20 miliion halqy bar Qazaqstan Respublikasynda senat ta bar, parlament te bar, Qúryltay da bar... Senat, parlament týsinikti al «Qúryltay» qanday qúbylys?

Búl biylik oilap tapqan, imitasiyalyq (simulyativti) sayasy institut. Yaghny forma bar, rәsim bar, atau bar («Qúryltay»), biraq mazmún aldyn ala anyqtalghan. Múny sayasattanuda «imitasiyalyq demokratiya» dep ataydy. Qoghamda nege búl klassikalyq Qúryltay emes? degen súraqtar kóp qoyylady. Tarihymyzda Qúryltay bolatyn, mәni tómengi biylerden joghary (bottom-up) hangha baghyttalyp, úsynys halyqtan shyghatyn edi. Han tyndaytyn, talqygha salatyn, keyde jón bolsa kónetin. «Astyndaghy jalghyz atyn soyatyn»... Jaraydy qiyaldap kettim be...

Qazirgi praktika boyynsha, úsynysty biylik apparaty dayyndaydy, qogham tek «qoldaushy kóp» rólinde qalghan, diskussiya joq. Búl jaghdayda Qúryltay kenesshi organ emes, legitimasiya qúraly ghana.

Biylik múny nege jasaydy? Biyliktegi «legitimdik ashtyqty» bildirmeu ýshin. Biylikke qoghammen dialog jasap jatqanday kórinu kerek. «Halyqpen kenes» formasy qajet.

Naghyz erkin Qúryltay tótenshe iydeyalar, biylik jýiesine syn, balama kýn tәrtibi jәne t.b. «qauipter» alyp kelui mýmkin. Al búl — biylik ýshin masqara. Sondyqtan búl jerde «qauipsizdik logikasy» saqtalady.

Kenes dәuirinde sheshimder PolitBuroda qabyldandy, jinalystar tek «maqúldau» ýshin ótti. Sol modeli bizding biylik sanasynan әli ketken joq. Demek, biz әli kenestik sayasy mәdeniyetting jalghasymyz. Búl ne kózboyaushylyq pa? Áriyne, eger úsynystar aldyn ala bekitilse, balama pikir elenbese, naqty keri baylanys bolmasa.

Nege biylik múnday formattan bas tartpaydy? Óitkeni mýlde dialogsyz qalu qauipti, al shynayy dialogtyng mehanizmin bilmeydi, yaky oghan biylik dayyn emes. Sosyn, qaytsin, «dialogtyng imitasiyasy» jasalady. Búghan da shýkir. Mә saghan mynany qabyldandar dep, әr mekemege «NurOtan» ókilderin jiberse she? Esinep otyryp, dauys iere salamyz. Búl sayasy sanagha ziyan. Eng qauipti saldary qoghamda sinizm qalyptasady, «bәri aldyn ala sheshilgen» degen senim bekiydi, azamattyq belsendilik óshedi. Búl sayasy sananyng ulanuy.

Qanday Qúryltay shynayy bolady? Shynayy Qúryltay ýshin menng oiymsha, kemi 5 shart qajet.

Birinshiden, qúramynda ókilder ózgermeli bolsyn, onsyz — atauy ghana Qúryltay bolady.

Ekinshiden, úsynystar tómennen joghary jinalsyn.

Ýshinshiden, balama pikir әrdayym bolsyn!

Tórtinshiden, Qúryltay oi, sóz erkindigining kepildik beriletin orny bolsyn, Besiinshiden, úsynystar sol Qúryltayda talqylansyn!

Sonda Qúryltaydyng qúqyqtyq salmaghy bolady. Aytpaqshy Qúryltaydyng qúqyqtyq statusy qanday ózi bizde...

Úsynysty biylik dayyndap, halyq tek tyndaushy bolsa – búl Qúryltay ma, sayasy spektakli me?!

Dosan Kenjetay

Abai.kz