Qazaq halqynda úzaq zamandar boyy jalghasyp qalyptasqan bala tәrbiyesindegi ruhaniyattyng tórt tiregi – úyat bolady, jaman bolady, obal bolady jәne kýnә bolady.

Búl úghymdar diny senimmen qosa erteden kele jatqan últtyq úghym- týsinik, ústanymdarmen de tyghyz baylanysty bolyp, ol adamgershilik, úyat, ar-ojdan, jauapkershilik, siy-qúrmet, meyrim-qamqorlyq qatarly ruhaniyatqa tәn asyl qasiyetterding jiyntyghy. Qazaq balasynyng boyyna jastayynan siniriletin ruhany qúndylyqtardyng biregeyi osy tórt taghandy tyiymdar men eskertuler. Búlar Qazaqy tәrbiyening tereng tamyry – ruhaniyattyng berik negizi.

Túrmyspen, ómirmen, jaratylyspen, jaratushymen tikeley sabaqtasyp, baylanysyp jatatyn ruhaniyat – adam bolmysynyng ishki mizan-ólshemi, ar men úyattyn, jauapkershilik pen meyirimnin, әdep pen imannyng birtútas jýiesi. Qazaq halqy balany jalang aqyl aitumen emes, jýrekke әser etetin túrmysqa, ómirge, jaratylysqa, tipti, jasaghangha baylanysty naqty úghymdar arqyly tәrbiyeley bilgen. Sol tәrbiyening ózeginde ghasyrlar boyy ózgermey kele jatqan búl tórt úly tirek – úrpaqtyng ishki dýniyesinde zan, tarazy, kýzetshi jәne esepshi qyzmetin atqaryp, ómir boyy óz kýshin kórsetetin ruhany jýie.

1. Úyat bolady – ishki senzuranyng bastauy, minez-qúlyqtyng kýzetshisi

«Úyat bolady» – túrmys pen ómirge qatysty qazaqy tәrbiyesining altyn arqauy. Búl jay ghana eskertu emes, balanyng sanasyna ornaytyn ishki baqylau. Úyat sezimi syrtqy tyiymnan búryn kýsh kórsetetin ishki tejegish. Úyat – ardyng kýzetshisi. Úyaty bar adam túrmysta, ómirde, qoghamda ózin qalay ústaudy biledi. Qazaq balasyn: taltayyp otyrma, shalqalap jatpa (kóbinese qyz bala, әiel zatyna), úyatty jerindi ashpa, ýlkenning sózin bólme, ýlkenderding aldynda sapyldap sóileme, tasyrandap jýrme, tayrandap jýgirme, qatty kýlme, yrjandama dep tәrbiyelegen.

Úyat – әdep mizany, ol balanyng ózin ortada qalay ústau keregin ýiretedi. Topty jerde qúpiyalap sybyrlaspau, adamdardyng aldynda múryn shúqymau, auzyn aranday ashyp esinemeu, qaqyryp-týkirmeu; ýlkenderden búryn asqa qol salmau, ózgening aldyndaghy asqa qol sozbau; jasy ýlkenning aldynan qiya ótpeu, jol talaspau, er kisining jolyn kespeu – múnyng bәri úyat úghymy negizinde qalyptasqan qoghamdyq әdep.

Úyatty bala – ózgeni syilay biledi. Ózgeni silay bilgen adamnyng ózi de syily bolady. Úyattan aiyrylghan adamda tejeu-tidau bolmaydy. Osy sebepti «úyat bolady» – minezding qorghany, ardyng qalqany deymiz.

2. Jaman bolady – taghdyr tarazysy, sebep pen saldardyng baylanysy.

«Jaman bolady» – bolashaqty oilaudy kózdegen tәrbiyelik baghdar. Búl tirek balany isting kesiri men zardabyn aldyn ala sezinuge ýiretedi. Sausaghyndy sorma, tyrnaghyndy tisteme, qoragha dәret syndyrma, maldy teppe, atty basqa úrma, otty kespe, ot shygharma, bosaghany kerme, mandayshagha asylma qatarly tyymdardyng bәri – týrli qauipten, zardapty isterden saqtandyrudy kózdeydi.

Qazaqtyng Kókke qarap týkirme, kirding suyn jolgha tókpe, kýldi baspa, asty qorlama, nan qoqymyn tókpe, bos besikti terbetpe, týnde ysqyrma, dastarhandy attama degen syyaqty tyiymdarynyng menzeytin mazmúny tym kóp bolyp, osy arqyly balalardy kýndelikti túrmys pen ómirde kókeyge tasbitiktey berik jazylghan tәrtip pen әdetke baulyghan. Búl tyiymdardyng teginde mistikalyq ýreyden góri ómirlik tәjiriybe jatyr: Qazaq úghymynda jaman әdet – jaman saldargha aparady.

«Jaman bolady» – balanyng minezin týzeydi, oisyz әreketten saqtaydy, ómirge, taghdyrgha jauapkershilikpen qaraugha ýiretedi.

3. Obal bolady – meyirim men janashyrlyqtyng irgetasy, jaratylyspen jarasymdylyqtyng negizi.

«Obal bolady» – jýrekti júmsartatyn, jaratylysqa qúrmetpen, tirshilikke janashyrlyqpen qaraugha ýiretetin ózgeshe úghym. Qazaq kók shópti júlma, jas aghashty syndyrma, qústyng úyasyn búzba, júmyrtqasyn shaqpa, sugha týkirme, sudy lastama deu arqyly balalargha tabighattyn  әrkimge amanat ekenin týsindirgen.

Maldy qinama, januardy shóldetip-ashyqtyrma, mal kózinshe mal soyma, jusaudaghy maldyng mazasyn alma deu – tirshilik yelerine janashyr kózqarastyng kórinisi. Júp qústyng synaryn atpa, jalghyz an-qústy, ishti andy atpa, an-qús tóldeytin kezde aulama degenderding ózeginde tabighy tepe-tendikti saqtau iydeyasy jatyr.

Obaldy bilip ósken bala meyrimsizdikke barmaydy, әlsizderdi qorlamaydy, tirshilik iyesine zyyan tiygizbeydi. Obal úghymy– ekologiyalyq tanymnyng ghana emes adamgershilik pen meyrimdilikting de týp negizi.

4. Kýnә bolady – ar men imannyng ólshemi, jauaptylyqtyng eng biyik dengeyi

«Kýnә bolady» – ruhany tәrbiyening eng biyik shegi. Dýnie men ahiyret baylanysyn retteuding tetigi. Búl úghym sebep pen saldar, syilyq pen jaza qaghidatyn úghynudyng negizi. Búl tyiym-tәrbie balalargha adam әreketining tek qogham aldynda ghana emes, Allanyng aldynda da esebi bar ekenin úghyndyrady. Ótirik aitpa, ósek taratpa, basqalardy ghaybattama, adamdy mazaqtama, jaman sóz aitpa, adamdy yanattama qatarly tyiymdar – tilding kýnasinen yaghny beypil auyzdyqtan saqtaydy. Osy sebepti Qazaqtar "on kýnәning toghyzy tilden" dep sóileu әdebine airyqsha den qoyghan.

Ata-anany renjitpe, jetim- jesirdi jәbirleme, kisi aqysyn jeme, zúlymdyq jasama, asty ysyraptama, sudy zaya qylma qatarly tyiymdargha qayshy kelu adamgershilik qaghidatyna qarsy qylmys bolumen birge ol dýniyede ýlken kýnә eseptelip, auyr azap tartugha sebep bolady dep saqtandyrady halyqtyq tyiym. "Kýnә bolady" tyiymy adamdardy qylmys pen kýnәning auyr zardabynan saqtaudy maqsat etedi.

Kýnәdan qorqu – soqyr senim emes, jauapkershilik. Ol – nәpsini tejeytin, ardy oyau kýide sergek ústaytyn ishki kýzetshi. Kýnәni sezingen adam ózine de, ózgege de jamandyq jasamaydy.

Qorytyp aitqanda, bala tәrbiyesi – últtyn  bolashaq taghdyryn tәrbiyeleu. Qazaqtyng ruhany tәrbie jýiesindegi úyat bolady, jaman bolady, obal bolady, kýnә bolady úghymdary– jay sóz emes, balanyng ishki dýniyesin ornyqtyratyn jәne bolashaq ómirde ibaly, ústamdy, meyirimdi, qaghidaly adam boluyna berik negiz qalaytyn altyn dingek, myqty taghantas. Osy tórt tirek myqty bolghanda adam balasy adamshylyqqa bay salihaly túlgha bolyp qalyptasady. Ókinishke qaray tarihtaghy jәne býgingi týrli jaulaushy iydeologiyalardyng әserinen búl qúndylyqtarymyz bosaghagha syrylyp, eleusiz-eskerusiz kýy keship qalghan jayy bar.

Zaman ózgeredi, tehnologiya damidy, biraq jalpygha ortaq adamgershilik pen ilgilik qaghidattary eshqashan eskirmey ruhany qúndylyqtyng asyl ózegi, altyn tamyry bolyp qala beredi. Ruhaniyaty myqty úrpaq – últtyng qorghany, elding biyik ensesi. Sondyqtan balanyng ruhany bolmysyna osy dәstýrli tórt tirekti myqtap ornatu – ata-ananyng ghana emes, býkil qoghamnyng qasiyetti mindeti. Ruhy berik úrpaq últtyng tiregi, elding bolashaghy. Tamyry myqty, ózegi berik úrpaq qana últ pen eldi berik saqtap bolashaq ghasyrlargha aman-esen jetkize alady.

Qyrbaq Núrghaliy

Abai.kz