20 ميليون حالقى بار قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا سەنات تا بار، پارلامەنت تە بار، قۇرىلتاي دا بار... سەنات، پارلامەنت تۇسىنىكتى ال «قۇرىلتاي» قانداي قۇبىلىس؟

بۇل بيلىك ويلاپ تاپقان، يميتاتسيالىق ء(سيمۋلياتيۆتى) ساياسي ينستيتۋت. ياعني فورما بار، ءراسىم بار، اتاۋ بار («قۇرىلتاي»), بىراق مازمۇن الدىن الا انىقتالعان. مۇنى ساياساتتانۋدا «يميتاتسيالىق دەموكراتيا» دەپ اتايدى. قوعامدا نەگە بۇل كلاسسيكالىق قۇرىلتاي ەمەس؟ دەگەن سۇراقتار كوپ قويىلادى. تاريحىمىزدا قۇرىلتاي بولاتىن، ءمانى تومەنگى بيلەردەن جوعارى (bottom-up) حانعا باعىتتالىپ، ۇسىنىس حالىقتان شىعاتىن ەدى. حان تىڭدايتىن، تالقىعا سالاتىن، كەيدە ءجون بولسا كونەتىن. «استىنداعى جالعىز اتىن سوياتىن»... جارايدى قيالداپ كەتتىم بە...

قازىرگى پراكتيكا بويىنشا، ۇسىنىستى بيلىك اپپاراتى دايىندايدى، قوعام تەك «قولداۋشى كوپ» رولىندە قالعان، ديسكۋسسيا جوق. بۇل جاعدايدا قۇرىلتاي كەڭەسشى ورگان ەمەس، لەگيتيماتسيا قۇرالى عانا.

بيلىك مۇنى نەگە جاسايدى؟ بيلىكتەگى «لەگيتيمدىك اشتىقتى» بىلدىرمەۋ ءۇشىن. بيلىككە قوعاممەن ديالوگ جاساپ جاتقانداي كورىنۋ كەرەك. «حالىقپەن كەڭەس» فورماسى قاجەت.

ناعىز ەركىن قۇرىلتاي توتەنشە يدەيالار، بيلىك جۇيەسىنە سىن، بالاما كۇن ءتارتىبى جانە ت.ب. «قاۋىپتەر» الىپ كەلۋى مۇمكىن. ال بۇل — بيلىك ءۇشىن ماسقارا. سوندىقتان بۇل جەردە «قاۋىپسىزدىك لوگيكاسى» ساقتالادى.

كەڭەس داۋىرىندە شەشىمدەر پوليتبيۋرودا قابىلداندى، جينالىستار تەك «ماقۇلداۋ» ءۇشىن ءوتتى. سول مودەل ءبىزدىڭ بيلىك ساناسىنان ءالى كەتكەن جوق. دەمەك، ءبىز ءالى كەڭەستىك ساياسي مادەنيەتتىڭ جالعاسىمىز. بۇل نە كوزبوياۋشىلىق پا؟ ارينە، ەگەر ۇسىنىستار الدىن الا بەكىتىلسە، بالاما پىكىر ەلەنبەسە، ناقتى كەرى بايلانىس بولماسا.

نەگە بيلىك مۇنداي فورماتتان باس تارتپايدى؟ ويتكەنى مۇلدە ديالوگسىز قالۋ قاۋىپتى، ال شىنايى ديالوگتىڭ مەحانيزمىن بىلمەيدى، ياكي وعان بيلىك دايىن ەمەس. سوسىن، قايتسىن، «ديالوگتىڭ يميتاتسياسى» جاسالادى. بۇعان دا شۇكىر. ءما ساعان مىنانى قابىلداڭدار دەپ، ءار مەكەمەگە «نۋروتان» وكىلدەرىن جىبەرسە شە؟ ەسىنەپ وتىرىپ، داۋىس ەرە سالامىز. بۇل ساياسي ساناعا زيان. ەڭ قاۋىپتى سالدارى قوعامدا تسينيزم قالىپتاسادى، «ءبارى الدىن الا شەشىلگەن» دەگەن سەنىم بەكيدى، ازاماتتىق بەلسەندىلىك وشەدى. بۇل ساياسي سانانىڭ ۋلانۋى.

قانداي قۇرىلتاي شىنايى بولادى؟ شىنايى قۇرىلتاي ءۇشىن مەنڭ ويىمشا، كەمى 5 شارت قاجەت.

بىرىنشىدەن، قۇرامىندا وكىلدەر وزگەرمەلى بولسىن، ونسىز — اتاۋى عانا قۇرىلتاي بولادى.

ەكىنشىدەن، ۇسىنىستار تومەننەن جوعارى جينالسىن.

ۇشىنشىدەن، بالاما پىكىر ءاردايىم بولسىن!

تورتىنشىدەن، قۇرىلتاي وي، ءسوز ەركىندىگىنىڭ كەپىلدىك بەرىلەتىن ورنى بولسىن، بەسىىنشىدەن، ۇسىنىستار سول قۇرىلتايدا تالقىلانسىن!

سوندا قۇرىلتايدىڭ قۇقىقتىق سالماعى بولادى. ايتپاقشى قۇرىلتايدىڭ قۇقىقتىق ستاتۋسى قانداي ءوزى بىزدە...

ۇسىنىستى بيلىك دايىنداپ، حالىق تەك تىڭداۋشى بولسا – بۇل قۇرىلتاي ما، ساياسي سپەكتاكل مە؟!

دوسان كەنجەتاي

Abai.kz