Beysenbi, 22 Qantar 2026
Biylik 200 0 pikir 22 Qantar, 2026 saghat 14:53

Ádildikke baghyttalghan reformalar qajet!

Suret: dalanews.kz saytynan alyndy.

Akademiyalyq әdildik pen qoldanbaly nәtiyjege baghyttalghan reformalar qajet!

Qazaqstanda ghylymdy damytu jolynda auqymdy júmystar atqaryluda. Ghylym janasha serpin alyp, damu qarqyny jyldamdady. Bastysy, memleket tarapynan ghylymgha qoldau, janashyrlyq seziledi. Ghalym-zertteushi, ghylymy qyzmetker atanu mәrtebeli túghyryna qayta qonghanday. Búl jolda QR Ghylym jәne joghary bilim ministrligining júmysyn ong baghalaghan jón!

Degenmen, damu degenimiz – toqtausyz jetilu! Kýni keshe Qyzylorda qalasynda ótken Últtyq qúryltaydyng qatysushylary tarapynan ghylym salasyndaghy mәseleler kóterilgen bolatyn. Osy orayda, Qazaqstandaghy ghylymdy damytugha qatysty birqatar tehnikalyq úsynystar men mәselelerdi atap ótken jón.

Birinshiden, qazirgi tanda doktorantura studentteri men granttyq qarjylandyrylatyn ghylymy jobalardy jenip alghandardyng júmysynyng nәtiyjesi retinde KOKSNVO tizimine engen jәne Scopus, Web of Science bazasyndaghy jurnaldarda maqala jariyalau mindettelinedi. Osy rette, jariyalanyp jatqan maqalalardyng avtorlyq qúramyna sholu jasaytyn bolsaq, maqaladaghy soavtorlar sanyna baylanysty talaptardy qayta qarastyryp, ony kýsheytu qajettigin bayqaugha bolady.

Ásirese, әleumettik jәne gumanitarlyq salalar boyynsha jariyalanatyn maqalalardaghy «sybaylas soavtorlar» sanyna qadaghalaudy kýsheytu qajet. Kópshilikke belgili, atalghan salalarda ghylymy maqala negizinen jeke izdenisting jemisi. Áleumettik jәne gumanitarlyq salalarda 3 nemese 4 adamnyng birlese otyryp ghylymy zertteu jýrgizip, maqala jazatyn kezderi óte siyrek kezdesedi. Sol sebepti, maqalanyng kólemine, empirikalyq bólimining boluyn, pәnaralyq baylanysyna qaray soavtorlardyng sanyn qarastyrghan jón. Negizinen, әleumettik jәne gumanitarlyq salada negizgi avtormen birge 1 soavtordyng boluyna basymdyq berilse jón bolar edi. Keybir jaghdaylarda 3-4 soavtordyng birlese maqala jariyalauy kýmәn tudyrady jәne negizgi avtordyng júmysyna degen әdiletsizdikti arttyrar edi. Ókinishke oray, ghylymgha «erte kelgender» men qanday da bir mәrtebe iyelengenderding әr jerde soavtor bolyp jýrui mәselege jiti mәn berudi talap etedi.

Ekinshiden, «qazaqstandyq ghylymgha qúiylghan qarajattyng qaytymy tómen nemese naqty praktikalyq qyry kórinbeydi, qogham ómirin damytugha ýles qospaydy» degen syn aitylady. Ókinishke oray, aitylghan syn býgingi jaghdaydy dәl sipattay ma dep qorqamyn. Osyghan oray, myna mәseleni eskergim keledi: Ghalym – tek zertteushi ghana emes, ol qoghamdyq mәselege ýn qosatyn, sheshu jolyn úsynushy. Sәikesinshe, onyng zertteuleri qoghamdyq mәselelerdi sheshuge baghyttalghandyqtan, ghalymnyng ýni tek akademiyalyq ortada ghana estilmey, ol qoghamdyq alanda talqylanuy tiyis! Al qoghamdaghy әr týrli mәselelerge kózqarasyn bildirip, sheshu joldaryn úsynudyng birden-bir joly gazet betterinde jariyalanatyn publisistikalyq maqalalar! Býgingi jasandy intellekt tayau keleshekte ghylymgha «qyryndaushylardyn» sanyn úlghaytpasa, azaytpasy belgili. Osy tústa shyn ghalymdy shyndaytyn da, qoghamgha jaqyn etetin de publisistika dep oilaymyn. Yaghni, ghylym jolyna týskenderding KPI-y publisistikalyq jariyalanymdarynyng sanymen de ólshenui kerek. Búl ghalymdardyng shygharmashylyghyndaghy nәtiyjelerdi qogham aldynda pash etuge, ashyqtyqty qamtamasyz etse, ekinshi jaghynan qazirgi gazetterding damuyna da jan bitirer edi.

Publisistikalyq maqalany jazu stilii men jariyalanu ereksheligi ózgeshe bolghandyqtan, shyn ghalymnyng syngha týsetin de, bedelin bekemdeytin jeri de osy tús dep sanaymyn.

Ýshinshiden, ghylymnyng qoldanbaly manyzdylyghyn arttyrudyng birden-bir joly әr bir memlekettik qarjylandyrugha ilikken subekt ghylymy zertteu barysynda jetken nәtiyjelerin (damu zandylyqtaryn anyqtau, jana teoriyalar oilap tabu, empirikalyq nәtiyjeler, qúbylystardy ashu jәne t.b.) aprobasiyadan ótkizui tiyis. Ol ýshin barlyq salalardyng ókilderinen túratyn aprobasiya ortalyghyn ashsa artyq etpeydi dep oilaymyn. Múnday ortalyqtardy uniyversiytet jandaryndaghy ghylymy kenesterdi qayta qúru arqyly jasaugha bolar edi. Múnday ghylymy kenester dissertasiya qorghaushynyng júmysyndaghy qoldanbaly jaqtaryna kóbirek mәn berip, aprobasiyadan «ótti» nemese «ótpedi» degendey baghalau arqyly ghylymgha kózqarasty týbegeyli ózgerter edi. Teoriya men praktikany úshtastyru arqyly eki sala arasyndaghy alshaqtyq jaqynday týser edi.

Osy úsynystar salalyq ministrlik tarapynan tiyisinshe qarastyrylyp, júmysta qoldanys tabatyn bolsa, iygi!

Qúrmetpen, Núrghisa Kusherov, 

«Túran» uniyversiytetining oqytushysy, sayasattanushy

Abai.kz

0 pikir