Bes myng jyldyq ejelgi tarihy bar qazaq degen halyqtyng basynan neler ótip, neler keshpegen?! Nebir zúlamat sýrginder ejelgi tarihymyzda, jyr- anyzdarda bederlenip, etnikalyq jadymyzda hattalyp, genetikalyq kodtaghy «tyrtyq» bolyp, biteu jaraday syzdatatyny anyq. Sonday zúlmat sýrgin HH ghasyrdyng basynda qazaq degen halyqtyn, alash degen júrttyng basynan ýsh ret ótipti. Ol zúlmattyng aty – atyng óshkir, ashtyq. Resey imperiyasyndaghy ótken ghasyrdyng basyndaghy әr týrli dengeydegi qoghamdyq sayasy kataklizmder, sol imperiyanyng shylauyndaghy bodan júrt qazaqtargha asqan auyrtpalyq, zararly zardaptaryn tiygizip, auyr tragediyalyq shyghyndargha әkeldi.

Osy nәubetterding ishinde sol ghasyrdyng basyndaghy qazaqty ýlken shyghynghy úshyratyp ketken ýsh ashtyq boldy. Sol ashtyqtyng alghashqysy – búrynghy Resey imperiyasynyng territoriyasynda 1917-1919 jyldar aralyghynda bolghan tónkeris dýmpui, odan qala berdi azamat soghysynyng qiyan-keski, qantógis kesapat sipatynan tuyndaghan kóshpeli halyqtyng mal basynyng talan-tarjgha týsui – onyng ashtyqqa úshyrauyna birden-bir sebepker. Osy kezenderde qazaqtar 6218300 adamnan 4679795 adamgha deyin kemigen.

Búdan keyingi ekinshi ashtyq – Kenester Odaghynda 1921-1922 jyldary boghan qúrghaqshylyq saldarynan qazaqtar jii qonystanghan oblystardaghy mal basy qyrylyp, asharshylyqqa dushar boldy. Ol ashtyqqa úshyraghan ólkelerge: Oral, Orynbor, Aqtóbe, Bókey, Qostanay, Semey, Aqmola ónirleri jatady. Ashyqqandargha kómek kórsetu komissiyasynyng tóraghasy Múhtar Áuezovting mәlimeti boyynsha 1921-1922 jyldardaghy ashtyq kezeninde ólgenderding sany 1 mln 700 myng adam bolghan.

Ýshinshi ashtyq – 1932-1933 jyldardaghy bolisheviktik Kenes ýkimetining әdeyi qoldan úiymdastyrylghan asharshylyghy deuge bolady. Bolishevikter kósemi Stalin Qazaqstan basshylyghyna Goloshyokindi jiberedi. Ol óz kezeginde Qazaqstanda «Asyra silteu bolmasyn, asha túyaq qalmasyn» sayasatyn jýrgizip, «Kishi qazan tónkerilisi» degen qandy dýrbelenge úlasady. Osy dýrbelende qazaq halqynyng 60-80 payyzy joyylyp ketti deuge bolady.

Qazaq demografy Maqash Tәtimov derekterinde «HH ghasyrda bolghan azamat soghysy, qoldan jasalghan asharshylyq qughyn-sýrgin kezderinde, ekinshi dýniyejýzilik soghysta bas-ayaghy 3 mln 850 myngha juyq qazaqtyng qyrghyngha úshyraghany» aitylady.

1932-1933 jyldary oryn alghan asharshylyqqa keler bolsaq ghalym Talas Omarbekov 2 mln 300 myng adamnyng opat bolghanyn aitady. Ol múraghat qújattary negizinde ashtyqqa úshyrap qyrylghan qazaqtar sany 4 mln 836 myng dep tiyanaqtady.

Saghat Jýsip, Tabyl Qúliyas siyaqty zertteushiler HH ghasyr basyndaghy ýsh asharshylyq kezeninde 10-13 mln qazaq halqynan 3,2 milliony ghana tiri qalghan dep topshylaydy.

Shetelde amerikan ghalymy Sara Kameronnyng Qazaqstandaghy ashtyq turaly zertteu kitaby bar. Qazaq tilinde jaryq kórgen.

Al endi osy sipattap ótken ashtyq taqyryby qazaq әdebiyetinde qalaysha kórinis tapqan? Soghan qysqasha toqtalyp ótsek.

Bizdegi asharshylyq nәubetin alghash Shortanbay aitqan siyaqty. Ilgeride ómir sýrgen Shortanbay HH ghasyrdaghy ashtyqty qalay aitqan deysizder ghoy, týsindire keteyik. Kórkem әdebiyet tek qana ótken tarihtyng faktilerin tizbektep suretteushi ghana emes, bolyp ótken, bolatyn tariyhqa, filosofiyalyq kózqaraspen qarap, pәlsapalyq oi-tújyrym, sheshim, ýkim shygharushy da. Tarihy ýderister men faktilerge erekshe istoriyasofiyalyq kózqarasty týzetushi retinde de ról atqarady. Aldaghyny boljau, ghayyptan sóileu kórkem әdebiyet mysaldarynda az kezdespeydi.

Ghylymda múny ekstropolisiya dep ataymyz. «Tarihty boljap biluge bolmaydy deu – ótirik. Sәuegeylikterding aqiqatqa ainalghan mysaldary qay jerde de jetip artylady», - dep jazdy ispan filosofy Hose Ortyaga-iy-Gasset.

Mysalgha F.M.Dostoevskiy «Jyndar» («Besa»), M.Bulgakov «Sheber men Margarita», A.Platonov «Chevengur» romandarynda, M.Júmabaev «Jýsiphan» poemasynda bolashaq qoghamnyng syr-sipatyn, bolmysyn tereng boljap, betperdesin ashyp, әshkereley surettedi. Ayausyz shenedi.

Qazaq poeziyasy da múnday kóregendik sipattan kende emes. Zar zaman aqyny Shortanbay:

«Sauysqan, ala qargha – qústyng qúly,

Bastalar aqyrzaman jylqy jyly...

...Meshin – tauyq jyldary

Jalghyz-aq qara qalady.

Úyalmastan búl kәpir,

Oghan da salyq salady», - dep jyrlaydy.

Sәuegey, kóripkel aqynnyn, aqyr zaman bastalatyn jylqy jylyn 1918-1919, 1930-1931, «Jalghyz-aq qara qalatyn» meshin-tauyqtyng 1921-1922, 1932-1933 jyldargha, yaghny asharshylyq kezenderine dәl keletinin dóp basyp otyrghanyn kóremiz.

1921 jylghy Qazaq dalasyndaghy ashtyq zúlmaty turaly Beyimbet Maylinning «Beren», «Qyrmanda» atty povesteri, «Kýlәsh», «Asharshylyq qúrbany», «Ayt kýnderi» degen әngimeleri, Jýsipbek Aymautovtyng «Eles», Ghabit Mýsirepovtyng «Shúghyla» әngimeleri bar. Búlardan basqa Núrhan Ahmetov pen Núrlybek Baymúratov poemalar arnaghan.

1927 jyly qazaqtyng әigili aqyny Jaqan Syzdyqovtyng «Áli qarttyng әngimeleri» deytin sol jylghy ashtyqtyng súmdyq kórinisterin suretteytin realistik poemasy dýniyege keldi.

Poemada «El ishinde syr da kóp, syry tereng jyr da kóp. Sonyng birin jyrlayyn» - dep bir tolghap alyp, sol bir súmdyq kezenning syryn ashyp sóileytin Áli qarttyng әngimeleri arqyly súrqiya zamannyng ashy kórinisteri boyamasyz, ashyq suretteldi. Ángimesin Áli qart:

«Kýnder mynau ótkeni,

Jeti-aq jyl ghoy ótkeli,

Ashtyq dәmin tattyq qoy.

Koldaghy ýiir jylqynyn,

Qúryp qalghyr túqymyn,

Tilin nangha sattyq qoy.

Ál degening kem boldy,

Sar dalada jattyq qoy», - dep osynday sorly kýnge qalay týskenin suyrtpaqtap ótedi. Poemada basty keyipker Saghymbay, eki jasar balasy Ádim, bәibishesi Janyldyng basyndaghy zúlmat jyldar salghan auyr taghdyr Áli qarttyng sózi arqyly býkpesiz jetkiziledi. Oqyrmandaryn zәrli jyldardyng jantýrshigerlik kórinisterine kuә etedi. Jan qayghylaryna ortaqtastyrady. Poema 1940 jyly kitap bolyp shyqqan boyda qyraghy senzuranyng nazaryna ilinip órteledi. Bir aita keterligi, osy poema soghys jyldarynda gitlershil propagandanyng nazaryn audartyp, maydan dalasyna sovetke qarsy ýnparaq retinde úshaqtan jerge laqtyrylyp taratylady. Osy ýshin avtordyng basyna búlt ýiirilip, sayasy senimsiz retinde qarastyrylady. Sodan bastap tәuelsizdik alghangha deyin búl taqyrypta jazugha qatang tyiym salynghan eken.

Dey túrghanmaen Bir kitapty auyzgha almay ketuge bolmas. Ol «Qazaq Balizagy» (Múqaghali) atanghan kәdimgi Sәbit Múqanovtyng «Eseng jyldary» romany. Almatydaghy «Jazushy» baspasynan 1970 jyldary shyqqan. «Ómir mektebi» romanynyng «Eseng jyldary» dep atalatyn ýshinshi kitabynda oqyrman qauym tәuelsizdikke deyin jabyq taqyryp bolghan ashtyq taqyrybymen osy kitap betinde betpe-bet úshyrasady. Jazushy romanynan ýzindi keltireyik: «1931-1932 oqu jyldaryn osynday auyrlyqtyng ýstinde ótkizdim. 1932 jyldyng jazyndaghy kanikulda tughan auylyma barsam halderi byltyrghydan da mýshkil. Endi ne isteu kerek?! Sol jyly Býkilodaqtyq Ortalyq pariya komiyteti, ishine RAPP-ty qosa, Sovet Odaghyndaghy úsaq әdebiyet úiymdaryn biriktirip, Býkilodaqtyq jazushylar úiymyn qúru turaly qauly alghan. Sezge deyin úiymdastyru burosy qúrylyp, onyng predsedatelidigine – Maksim Gorikiy, sekretarrishylyghyna partiyanyng jauapty qyzmetterinde bolghan Aleksandr Sergeevich Sherbakov taghayyndalghan. RAPP kezinde jinalystaryna jii aralasyp, birneshe ret Gorikiyding qabyldauynda boldym.

Endi 1932 jyldyng jazghy kanikulynda auylgha baryp qaytqannan keyin, bolyp jatqan halderdi aitugha Aleksey Maksimovichke kirdim. «Asyra silteu» degennen jalpy mәlimeti bar ol, men sipattaghan týrde bolady dep eshuaqytta oilamaghan eken. Men faktilerdi kózben kórgenimdey naqty týrde aityp bergende Gorikiyding zәresi úshyp ketti.

- Búnday boluy mýmkin be?! – dep, týsi qashqan ol týregep ketti de daghdyly qalpynan qattyraq jótkirip, trubkasynyng týtinin qúnygha tartyp, qattyraq búrqyratty.Týtin jótelin tipti kýsheytip jibergendey, azdan keyin bulyghyp qaldy da, divangha otyra ketti. Men týregep qasyna baryp edim:

- Su-u-u!... – dedi syryldaghan demin әzer alghan Gorikiy. Bergen sudy qúnygha jútyp alghannan keyin basyn biraz shayqap otyryp:

- Sosialistik sistemada múnday hal boluy mýmkin emes qoy! - dedi.

- Áriyne, - dedim men.

- Joldas Sherbakovqa da aitu kerek búny, - dedi Gorikiy, ol Ortalyq partiya komiytetimen tyghyz baylanysty kisi ghoy. Ózim de qarap jatpaspyn, auzym jetken joldastargha aityp, Qazaqstandy búl auyrlyqtan shygharugha qoldan kelgen jәrdemimdi beremin.» (S. Múqanov Esei jyldary. A.,1970.421-422 b.b.).

Osy ýzindiden biz qazaq jazushysynyng qazaq dalasyndaghy alapat ashtyqty aityp bergen kezde tek qana orys әdebiyetining úly jazushysy emes, әlem әdebiyetining sol kezdegi alyptarynyng biri bolghan Gorikiy siyaqty úly túlghanyng selk etip, jan jýregimen berile tyndap, týsi qashyp óni quqyl tartyp ketkenin kóremiz. Adam sýigish úly jýrekting shyn tolquly, tebrenisti sәtin sezgendeymiz. Sondyqtan da tәuelsizdik alghangha deyingi qalyng oqyrmannyng ashtyq turaly mәlimetteri osy romanmen shekteletindigin aita ketkenimiz jón.

Qayta qúru jәne tәuelsizdik jyldarynda jazushy Balghabek Qydyrbekúlynyng «Alatau» romanynyng bir tarauynda Jetisu ónirinde oryn alghan asharshylyq jayy turaly syr shertiledi.

Toqsanynshy jyldary (HH gh.) jazushy Adam Mekebaev «Qúpiya qoyma» degen romanynda qazaq dalasynda qyzyldar úiymdastyrghan qanqúily qyrghynnyng shynayy keypin ashady. Qazaqstandyq orys jazushysy Valeriy Mihaylovtyng «Hronika velikogo djuta» derekti romany osy taqyrypqa arnalghan.

2017 jyly osy romannyng «Velikiy djut» degen jalghasy jariyalandy. Búl shygharmanyng birinshi kitaby qazaqshagha «Ghalamat jút shejiresi» degen atpen audarylyp, birneshe ret kitap bolyp shyqty. Sherhan Múrtazanyng «Qyzyl jebe» («Tamúq», «Qyzyl kópir» bólimderi), Q. Qazybaevtyng «Súrapyl», S. Elubaydyng «Aq boz ýi», Z. Jәkenovting «Zúlmat», M.Maghauinning «Sary qazaq» romanynda, S. Jýnisovting «Zamanay men Amanay», Tólegen Qajybaydyng «Aran», N. Aqyshtyng «Raqymsyz kóktem», T. Sәuketaevting «Qúzghyn toyghan qys», N.Qapalbekúlynyng «Jeroshaqtyng týtini» siyaqty hikayattarynda qazaqtyng basynan auyr qasiret bop, onyng týp tamyryna balta shapqan zúlym sayasatty, asharshylyq atty kespattyng bar súrqiya shyndyghyn kórkem shejire retinde bederlep, shynayy ashqan. Qazaq әdebiyetindegi atalmysh tuyndylardy Mәskeudegi bolisheviktik biylikting halqymyzgha jasaghan genosiyd, etnosid sayasatyn shynayy әshkerelegen qúndy dýniyeler dep esepteymiz.

Sәbit Jәmbek

Abai.kz