BIRINShI BÓLIM:  Men kórgen Núrpeyisov

EKINShI JÁNE ÝShINShI BÓLIMDER: Men kórgen Núrpeyisov

TÓRTINShI BÓLIM: Men kórgen Núrepeyisov

STALINGE ÚQSAYTYN QAZAQ

Sol kýni týs aua ministrlikke telefon soqtym. Álgi Almatygha kelip jolyqqan ókil jigitke. Aqsaqaldyng qityghyp jatqanyn aittym. «Maghan deyin barghan baspagerlerding nege bezip ketkenin týsindim» dedim.

– Nege bezipti?– dep súrady.

– Bezbegende qaytsin? Jýz myng dollar qalamaqy súrap jatsa. Adamnyng týsine kirmegen nәrseni aitady. Senderding kitapty shygharyp, taratugha bólgen aqshalaryng da oghan manaylamaydy ghoy.– Ókil ne der eken dep túrmyn. Ol bir mezet ýndemey qaldy da:

– Onday aqsha qayda? Qyzyq adam eken ghoy.– dedi tandanyp.

– Sol aqshany tappasandar, qaytyp kelmender dedi. Al, endi oilanyndar!– Men әdeyi ózderine salmaq sala sóiledim. Mýmkin, «qarastyryp kóreyik» dep qalar...

– Oilanatyn týk te joq. Bәri bayaghyda bekitilip ketken.– Ol kesip aitty.– Kónse de osy, kónbese de osy. Budjet әrkimning oiynshyghy emes qoy. Qalaymyn, qalamaymyn dep otyratyn. Bekitildi me, boldy! Ózgertilmeydi.

– Sony men týsingenmen, ana kisi týsinbey otyr ghoy. Onda ministrding ózi kelip, týsindirsin. Basqa jol kórip túrghan joqpyn.

– Taghy bir-eki ret sóilesip kórsenizshi. Kәri kisini aldap-súldap degendey...– dedi ókil qulanyp.

– Oi, sen de... Aldaytyn adamdy tapqan ekensin! Aldamay túryp-aq aighaygha salyp jatqan joq pa? Aldasan, aram ólesin! Onyng eshteneden tayynatyn týri joq.

– Endi ne isteymiz?– dedi ol amaly tausylghanday.

– «Voyna plan pokajet» degen. Situasiyagha qaraymyz. Men taghy bir ret aldynan ótip, sóilesip kóremin. Tipti bolmasa, ministrding ózi sóilesuine tura keledi.– Osyghan toqtadyq.

Kelesi kýni maghan Beket Túrgharaev zvondady. Men ol kisini qatty syilaymyn. Elge bolsyn dep túratyn naghyz qayratker azamat. Mening avtorlaryma talay mәrte jәrdem qolyn úsynghan. Qadyr Myrza Áli, Serik Qirabaev, Ázilhan Núrshayyqovtardyng kóp tomdyqtaryn shygharugha kómektesken. Basqa da jekelegen avtorlardyng kitabyna qarjylay demeushilik kórsetti. Shymkentke bir barghanymda ýiine arnayy shaqyryp, aldyma bas qoyyp qonaq etkeni bar. Ózi basqaratyn «Jeti Jarghy» qoghamdyq qorynyng kensesinde qabyldap, estelik syilyqtar úsynghan. Ýnemi jaghday súrasyp, habarlasyp túramyz. Qysqasy, tuys aghamday bolyp ketken adam. Amandyq-saulyq súrasqannan keyin:

– Temke, sen keshe Ábenning ýiine kelip pe edin?– dep súrady.

– IYә, agha. Baryp edim.

– Bәse, seni aityp jatyr eken ghoy. «Keshe týske tayau Stalinnen aumaytyn, qoy qara múrtty, engezerdey bir qazaq kelip, meni úryp kete jazdady» dep shaghymdanyp jatyr. Ne istep eding shalgha?– Men kýlip jiberdim.

– «Stalinnen aumaytyn» dey me? Mening obrazymdy dәl beripti. Bayaghyda Qúman Tastanbekov meni «Iosif Vissarionovich» dep ataytyn. Jaryqtyq: «Saghan grim jasaudyng keregi joq. Qolyna trubka ústa da sahnagha shygha ber» dep kýlushi edi. Búl kisi de tiri Stalindi kórgendey bolghan eken dә. Men oghan eshtene de istegem joq. Jәi, ózining sózine qaray jauap berdim.– Beket agha ekeumiz biraz kýlip aldyq.

– Men qazir sol ýidemin.– dedi ol,– Shymkentten tanertengi úshaqpen kelgem. Anau kitabynyng mәselesi ne bolyp jatyr? Sen osy jerge kelseyshi. Aqyldasyp, bir jaghyna shygharayyq.

– Jýz myng dollar súrap jatyr. Aspandaghy aqshany aityp...

– Ne deyd? Jýz myng dollar ber dey me?

– IYә. Onday aqshang bolmasa kelmey-aq qoy dep tulap ketti keshe.

– Jә, jaraydy.– dedi Beket agha qashanghy sabyrly qalpymen.– Sen tezirek osy jerge kel. Sony sóilesemiz.

– Jaqsy. Siz aitsanyz baramyn ghoy, agha. Qazir kelem.– Tez jinaldym da kóligime otyryp, taghy da Taymanovqa tarttym.

Ýige kire bergenimde Áygerim as bólmeden basyn shygharyp: «Ony tam!» dedi sol jaqtaghy zaldy núsqap. Olar berekeli ýstelding bir búryshynda shәy iship otyr eken. Meni kórip, shaldyng qabaghy kirjie qaldy. Áueli Beket aghamnyng qolyn alyp, qúshaqtap amandastym. Aqsaqalgha búrylyp edim, mening qolymdy almay qoydy.

– Áy! Aqsha qayda?– dedi ol túmsyghyn joghary kóterip.

– Qaydaghy aqsha?

– Men saghan aitpadym ba, aqshang bolmasa búl ýige kelme dep. Týk úqpaytyn bәle ekensin... Davay ket bar. Seni kórgim kelmeydi.

Men onyng qarsylyghyna qaramay, erkelegendey qapsyra qúshaqtap aldym da, kótere-mótere keudeme qysyp-qysyp:

– Aqshany qoya túrsanyzshy, naghashy. Áueli jóndep amandasyp alayyq. Beket agha kelipti. Mәseleni sheshedi qazir.– dep ornyna otyrghyzdym. Kәri sýiekteri auyrynqyrap qaldy-au deymin. Ol sharasyz adamday ynyrsyp otyrdy da:

– Sen menimen oinama, bala!– dedi kózining astymen qarap.

– Endi oinamaymyn. Boldy. Qoryqpanyz. Sizge endi tiyispeymin.– dedim kýlip. Birge otyryp bir kese shәy ishtim. Beket agha: «Bylay shyghyp sóileseyik» dedi maghan sybyrlap. Ekeumiz hollgha shyqtyq. Keshegi Ábeng jatqan divangha jayghasyp otyrdyq.

– Al, aita ber. Kitaptyng jaghdayy ne bolyp jatyr?– dep súrady ol. Men bar jaghdaydy jipke tizgendey etip aityp berdim. Mәseleni әbden týsinip alghan son:

– Bylay etsek qaytedi?– dedi Beket agha,– Sen ministrlikpen zangha sәikes júmys istey ber. Kelisim-shartqa otyryp, sonyng talaptaryn orynda. Bes myng dana dey me, bes myng dana taralymyn shygharyp, tarat. Myna kisige jeti million tenge qalamaqysyn ústat. Al men bolsam, taghy bir myng taralymynyng aqshasyn senderge tólep bereyin. Sonda әr tomdy bes myng emes, alty myng dana etip basasyn. Ýstindegi bir myng komplektini aqsaqalgha әkelip beremin. Ózi satyp, jýz myng dollar qylyp alady.

– Onday baghagha sata almaytyn shyghar?

– Ol jaghyna basyndy qatyrma. Satady. Sen ony bilmeydi ekensin... Búl qadalghan jerinen qan alatyn adam. Ár komplektisin elu myng tengeden oilanbay-aq ótkizip jiberedi. Sózin syilaytyn basshylar kóp. Oblystardyng әkimderine, ministr, rektorlargha tapsyrady. Olar búnyng sózin jerge tastamaydy. Mine, sol jerden jýz myng dollar shyghady. Qazir men ony osyghan kóndiremin. Sen ýndemey otyra ber. Bәrin ózim sheshemin.

– Maghan avtorlyq kelisim-shartqa qol qoyyp bersinshi,– dedim ótinip.

– Qoyady. Aytamyn. Kelisim-shartyng dayyn ba?

– Erteng ertemen dayyndap әkelemin.

– Dayyndap әkel. Qol qoyyp beredi.– Beket agha senimmen aitty. Mening kónilimde ýmit oty jylt etti.

Beket agha Ábenning janyna otyryp jaghdaydy әbden týsindirdi. Sózining sonynda:

– Temirghaly erteng kelisim-shart alyp keledi. Soghan qolynyzdy qoyyp beriniz,– dedi.

– Bolady!– Qariya basyn shúlghydy. Artynsha:– Beket-au, búlar meni mazaq qyldy ghoy.– dedi jylamsyraghanday bolyp.

– Nege?

– Bir tomyna eki jarym myng dollar tóleymiz deydi. Mazaq bolmaghanda ne boldy? Úyat emes pe?

– Basqalargha ony da bermeydi. Bergenine riza bolsanyzshy,– dedim men sózge aralasyp.– Súraghanynyzdy Beket agha berem dep otyr. Osymen toqtayyq endi.

– Al, ekeuing qol alysyndar. «Er shekispey bekispeydi» degen. Týsinistikpen júmys istender. Bәrin tolyq kelistik dep esepteymin.– dedi Beket agha. Ábeng ekeumiz qol alystyq.

– Onda men jýreyin. Erteng kelisim-shart jasap alyp kelem.– dedim qariyanyng kózine qarap.

– Aqshang bolmasa kelmey-aq qoy. Kәitesin әure bop...– dedi ol qisayyp. Men onyng sózine tang qalyp:

– Siz de qoymaydy ekensiz. Mәseleni kelistik qoy. Endi qoysanyzshy.– dedim kýlip. Bekeng mening qolymdy qysyp:

– Ol aita beredi. Uayymdamay júmysyna kirise ber. Jeti tomdy jaqsylap shygharyndar. Men býgin qaytam. Habarlasyp túr.– dep qoshtasty.

Ýige kelgen song asyqpay otyryp, Núrpeyisovpen ortamyzda jasalatyn avtorlyq kelisim-shartty tastay etip dayyndadym. Avtorgha kitaptar shyqqannan song jeti million tenge kóleminde qalamaqy beriledi dep kórsettim.

Ertesine kelisim-shartymdy alyp, Taymanov kóshesindegi enseli ýige qayta bardym. Ábeng ekinshi qabattaghy jatyn bólmesinde eken. Tósegining qasyna ýlken jazu ýstelin qoydyrypty. Jazudan sharshaghanda jantayyp jata ketkenge ynghayly kórindi. Ýstelding ýstinde bopyraghan qaghaz retsiz shashylyp jatyr. Bir-eki qalamsap ta osynda. Birneshe paraqtyng beti aibaq-saybaq syzylypty. Ádetinshe týzetip jatsa kerek. Qanday shygharma ekenin anghara almadym.

– Assalaumaleykum!– dep kónildi amandastym.– Men keldim.

– I-iy-ә, kel.– Ol jalma-jan qúlaghyna apparatyn ilip aldy.

– Keshegi kelisim boyynsha...

Ol basymnan ayaghyma deyin qarap shyqty da:

– Aqsha әkelding be?– dep súrady.

– Aqsha keyin bolady. Myna qaghazdargha qol qoyyp beriniz.– dedim bastyrmalatyp. Sómkemnen qaghazdarymdy shyghara bastadym.

– Áy, aittym ghoy saghan, aqshang bolmasa qol qoymaymyn dep. Men qoymaymyn!

– Siz ne, meni erigip jýrgen adam dep oilaysyz ba? Keshe ghana maqúl degensiz. Júmysty bastayyq. Ne boldy, ómiri aqsha kórmegendey? Aqsha-a, aqsha-a dep... Kitaptar shyqsyn. Aqshanyzdy alasyz.– Men qyzbalana bastadym.

– Men qol qoymaymyn! Al, ne isteysin?

– Shyn aityp otyrsyz ba?

– Men senimen qaljyndasatyn jezdeng be edim? Shyn aitam. Qoymaymyn!

– Aqsaqal, mening jynyma tiymenizshi. Qazir Beket aghagha telefon soghamyn. Óziniz aitynyz.– Beket aghanyng nómirin terdim. Abyroy bolghanda ol trubkasyn birden kóterdi.

– Beket agha, qalaysyz? Keshe qalay jettiniz?

– Bәri jaqsy, ainalayyn! Ózdering qalaysyndar? Ne istep jatyrsyndar?

– Myna shal qaytadan ainyp qaldy, agha. Qasynda otyrmyn. Taghy da aqsha súrap jatyr. Kelisim-shartqa qol qoymaymyn deydi. Aytynyzshy oghan...– dep shaghyna sóiledim.

– Qúlaghynda apparaty bar ma?

– Bar.

– Telefondy bershi oghan.

Telefonnyng dauysyn qatty shygharyp qoydym da, aqsaqaldyng qolyna ústattym:

– Beket agha. Sizben sóilesemin deydi.

Ol trubkany qúlaghyna jaqyn apardy.

– Áló-óu! Beketjan!

Beket agha salghan jerden nygharlay sóiledi.

– Qariya, qalaysyz? Siz ne istep otyrsyz? Sizding aldynyzda otyrghan jigit kóshede jýrgen bala ma? Ne, onyng sizden basqa tirligi joq dep oilaysyz ba? Ol býkil elge tanymal aqyn, baspager, ghalym. Óz júmysyn jaqsy biledi. Sizdi syilaghan sayyn basyna bermesenizshi. Búl ne minez? Men telefonda túrghanda qazir qaghazdaryna qol qoyyp beriniz! Osydan qoymaydy ekensiz, maghan renjimeniz! Sizding betinizdi kórmeymin! Týsindiniz be? Betinizdi kór-mey-min!

Shal bir uys bolyp, býristi de qaldy.

– Beket-au, ashulanbashy. Mine, mine. Qol qoyghaly jatyrmyn. Qayda әlgi...– dep maghan qarap, qolyn erbendetti. Dayyn túrghan kelisim-sharttyng eki danasyn qol qoyatyn túsyn ashyp ústata qoydym. Ýstelding ýstinde jatqan qalamsapty berdim. Eki danagha da «Á.Núrpeyisov» dep aibaq-saybaq qol qoyyp berdi. U-uh! Áyteuir qoydy-au! Telefondy onyng qolynan aldym. Beket agha liniyada túr eken.

– Beke, sizge kóp raqmet! Qol qoydy. Endi júmysty bastaymyz.– dedim quanyp.

– Al, iske sәt! Alla jar bolsyn!– dep ol trubkany japty.

Aqsaqalgha búrylyp:

– Ertennen bastap júmysqa kirisemiz. Endi sizge auyrugha rúqsat joq. Búrynghy komsomoldar siyaqty júmys isteymiz. Uaqyt tar. Yrghalyp-jyrghalyp otyratyn jaghday joq. Dayyndala beriniz!– dedim kýlip.

– Sen qúddy qyzyl bolishevik siyaqtysyn. Senen qorqayyn dedim.

– Eshqanday bolisheviyginizdi bilmeymin. Maghan júmystyng uaqytynda bitkeni kerek. Sau bolynyz! Erteng kelemin.– dedim keterde.

Núrpeyisovting ýiinen óte kónildi shyqtym. Mashinama otyrdym da, kelisim-sharttyng qol qoyylghan betterin suretke týsirip, ministrliktegi tanys jigitting vatsap nómirine jiberdim. Onyng quanyshynda shek bolmady. Ministrden bastap býgin tynysh úiyqtaytyn shyghar. Olar qatty quandy.

Bir-eki kýn arasynda maghan belgili qalamger, tanymal publisist Seydahmet Qúttyqadam telefon shaldy.

– Take, ya tebe sochuvstvuy.– dedi ol orysshalap.

– Ne ýshin, agha?

– Sen Nurpeyisovpen júmys bastapsyng dep estidim. Men onyng «Ábe» degen bir kitabyn shygharamyn dep bir jyl sottastym. Sen jeti tom shygharsan, jeti jyl sottasasyng ghoy.– Ol rahattana kýlip aldy.

– Joq, agha. Men júmysty sotqa jetkizbeymin.– dedim senimmen.

– Nus, smotri! Bog tebe v pomoshi! Konechno, sotqa barmay-aq qoy.– dep ol jyly qoshtasty.

(Jalghasy bar)

Temirghaly Kópbay

Abai.kz