ءبىرىنشى ءبولىم:  مەن كورگەن نۇرپەيىسوۆ

ەكىنشى جانە ءۇشىنشى بولىمدەر: مەن كورگەن نۇرپەيىسوۆ

ءتورتىنشى ءبولىم: مەن كورگەن نۇرەپەيىسوۆ

ستالينگە ۇقسايتىن قازاق

سول كۇنى ءتۇس اۋا مينيسترلىككە تەلەفون سوقتىم. الگى الماتىعا كەلىپ جولىققان وكىل جىگىتكە. اقساقالدىڭ قيتىعىپ جاتقانىن ايتتىم. «ماعان دەيىن بارعان باسپاگەرلەردىڭ نەگە بەزىپ كەتكەنىن ءتۇسىندىم» دەدىم.

– نەگە بەزىپتى؟– دەپ سۇرادى.

– بەزبەگەندە قايتسىن؟ ءجۇز مىڭ دوللار قالاماقى سۇراپ جاتسا. ادامنىڭ تۇسىنە كىرمەگەن نارسەنى ايتادى. سەندەردىڭ كىتاپتى شىعارىپ، تاراتۋعا بولگەن اقشالارىڭ دا وعان ماڭايلامايدى عوي.– وكىل نە دەر ەكەن دەپ تۇرمىن. ول ءبىر مەزەت ۇندەمەي قالدى دا:

– ونداي اقشا قايدا؟ قىزىق ادام ەكەن عوي.– دەدى تاڭدانىپ.

– سول اقشانى تاپپاساڭدار، قايتىپ كەلمەڭدەر دەدى. ال، ەندى ويلانىڭدار!– مەن ادەيى وزدەرىنە سالماق سالا سويلەدىم. مۇمكىن، «قاراستىرىپ كورەيىك» دەپ قالار...

– ويلاناتىن تۇك تە جوق. ءبارى باياعىدا بەكىتىلىپ كەتكەن.– ول كەسىپ ايتتى.– كونسە دە وسى، كونبەسە دە وسى. بيۋدجەت اركىمنىڭ ويىنشىعى ەمەس قوي. قالايمىن، قالامايمىن دەپ وتىراتىن. بەكىتىلدى مە، بولدى! وزگەرتىلمەيدى.

– سونى مەن تۇسىنگەنمەن، انا كىسى تۇسىنبەي وتىر عوي. وندا ءمينيستردىڭ ءوزى كەلىپ، ءتۇسىندىرسىن. باسقا جول كورىپ تۇرعان جوقپىن.

– تاعى ءبىر-ەكى رەت سويلەسىپ كورسەڭىزشى. كارى كىسىنى الداپ-سۇلداپ دەگەندەي...– دەدى وكىل قۋلانىپ.

– وي، سەن دە... الدايتىن ادامدى تاپقان ەكەنسىڭ! الداماي تۇرىپ-اق ايعايعا سالىپ جاتقان جوق پا؟ الداساڭ، ارام ولەسىڭ! ونىڭ ەشتەڭەدەن تايىناتىن ءتۇرى جوق.

– ەندى نە ىستەيمىز؟– دەدى ول امالى تاۋسىلعانداي.

– «ۆوينا پلان پوكاجەت» دەگەن. سيتۋاتسياعا قارايمىز. مەن تاعى ءبىر رەت الدىنان ءوتىپ، سويلەسىپ كورەمىن. ءتىپتى بولماسا، ءمينيستردىڭ ءوزى سويلەسۋىنە تۋرا كەلەدى.– وسىعان توقتادىق.

كەلەسى كۇنى ماعان بەكەت تۇرعاراەۆ زۆوندادى. مەن ول كىسىنى قاتتى سىيلايمىن. ەلگە بولسىن دەپ تۇراتىن ناعىز قايراتكەر ازامات. مەنىڭ اۆتورلارىما تالاي مارتە جاردەم قولىن ۇسىنعان. قادىر مىرزا ءالى، سەرىك قيراباەۆ، ءازىلحان نۇرشايىقوۆتاردىڭ كوپ تومدىقتارىن شىعارۋعا كومەكتەسكەن. باسقا دا جەكەلەگەن اۆتورلاردىڭ كىتابىنا قارجىلاي دەمەۋشىلىك كورسەتتى. شىمكەنتكە ءبىر بارعانىمدا ۇيىنە ارنايى شاقىرىپ، الدىما باس قويىپ قوناق ەتكەنى بار. ءوزى باسقاراتىن «جەتى جارعى» قوعامدىق قورىنىڭ كەڭسەسىندە قابىلداپ، ەستەلىك سىيلىقتار ۇسىنعان. ۇنەمى جاعداي سۇراسىپ، حابارلاسىپ تۇرامىز. قىسقاسى، تۋىس اعامداي بولىپ كەتكەن ادام. اماندىق-ساۋلىق سۇراسقاننان كەيىن:

– تەمكە، سەن كەشە ابەڭنىڭ ۇيىنە كەلىپ پە ەدىڭ؟– دەپ سۇرادى.

– ءيا، اعا. بارىپ ەدىم.

– باسە، سەنى ايتىپ جاتىر ەكەن عوي. «كەشە تۇسكە تاياۋ ستاليننەن اۋمايتىن، قويۋ قارا مۇرتتى، ەڭگەزەردەي ءبىر قازاق كەلىپ، مەنى ۇرىپ كەتە جازدادى» دەپ شاعىمدانىپ جاتىر. نە ىستەپ ەدىڭ شالعا؟– مەن كۇلىپ جىبەردىم.

– «ستاليننەن اۋمايتىن» دەي مە؟ مەنىڭ وبرازىمدى ءدال بەرىپتى. باياعىدا قۇمان تاستانبەكوۆ مەنى «يوسيف ۆيسساريونوۆيچ» دەپ اتايتىن. جارىقتىق: «ساعان گريم جاساۋدىڭ كەرەگى جوق. قولىڭا ترۋبكا ۇستا دا ساحناعا شىعا بەر» دەپ كۇلۋشى ەدى. بۇل كىسى دە ءتىرى ءستاليندى كورگەندەي بولعان ەكەن ءدا. مەن وعان ەشتەڭە دە ىستەگەم جوق. ءجاي، ءوزىنىڭ سوزىنە قاراي جاۋاپ بەردىم.– بەكەت اعا ەكەۋمىز ءبىراز كۇلىپ الدىق.

– مەن قازىر سول ۇيدەمىن.– دەدى ول،– شىمكەنتتەن تاڭەرتەڭگى ۇشاقپەن كەلگەم. اناۋ كىتابىنىڭ ماسەلەسى نە بولىپ جاتىر؟ سەن وسى جەرگە كەلسەيشى. اقىلداسىپ، ءبىر جاعىنا شىعارايىق.

– ءجۇز مىڭ دوللار سۇراپ جاتىر. اسپانداعى اقشانى ايتىپ...

– نە دەيد؟ ءجۇز مىڭ دوللار بەر دەي مە؟

– ءيا. ونداي اقشاڭ بولماسا كەلمەي-اق قوي دەپ تۋلاپ كەتتى كەشە.

– ءجا، جارايدى.– دەدى بەكەت اعا قاشانعى سابىرلى قالپىمەن.– سەن تەزىرەك وسى جەرگە كەل. سونى سويلەسەمىز.

– جاقسى. ءسىز ايتساڭىز بارامىن عوي، اعا. قازىر كەلەم.– تەز جينالدىم دا كولىگىمە وتىرىپ، تاعى دا تايمانوۆقا تارتتىم.

ۇيگە كىرە بەرگەنىمدە ايگەرىم اس بولمەدەن باسىن شىعارىپ: «وني تام!» دەدى سول جاقتاعى زالدى نۇسقاپ. ولار بەرەكەلى ۇستەلدىڭ ءبىر بۇرىشىندا ءشاي ءىشىپ وتىر ەكەن. مەنى كورىپ، شالدىڭ قاباعى كىرجيە قالدى. اۋەلى بەكەت اعامنىڭ قولىن الىپ، قۇشاقتاپ امانداستىم. اقساقالعا بۇرىلىپ ەدىم، مەنىڭ قولىمدى الماي قويدى.

– ءاي! اقشا قايدا؟– دەدى ول تۇمسىعىن جوعارى كوتەرىپ.

– قايداعى اقشا؟

– مەن ساعان ايتپادىم با، اقشاڭ بولماسا بۇل ۇيگە كەلمە دەپ. تۇك ۇقپايتىن بالە ەكەنسىڭ... داۆاي كەت بار. سەنى كورگىم كەلمەيدى.

مەن ونىڭ قارسىلىعىنا قاراماي، ەركەلەگەندەي قاپسىرا قۇشاقتاپ الدىم دا، كوتەرە-موتەرە كەۋدەمە قىسىپ-قىسىپ:

– اقشانى قويا تۇرساڭىزشى، ناعاشى. اۋەلى جوندەپ امانداسىپ الايىق. بەكەت اعا كەلىپتى. ماسەلەنى شەشەدى قازىر.– دەپ ورنىنا وتىرعىزدىم. كارى سۇيەكتەرى اۋىرىڭقىراپ قالدى-اۋ دەيمىن. ول شاراسىز ادامداي ىڭىرسىپ وتىردى دا:

– سەن مەنىمەن ويناما، بالا!– دەدى كوزىنىڭ استىمەن قاراپ.

– ەندى وينامايمىن. بولدى. قورىقپاڭىز. سىزگە ەندى تيىسپەيمىن.– دەدىم كۇلىپ. بىرگە وتىرىپ ءبىر كەسە ءشاي ءىشتىم. بەكەت اعا: «بىلاي شىعىپ سويلەسەيىك» دەدى ماعان سىبىرلاپ. ەكەۋمىز حوللعا شىقتىق. كەشەگى ابەڭ جاتقان ديۆانعا جايعاسىپ وتىردىق.

– ال، ايتا بەر. كىتاپتىڭ جاعدايى نە بولىپ جاتىر؟– دەپ سۇرادى ول. مەن بار جاعدايدى جىپكە تىزگەندەي ەتىپ ايتىپ بەردىم. ماسەلەنى ابدەن ءتۇسىنىپ العان سوڭ:

– بىلاي ەتسەك قايتەدى؟– دەدى بەكەت اعا،– سەن مينيسترلىكپەن زاڭعا سايكەس جۇمىس ىستەي بەر. كەلىسىم-شارتقا وتىرىپ، سونىڭ تالاپتارىن ورىندا. بەس مىڭ دانا دەي مە، بەس مىڭ دانا تارالىمىن شىعارىپ، تارات. مىنا كىسىگە جەتى ميلليون تەڭگە قالاماقىسىن ۇستات. ال مەن بولسام، تاعى ءبىر مىڭ تارالىمىنىڭ اقشاسىن سەندەرگە تولەپ بەرەيىن. سوندا ءار تومدى بەس مىڭ ەمەس، التى مىڭ دانا ەتىپ باساسىڭ. ۇستىندەگى ءبىر مىڭ كومپلەكتىنى اقساقالعا اكەلىپ بەرەمىن. ءوزى ساتىپ، ءجۇز مىڭ دوللار قىلىپ الادى.

– ونداي باعاعا ساتا المايتىن شىعار؟

– ول جاعىنا باسىڭدى قاتىرما. ساتادى. سەن ونى بىلمەيدى ەكەنسىڭ... بۇل قادالعان جەرىنەن قان الاتىن ادام. ءار كومپلەكتىسىن ەلۋ مىڭ تەڭگەدەن ويلانباي-اق وتكىزىپ جىبەرەدى. ءسوزىن سىيلايتىن باسشىلار كوپ. وبلىستاردىڭ اكىمدەرىنە، مينيستر، رەكتورلارعا تاپسىرادى. ولار بۇنىڭ ءسوزىن جەرگە تاستامايدى. مىنە، سول جەردەن ءجۇز مىڭ دوللار شىعادى. قازىر مەن ونى وسىعان كوندىرەمىن. سەن ۇندەمەي وتىرا بەر. ءبارىن ءوزىم شەشەمىن.

– ماعان اۆتورلىق كەلىسىم-شارتقا قول قويىپ بەرسىنشى،– دەدىم ءوتىنىپ.

– قويادى. ايتامىن. كەلىسىم-شارتىڭ دايىن با؟

– ەرتەڭ ەرتەمەن دايىنداپ اكەلەمىن.

– دايىنداپ اكەل. قول قويىپ بەرەدى.– بەكەت اعا سەنىممەن ايتتى. مەنىڭ كوڭىلىمدە ءۇمىت وتى جىلت ەتتى.

بەكەت اعا ابەڭنىڭ جانىنا وتىرىپ جاعدايدى ابدەن ءتۇسىندىردى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا:

– تەمىرعالي ەرتەڭ كەلىسىم-شارت الىپ كەلەدى. سوعان قولىڭىزدى قويىپ بەرىڭىز،– دەدى.

– بولادى!– قاريا باسىن شۇلعىدى. ارتىنشا:– بەكەت-اۋ، بۇلار مەنى مازاق قىلدى عوي.– دەدى جىلامسىراعانداي بولىپ.

– نەگە؟

– ءبىر تومىڭا ەكى جارىم مىڭ دوللار تولەيمىز دەيدى. مازاق بولماعاندا نە بولدى؟ ۇيات ەمەس پە؟

– باسقالارعا ونى دا بەرمەيدى. بەرگەنىنە ريزا بولساڭىزشى،– دەدىم مەن سوزگە ارالاسىپ.– سۇراعانىڭىزدى بەكەت اعا بەرەم دەپ وتىر. وسىمەن توقتايىق ەندى.

– ال، ەكەۋىڭ قول الىسىڭدار. «ەر شەكىسپەي بەكىسپەيدى» دەگەن. تۇسىنىستىكپەن جۇمىس ىستەڭدەر. ءبارىن تولىق كەلىستىك دەپ ەسەپتەيمىن.– دەدى بەكەت اعا. ابەڭ ەكەۋمىز قول الىستىق.

– وندا مەن جۇرەيىن. ەرتەڭ كەلىسىم-شارت جاساپ الىپ كەلەم.– دەدىم قاريانىڭ كوزىنە قاراپ.

– اقشاڭ بولماسا كەلمەي-اق قوي. كايتەسىن اۋرە بوپ...– دەدى ول قيسايىپ. مەن ونىڭ سوزىنە تاڭ قالىپ:

– ءسىز دە قويمايدى ەكەنسىز. ماسەلەنى كەلىستىك قوي. ەندى قويساڭىزشى.– دەدىم كۇلىپ. بەكەڭ مەنىڭ قولىمدى قىسىپ:

– ول ايتا بەرەدى. ۋايىمداماي جۇمىسىڭا كىرىسە بەر. جەتى تومدى جاقسىلاپ شىعارىڭدار. مەن بۇگىن قايتام. حابارلاسىپ تۇر.– دەپ قوشتاستى.

ۇيگە كەلگەن سوڭ اسىقپاي وتىرىپ، نۇرپەيىسوۆپەن ورتامىزدا جاسالاتىن اۆتورلىق كەلىسىم-شارتتى تاستاي ەتىپ دايىندادىم. اۆتورعا كىتاپتار شىققاننان سوڭ جەتى ميلليون تەڭگە كولەمىندە قالاماقى بەرىلەدى دەپ كورسەتتىم.

ەرتەسىنە كەلىسىم-شارتىمدى الىپ، تايمانوۆ كوشەسىندەگى ەڭسەلى ۇيگە قايتا باردىم. ابەڭ ەكىنشى قاباتتاعى جاتىن بولمەسىندە ەكەن. توسەگىنىڭ قاسىنا ۇلكەن جازۋ ۇستەلىن قويدىرىپتى. جازۋدان شارشاعاندا جانتايىپ جاتا كەتكەنگە ىڭعايلى كورىندى. ۇستەلدىڭ ۇستىندە بوپىراعان قاعاز رەتسىز شاشىلىپ جاتىر. ءبىر-ەكى قالامساپ تا وسىندا. بىرنەشە پاراقتىڭ بەتى ايباق-سايباق سىزىلىپتى. ادەتىنشە تۇزەتىپ جاتسا كەرەك. قانداي شىعارما ەكەنىن اڭعارا المادىم.

– اسسالاۋمالەيكۋم!– دەپ كوڭىلدى امانداستىم.– مەن كەلدىم.

– ي-ي-ءا، كەل.– ول جالما-جان قۇلاعىنا اپپاراتىن ءىلىپ الدى.

– كەشەگى كەلىسىم بويىنشا...

ول باسىمنان اياعىما دەيىن قاراپ شىقتى دا:

– اقشا اكەلدىڭ بە؟– دەپ سۇرادى.

– اقشا كەيىن بولادى. مىنا قاعازدارعا قول قويىپ بەرىڭىز.– دەدىم باستىرمالاتىپ. سومكەمنەن قاعازدارىمدى شىعارا باستادىم.

– ءاي، ايتتىم عوي ساعان، اقشاڭ بولماسا قول قويمايمىن دەپ. مەن قويمايمىن!

– ءسىز نە، مەنى ەرىگىپ جۇرگەن ادام دەپ ويلايسىز با؟ كەشە عانا ماقۇل دەگەنسىز. جۇمىستى باستايىق. نە بولدى، ءومىرى اقشا كورمەگەندەي؟ اقشا-ا، اقشا-ا دەپ... كىتاپتار شىقسىن. اقشاڭىزدى الاسىز.– مەن قىزبالانا باستادىم.

– مەن قول قويمايمىن! ال، نە ىستەيسىن؟

– شىن ايتىپ وتىرسىز با؟

– مەن سەنىمەن قالجىڭداساتىن جەزدەڭ بە ەدىم؟ شىن ايتام. قويمايمىن!

– اقساقال، مەنىڭ جىنىما تيمەڭىزشى. قازىر بەكەت اعاعا تەلەفون سوعامىن. ءوزىڭىز ايتىڭىز.– بەكەت اعانىڭ ءنومىرىن تەردىم. ابىروي بولعاندا ول ترۋبكاسىن بىردەن كوتەردى.

– بەكەت اعا، قالايسىز؟ كەشە قالاي جەتتىڭىز؟

– ءبارى جاقسى، اينالايىن! وزدەرىڭ قالايسىڭدار؟ نە ىستەپ جاتىرسىڭدار؟

– مىنا شال قايتادان اينىپ قالدى، اعا. قاسىندا وتىرمىن. تاعى دا اقشا سۇراپ جاتىر. كەلىسىم-شارتقا قول قويمايمىن دەيدى. ايتىڭىزشى وعان...– دەپ شاعىنا سويلەدىم.

– قۇلاعىندا اپپاراتى بار ما؟

– بار.

– تەلەفوندى بەرشى وعان.

تەلەفوننىڭ داۋىسىن قاتتى شىعارىپ قويدىم دا، اقساقالدىڭ قولىنا ۇستاتتىم:

– بەكەت اعا. سىزبەن سويلەسەمىن دەيدى.

ول ترۋبكانى قۇلاعىنا جاقىن اپاردى.

– ءالو-ءوۋ! بەكەتجان!

بەكەت اعا سالعان جەردەن نىعارلاي سويلەدى.

– قاريا، قالايسىز؟ ءسىز نە ىستەپ وتىرسىز؟ ءسىزدىڭ الدىڭىزدا وتىرعان جىگىت كوشەدە جۇرگەن بالا ما؟ نە، ونىڭ سىزدەن باسقا تىرلىگى جوق دەپ ويلايسىز با؟ ول بۇكىل ەلگە تانىمال اقىن، باسپاگەر، عالىم. ءوز جۇمىسىن جاقسى بىلەدى. ءسىزدى سىيلاعان سايىن باسىنا بەرمەسەڭىزشى. بۇل نە مىنەز؟ مەن تەلەفوندا تۇرعاندا قازىر قاعازدارىنا قول قويىپ بەرىڭىز! وسىدان قويمايدى ەكەنسىز، ماعان رەنجىمەڭىز! ءسىزدىڭ بەتىڭىزدى كورمەيمىن! ءتۇسىندىڭىز بە؟ بەتىڭىزدى كور-مەي-ءمىن!

شال ءبىر ۋىس بولىپ، ءبۇرىستى دە قالدى.

– بەكەت-اۋ، اشۋلانباشى. مىنە، مىنە. قول قويعالى جاتىرمىن. قايدا الگى...– دەپ ماعان قاراپ، قولىن ەربەڭدەتتى. دايىن تۇرعان كەلىسىم-شارتتىڭ ەكى داناسىن قول قوياتىن تۇسىن اشىپ ۇستاتا قويدىم. ۇستەلدىڭ ۇستىندە جاتقان قالامساپتى بەردىم. ەكى داناعا دا «ءا.نۇرپەيىسوۆ» دەپ ايباق-سايباق قول قويىپ بەردى. ۋ-ۋھ! ايتەۋىر قويدى-اۋ! تەلەفوندى ونىڭ قولىنان الدىم. بەكەت اعا لينيادا تۇر ەكەن.

– بەكە، سىزگە كوپ راقمەت! قول قويدى. ەندى جۇمىستى باستايمىز.– دەدىم قۋانىپ.

– ال، ىسكە ءسات! اللا جار بولسىن!– دەپ ول ترۋبكانى جاپتى.

اقساقالعا بۇرىلىپ:

– ەرتەڭنەن باستاپ جۇمىسقا كىرىسەمىز. ەندى سىزگە اۋىرۋعا رۇقسات جوق. بۇرىنعى كومسومولدار سياقتى جۇمىس ىستەيمىز. ۋاقىت تار. ىرعالىپ-جىرعالىپ وتىراتىن جاعداي جوق. دايىندالا بەرىڭىز!– دەدىم كۇلىپ.

– سەن قۇددى قىزىل بولشەۆيك سياقتىسىڭ. سەنەن قورقايىن دەدىم.

– ەشقانداي بولشەۆيگىڭىزدى بىلمەيمىن. ماعان جۇمىستىڭ ۋاقىتىندا بىتكەنى كەرەك. ساۋ بولىڭىز! ەرتەڭ كەلەمىن.– دەدىم كەتەردە.

نۇرپەيىسوۆتىڭ ۇيىنەن وتە كوڭىلدى شىقتىم. ماشيناما وتىردىم دا، كەلىسىم-شارتتىڭ قول قويىلعان بەتتەرىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ، مينيسترلىكتەگى تانىس جىگىتتىڭ ۆاتساپ نومىرىنە جىبەردىم. ونىڭ قۋانىشىندا شەك بولمادى. مينيستردەن باستاپ بۇگىن تىنىش ۇيىقتايتىن شىعار. ولار قاتتى قۋاندى.

ءبىر-ەكى كۇن اراسىندا ماعان بەلگىلى قالامگەر، تانىمال پۋبليتسيست سەيداحمەت قۇتتىقادام تەلەفون شالدى.

– تاكە، يا تەبە سوچۋۆستۆۋيۋ.– دەدى ول ورىسشالاپ.

– نە ءۇشىن، اعا؟

– سەن نۋرپەيىسوۆپەن جۇمىس باستاپسىڭ دەپ ەستىدىم. مەن ونىڭ «ابە» دەگەن ءبىر كىتابىن شىعارامىن دەپ ءبىر جىل سوتتاستىم. سەن جەتى توم شىعارساڭ، جەتى جىل سوتتاساسىڭ عوي.– ول راحاتتانا كۇلىپ الدى.

– جوق، اعا. مەن جۇمىستى سوتقا جەتكىزبەيمىن.– دەدىم سەنىممەن.

– نۋس، سموتري! بوگ تەبە ۆ پوموشش! كونەچنو، سوتقا بارماي-اق قوي.– دەپ ول جىلى قوشتاستى.

(جالعاسى بار)

تەمىرعالي كوپباي

Abai.kz