Abylay XVIII ghasyrda qazaq halqynyng tarihyndaghy eng taghdyrly túlgha. Óitkeni Abylay qazaq halqynyng taghdyry san ret qyl ýstin túrghan kezde oghan arasha týsip, qazaq halqynyng birligi men memleketting tútastyghyn saqtap qalyp:  

Qayghysyz úiqy úiyqtatqan, hanymay,

Qayyrusyz jylqy baqtyrghan, hanymay,

Qalynsyz qatyn qúshtyrghan hanym-ay,
Ýsh jýzden ýsh kisini qúrban qylsam,

Sonda qalar ma eken qayran janyn-ay! [1, 138-b.] – dep abyz Búqar jyrau da da, halyq ta jyrgha qosqan túlgha.

Sol ýshin de Abylay han qazaq halqynyng tarihy jadynynda, onyng jyr-dastandary men jyraulardyng múrasynda mәngi qalghany sózsiz.

Kenestik dәuirding ózinde  Abylay han turaly kóptegen jyr-dastandar men ólen-arnaular, zertteuler jaryq korgen. Solardyng ishinde «Qazaq tarihy jyrlarynyng mәseleleri» [2], «XV-XVIII ghasyrlardaghy qazaq poeziyasy» [1] antalogiyasy, «Bes ghasyr jyrlaydy» [3] jyraular shygharmalarynyng toptamasy t.b. jaryq kórdi.

Tәuelsizdikten keyin de Abylay hangha, onyng tarihtaghy róli men ornyna arnalghan Abylay han. «Kenesary: últ-azattyq qozghalys mәseleleri» atty maqalalar jinaghy [4] men «Tarihy Jyrlar» jinaghynyng birinshi tomy arnaldy [5].

Sol siyaqty Abylay hannyng ishki-syrtqy sayasatyn, diplomatiyalyq qyzmetin zertteuge arnalghan, orys tilinde túnghysh jaryq kórgen R.B. Suleymenov pen V.A. Moiyseevting «Iz istoriy Kazahstana XVIII veka (o vneshney y vnutrenney politiyke Ablaya)». [6] atty enbek Qazaqstanda Abylaytanudyng basy bolsa Bolat Nәsenov [7] pen Jarqyn Tayshybaydyng [8] Abylaydyng ómiri men qyzmetin zertteuge arnalghan kóp jyldyq izdenisterding nәtiyjesinde jaryq kórgen  qújattar jinaqtary Abylaytanugha ýlken serpin berdi.

Abylay han turaly zertteuler býgingi kýnge deyin tolastaghan joq. Oghan dәlel tayauda jaryq kórgen Z.E. Kabuldinovtyng «Abylay han y Rossiya» [9] atty monografiyasy.

Biraq tәuelsizdikten keyin Abylay hannyng qyzmetin joqqa shygharyp oghan «topyraq shashatyndar», soghan qatysty tarihty búrmalaghysy keletinder de shyqty. Ondaylar tarihy shyndyqty izdegen bolyp ózderining rushyldyq dertke shaldyqqan ústanymdaryn kóldeneng tartqysy keledi.

Solardyng biri ózin Madrid jәne Ál Faraby atyndaghy QazÚU professory dep ataytyn Samat Óteniyazov [10]. Ol Abay.KZ portalynda shyqqan maqalasynda «Jana Qazaqstan kýnderi bastaldy... Endi osy uaqytqa deyin býrkemelep kelgen tarihymyzdyng jalghan yaghny osal tústaryn kórsetuge jaghday tudy» dey kele Abylay hannyng qazaq tarihynda alatyn orny men rólin joqqa shagharghysy keledi. Abylaygha qatysty halyq jadynynda saqtalghan jyr-dastandar, anyzdar men HIH ghasyrda jazylghan maqalalardy S. Óteniyazov «Abylay turaly jazylghan fantaziyalar» dep sipattaydy. Óitkeni «bizding ghalymdarymyzdyng az bóligi sol orys aghayyndardyng halqymyz turaly jalghan tarih jasaghan shyrmauynan әli shygha almay jýr». Sondyqtan da «Respublika baspasózinde Abylay turaly shyndyq jazylghan yaghny onyng qazaq eli aldyndaghy qylmystary aitylghan maqalany jaryqqa shygharmaydy. Abylay turaly kez kelgen fantaziyany baspasóz betine jariyalau onay», dep payymdaydy avtor.

Ol qanday fantaziya deysiz ghoy?

1. Qazaq tarihynda handy halyq eshuaqytta saylaghan joq. Han saylaghan biyler yaghny rubasylar. Qazaqta 41 ru boldy...
2. Abylay eshuaqytta qolbasy bolghan joq. Onyng sebebi qolbasy bolu ýshin әskeri bolu kerek. Onyng әskeri bolghan joq. Ol týgili basqa handarda da әsker bolghan joq... Áskerdi rubasylar beredi... Al Abylay qazaqtyng bir biyimen yaghny rubasymen dostyq qatynasta bolu týgili bir dastarqanda otyryp tabaqtas bolyp kórmegen adam. Demek óz zamanynda jeksúryn yaghny nәpaqasyn Resey basshylarynan tapqan adam.
3. 1771 jyly Abylaydy Orta jýzge han dep jariyalaghan Resey ókimeti edi. Sondyqtan oghan Orta jýzding birde bir arghyny men qypshaghy baghynghan joq. Han bola salyp Reseyden әskery kómek súraghany osy oqighagha búltartpas dәlel. Onyng Orynbor gubernatory  I. A. Reynsdorpqa jazghan haty jәne basqa aighaqtar jetkilikti. Atalghan hat R.B.Suleymenov pen V.A. Moyseevting 1988 jyly shyqqan «Iz istoriy Kazahstana HÝIII veka» atty kitaptyng 127-128 betterinde tolyq núsqasy berilgen.... Abylay ózining qamqorshysy Reseyden әsker súraghanda qazaq elin shet eldik jaulardan qorghau ýshin emes, kerisinshe ózin han dep moyyndamay otyrghan qazaqty qorqytyp baghyndyryp ústau ýshin súraghan...

Avtordyng osy payymdaularyna qaraghanda oghan qazaq tarihynan góri ispan tili jaqyn ba degen oy keledi. Birinshiden, «han saylaghan biyler yaghny rubasylar» halyqtyng (ru-taypanyn) mýddesin bildiretin biylik ókilderi emes pe? Ábilpeyizding óz qalauymen ýsh jýzding biylik ókilderi Týrkistanda Abylaydy han kótergenin, Abylay is jýzinde tek Orta jýzding ghana emes, býkil Qazaq ordasynyng úly hany bolghanyn tarihy jyrlarda aitylyp, býkil qazaq moyyndaghanda maqala avtorynyng moyyndaghysy kelmegeni tang qaldyrady.

Ekinshiden, avtordyng «Abylay eshuaqytta qolbasy bolghan joq» degen oy mýlde qisyngha janspaydy. Sonda, Jonghargha, Búhar men Qytay әskerine qarsy joryqty úiymdastyrghan kim? Sondyqtan da avtordyng búl oiy ne qisyngha ne shyndyqqa janaspaydy.

Onyng ýstine avtordyng «Abylay qazaqtyng bir biyimen yaghny rubasymen dostyq qatynasta bolu týgili bir dastarqanda otyryp tabaqtas bolyp kórmegen adam. Demek óz zamanynda jeksúryn yaghny nәpaqasyn Resey basshylarynan tapqan adam» degen sózi onyng Abylaygha, Abylaydy jyrlaghan jyraular men zerttep jýrgen ghalymdargha qazanday ókepesi bar tәrizdi. Sol sózine qaraghanda S. Óteniyazov Abylaydyng ordasyna kelgen qonaqtardyng tizimimen etene tanys bolghan siyaqty. Búl sózi de esh qisyngha kelmeydi.

Al patsha ókimetining Qazaq jerindegi biyligi kýsheygen kezde otarlyq biylikting qazaq basshylaryn ózderine jaqyn tartu maqsatynda shen-shekpen, әskery ataq, aqshalay qarajy bergeni ras. Ol tek Abylaygha qatysty emes, ýsh jýz biyleushilerine ortaq qúbylys.

Ýshinshiden, avtordyng «Abylay ózining qamqorshysy Reseyden әsker súraghanda qazaq elin shet eldik jaulardan qorghau ýshin emes, kerisinshe ózin han dep moyyndamay otyrghan qazaqty qorqytyp baghyndyryp ústau ýshin súraghan» dep kórsetui qoghamnyng damu zandylyqtaryn, әr kezendegi tarihy prosesting erekshelikterin angharmaytyny, berilgen mәlimetterge syn kózding joqtyghy bayqalady.

Búl mәlimdeme orys tarapynyng kóz-qarasy túrghysynan jazylghany anyq. Otarlyq әkimshilik Abylaydyng әsker súraghan ótinishin qanaghattandyrmady. Osy faktini orys tarihshylary Reseyding progressivtik rólin asyra kórsetu ýshin paydalanghany anyq. Óitkeni kommunistik iydeologiyanyng ústanymy boyynsha barlyq tarihy faktiler  taptyq kýres, qoghamdaghy antagonizmdi kórsetu túrghysynan sipattaluy tiyis edi. Ýstem tap ókili «Abylay hangha Reseyding әsker bermeui onyng óz halqyna jasaghysy kelgen ozbyrlyqtan saqtap qaldy» degizu ýshin. Al, Abylay hannyng orys ókimetinen әsker sýraghany ras.

Osy jerde Abylaydyng asqan sayasatker ekeni kórinedi. Jonghar qaupi joyylghanymen Orta Aziya biyleushiler tarapynan jana qauip tónip túr edi. Eng ýlken qauip Búhar handyghynan boldy. Abylay orys әkimshiligining bir de bir soldat ne bir de bir myltyq bermeytinin jaqsy bildi. Sonda Ol orys ókimetinen әskerdi ne ýshin súrady?

Búharmen soghysqa attanar aldynda «Abylay orystan әsker súrapty! Patsha oghan әsker jiberetin boldy» degendi el arasynda taratyp, bir jaghy Búqar biyleushilerining ýreyin úshyrghysy kelse, ekinshi jaghynan halyqtyng aldaghy qazaq-búhar soghysynda jeniske degen senim arttyru boldy.

Endigi bir jerde avtor «Resey qazaq tarihyn kompleksti týrde  búrmalaudy HIH ghasyrdyng birinshi jartysynda bastaghan edi» deydi. Ol da ras, oghan birde-bir tarihshy kýmәndanbaydy.

Alayda, avtor búl qaghidany da Abylay hannyng tarihtaghy rólin kemisitýge paydalanady. «Osynau ýlken tapsyrmany yaghny tarihy missiyany 1825 jyldary A.IY.Levshinge (1797-1879) jýktegen bolatyn. Onyng zertteui men jaryqqa shygharghan kitabynyng negizgi mindeti 250 jyldan beri Reseyge qarsy túryp kele jatqan Kishi jýz halqyn óz erkimen Reseyge qosyldy – dep kórsetu. Reseyge qarsy kýresti 48 jyl boyy basqarghan Ábilhayyr syndy han, batyr, qolbasshyny óz halqyna keleshekte satqyn etip kórsetu... Sonday-aq Reseyge adal qyzmet etken Abylaydy maqtap dәriptep keleshekte qazaq elining batyryna ainaldyru bolghany anyq kórinedi...  (soghan qaraghanda Resey imperiyasy týbi ydyraytynyn sezgen siyaqty ghoy A.J.) Onyng (Levshinning A.J.) әigili kitaby Peterburgte 1832 jyly jaryq kórdi...  Búl Reseyding qazaq tarihyn búrmalaudaghy jәne Abylaydy madaqtap dәripteumen qazaq tarihyn ózgertuge arnalghan birinshi әreketi yaghniy birinshi kezeni edi» deydi avtor.

Bayqap otyrsaq, avtor Resey imperiyasy Abylaydy dәripteudi josparmen birneshe kezenge bólipti.

Úzaqqa sozbay qalghan kezenderde Abylaydy dәripteuding Resey imperiyasynyng (bir kezende KSRO A.J.) «zymiyan» sayasatyn atap ótsek.

Ekinshi bir kezende orys әkimshiligi Levshiyenge Sh. Uәlihanovtyng atynan «Abylay» turaly maqala jazdyrghan kórinedi... «Levshinning Shoqannyng atynan jariyalaghan maqalasy qazaq elin shyn mәninde aqymaq qylyp talay úrpaghyn aldap kele jatyr», dep payymdaydy avtor. Migha simaytyn mýnday nәrsege ne deuge bolady? Maqalanyng jazylu stiylin Shoqannyng jәne Levshinning jazu stiylimen salystyrsa jetkilikti, sodan avtordyng qanday qate oi-pikirde ekeni kórinedi. Sonda Shoqannyng enbekterin jinaghan akademik Á.H. Marghúlan búl әbestikti bayqamaghan ba? Onyng qasynda maqala avtorynyng әldeqayda qyraghy bolghanyna tandanbasqa amal joq.

Sonymen, úzaq sonargha barmay bir sóben aitqanda S. Óteniyazovtyng Abylaydy dәripteudi qalghan kezenderi 1904 jyly Orys Geografiyalyq qoghamy Peterburgte  jaryqqa shygharghan Sh.Sh.Uәlihanovtyng bir tomdyq Shygharmalar jinaghynyng jaryq kórgeninen bastap, Kenes ókimeti jyldary, Qazaqstannyng tәuelsizdik alghan kezenderinde Abylay turaly zertteumen ainalysqan zertteushilerding bәri aldymen Resey imperiyasynyn, sosyn Kenes ókimetinin, keyin tәuelsiz Qazaqstan biyligining tapsyrysymen jazghan kórinedi. «Qazaqstan basshylary әli kýnge deyin Sh.Sh.Uәlihanov múralaryna  ong kózben qaraytyny - adam sengisiz jaghday», dep tadanady ispan tilining mamany. Onyng oiy boyynsha Abylay turaly «shyndyq jazylghan maqalalardy» jolatpaghan Á. Marghúlan, M. Qozybaev, B. Kumekov shyndyqty jasyrghan ótirikshiler [10]!

Avtordyng Abylay hannyng ómiri men qyzmetine qatysty zertteuler Qazaq tarihyn búrmalau maqsatynda Resey imperiyasynyng tapsyrysymen zerttele bastady degeni mýlde qisynsyz. Meyli, solay-aq bolghan kýnning ózinde halyq jadynynda saqtalghan Abylay hangha arnalghan tarihy jyrlar men tolghaular Reseyding tapsyrysymen shygharylmaghan shyghar!

Búl ispan tilining mamany Abylay hangha nege sonshalyqty shýilikti?

Óitkeni tәuelsizdikten keyin Abylay hannyng qazaq memlekettigin saqtap qaludaghy róli kóterile bastady da kishi jýz hany Ábilhayyr kólenkede qalyp qoyghan kórinedi. Kókem-au, Ábilhayyr handy zertteymin, dәripteymin deseng oghan kim qoy dep jatyr! Avtordyng búl oilarynan asqan rushyldyq pen jýzshildikting kórinisin bayqaugha bolady.

Oghan S. Óteniyazov aramyzda bolghan bir әngime dәlel. 1998 jyly N. Nazarbaevtyng kishi qyzy qyrghyz preziydenti Asqar Akaevtyng Aydar degen balasymen túrmysqa shyqqan bolatyn. Sol jyly ekeuimiz Ál-Faraby atyndaghy QazÚU-da kezdesip qalyp aman-saulyqtan keyin men qaljyndap «qyzymyzdy qyrghyzgha úzatyppyz. Qalyng malyna Ystyqkólding bir jaghalauyn da bolsa alu kerek edi», dedim. Sonda, S. Óteniyazov búlyghyp «búl Abylay han men naymandardyng osaldyghy. Kishi jýz adaylar bolghanda qyrghyzdy Shudan asyryp qana qoymay, býkil Ystyqkóldi basyp alar edi», degende men anyrap, ne aitarymdy da bilmey qaldym.

Kelesi, Abylay hangha, jalpy qazaq tarihyna qiyanat jasaghan, «ghasyr ótirigi» bop qabyldanghan shygharma Qazybekbek Tauasarúlynyng «Týp-túqiyannan ózime sheyin» [11] atty kitap. Ol kitap naryqtyng qaynap, kitap shygharatyn qaghaz tapshy bop túrghan kezde 300 myng danamen taralghan. Onda Abylay handy tóre túqymy emes, qaradan tughan, qazaqtyng betke ústar biyleri  - Tóle by men Qazybek by qaradan bala úrlap, odan han jasaghandyghy turaly migha simaytyn qiyalyy oqighalar bayandalghan.

Ol «shejirenin» basynan ayaghyna deyin ótirik ekenin «Sosialistik qazaqstan gazetining qysang tilimen jazylghanyn» óz kezinde Halyq jazushysy Q. Júmadilov «Bir shejirening qúpiyasy: nemese «aldamshy» biyler, «quyrshaq» handar haqynda» atty maqalasy shyghyp [12] egjey-tegjey búnyng ótirik ekenin dәleldep «búlary qalay?» dep abdyrap qalghan halyqtyng kónilin ornyna qoydy.

Búl ótirik shejirege  keybir qazaq ziyalylary da ilanyp, Abylaydy «qaradan shyqqan qúldyng úrpaghy» dep aitqan súhbattary әleumettik jelide kezdesip otyrady [13]

«Týp-túqiyannan ózime sheyin» kitapty qúrastyrushylardyng sondaghy dәleli Búqar jyraudyng «Janys Qarabaydyng qolynda Týnde tughan úl edin» degen sózderi [1, 137-b.]. Osy jerde qisyngha kelmeytin bir jer bar. Qaradan han jasamaqshy bolghan, biz pir tútyp jýrgen Qazybek by men Tóle by bala úrlap «eki jerde úrpaqsyz otyrghan eki tórege beredi». Sonda, qaradan shyqqan sol úldar óskende biylikke jetip, el qamyn jeytin qaysar, tekti azamat bop ósetinin qaydan bilgen?! Álde Nazarbaevtyng jemqorlar zamanyndaghyday sol teksiz, darynsyz beybaqtardy biylikke keluin óz baqylauynda ústaymyz dep oilady ma?

Birden aita keteyik, negizi búl ótirik shejirening iydeyasy «Qazaq handyghy tarihynda qaradan  shyqqan handar da bolghan eken» degendi algha tartyp Nazarbaevtyng biyligin handyq biylik retinde negizdep, ony mәngilik han etip jariyalau ýshin kerek boldy. Sol ótirik «shejire» Qazaqstannyng ziyaly ortanyng arasyna kәdimgidey jik saldy. Ol tarihty búrmalaghan bir jalghan kitaptyng ózi qazaq qoghamyna topshyldyq pen jikshildiktin, rushyldyq pen jershildikting qanshama teris әserin әkeletinin anyq kórsetti.

Qazaq peziyasy antalogiyasynda Abylay hangha jyr arnaghan jyraular az emes. Solardyng ishinde bizge Abylaymen zamanyndas bolghan Aqtamberdi men Tәttighara, Ýmbetey men Búqar jyraulardyng múrasy jetip otyr.

Abylay hannyng shyghu óz zamanynda eshkimning de kýmәnin tudyrghan joq. Onyng erekshe tektiligi jyraular poeziyasynda da, keyingi tarihy jyrlarda da kórinedi.

Mysaly, Ýmbetey jyraudyng «Bógembay batyrdyng ólimin Abylay hangha estirtu» degen arnauynda Abylaydyi Sabalaq bop jýrgen kezining ózinde boyyndaghy tektilikting erekshe bayqalghanyn bylay sipattaydy:

 

... Jas kýninde, Abylay,

Ýrgenishten múnda kep,

Saryarqany jerim dep,

Qalyng qazaq elim dep,

Kelmeppe eding jayaulay.

Tóle biydi tapqanda,

Kýndiz týie baqqanda,

Jalghyzbyn dep shoshymay,

Esh malshygha qosylmay,

Qara jerge otyrmay,

Kýpindi salyp astyna

Jeng jastanyp basyna,

Qol ayaghyng tórt jaqta

Jatushy eding sol shaqta

Úmyttyng ba sony, Abylay! [1, 107-108-bb.].

 

Sol siyaqty «Abylay han» atty tarihy jyrad bala Abylaydyng Tóle biyge kelgen kezdegi ózgege qaraghanda erekshe bitken beynesi bylay beriledi:

Balagha by qaraydy kózin tiktep,

Tughan jan jay adamnan búl emes dep,

Kiygenmen kóne tymaq, jyrtyq shapan,

Kózi otty, jigeri artyq jas týlek dep

Qús bolsa aq súnqardyng balapany,

Adam bolsa zaty artyq, asyl jany,

Er-jetip aman-esen atqa minse,

El-júrttyng bolatynday arystany [14, 95-b.  ].

Sol jyrda Tóle biyding Sabalaqty synaytyn jerinde de Abylaydyng tetiligine taghy da kóz jetkizedi. Bir toydan Tóle by sarqyt dep qoydyng basyn alyp kelip Sabalaqqa bermek bolady:

Sarqyt dep Sabalaqqa bermek bopty,

Tóle by taghy synap kórmek bopty.

Qasyna erip barghan atqosshygha,

Sarqyt dep Sabalaqqa apar depti.

«Sarqyt», - dep aparyp ber Sabalaqqa

Nazar sal qimylyna sol bir shaqta.

Estigen, kórgenindi maghan kep ait,

Ótirik bir auyz da qosyp aitpa.

• Mynau, - dep toy sarqytty alyp barghan,

Sabalaq maldan kelip úiyqtap qalghan,

Tórt jaqta tórt borbay basy biyik,

Kerilip jatysyna qayran qalghan.

... Atqosshy by jibergen basty berdi,

Sarqyty toydan bergen osy – dedi.

Aldy da búlaq baryp betin juyp,

Shaqyrdy qúrby-qúrdas serikterdi.

Ári qaray Sabalaq sarqyt dep bergen qoydyng basyn serikterimen bólisip jomarttyq tanytady. Sonda Tóle biyding atqosshysy jetim dep kelgen  Sabalaqtyng myrzalyghyna tang qalyp, bolghan jayttyng bәrin Tóle biyge jetkizedi.

Tóle by kópten beri nazar salghan,

Aytqany atqosshynyng emes jalghan.

Elge tútqa bir adam bolar deydi,

Dýniyede tiri jýrse ólmey aman.

Tórt jaqqa tórt borbayyn kergendigi,

Mengerem tórt tarapty degendigi.

Qasqaya basy onyng biyik jatsa,

El-júrttyng bolar ma eken kemengeri [14, 97-98-bb.].

Ýmbetey jyrau:

«Jiyrma jasyng tolghanda

Qalmaqpen soghys bolghanda

Alghashqy baqty tapqanda,

Sharyshtyng basyn qaqqanda,

Qanjyghana bas baylap, Jau qashty dep aighaylap,

Abylaylap shýapqanda...» [1, 108-b.], dep Sabalaqtyng alghashqy kózge týskenin jyrlasa, odan arghy oqigha «Abylay han» jyrynda sipattalady. Abylaylap Sharyshtyng basyn alghan song Sabalaqty Ábilmәmbet shaqyrtyp alyp tegin tektegende Sabalaq ózining qaydan shyqqanyn týgel bayandaydy:

Deydi eken Uәlibaqy arghy atamdy,

«Qanisher Abylay» der bergi atamdy.

Óz әkem Kókem Uәly degen kisi,

Dghep qoyghan Ábilmansúr óz atymdy.

... Balanyng Ábilmәmbet sózin tyndap,

Bas iyzep aitqan sayyn otyr shyndap,

Bir úrpaq Uәliyden bar deushi edi,

Sol túqym osy eken dep túr moyyndap.

Sabalaqtyng sózin múqiyat tyndap otyrghan Ábilmәmbet onyng shyn aityp otyrghanyna kózi jetken song bylay deydi:

Balagha bylay dedi Ábilmәmbet:

• Ataydy arghy atandy Esim han dep,

Ertede Esim hannan jәngir tughan,

Jәngirden Uәlibaqy, Áz Tәuke dep.

Tәukeden Ábilqayyr, tudy Bolat,

Bolattan Sәmeke men Ábilmәmbet.

Ábilmansúr sen maghan bauyr boldyn,

Esine al ata-jóndi úmytpay jat.

... Men ózim Áz Tәukening nemeresi,

Sen bolsang Uәlibaqy shóberesi,

Uәlibaqy, Áz Tәuke birge tughan,

Bereyin men taghymdy bol iyesi.

Jetkenshe jas aqylyng qasymda túr,

Taghylym ap, tanyp-biliptilimde jýr.

Ayaytyn mening senen esh nәrsem joq,

Onan song ózing bas bop taghymdy qúr [14, 110-111-bb.].

Osy jerde eskertetin bir ýlken nәrse, Ábilmәmbet Sabalaqty óz nemere inisi ekenin onyng sózinen ghana emes, atasyn da әkesin de kórgen Ábilmәmbet onyng solargha tartqan týr-sipatyna da qarap tanyp otyr. «Týp-túqiyanda» aitylghanday Abylay «qaradan shyqqan han» bolghany ras bolsa onda biylik ainalasynda jýrgenderdin, biy-jyraulardyng esi joq degen sóz. Qaradan shyqqan teksizden Shoqanday ghalym tuar ma edi!

Abylaydyng tegi turaly «Sabalaq – Abylay han» jyrynda da aitylyp, shejiresin Shynghyshannan taratady:

Ábilmansúr – әuelgi óz aty edi,

«Abylaylap» shapqannan Abylay dedi.

Jiyrma birinshi buynnan qosylatyn

Shynghys han túqymynan bekzat edi.

Óz әkesi bolady Kórkem Uәliy

Qanisher ataqty Abylay – babalary.

Talasyp Uәliymenen handyqty alyp,

Ábilhayyr Kishi Jýzge bolghan hany.

Uәly audyhan bola almay Týrkistangha,

Naghashy han bop túrghan Qayyp hangha [15, 131-bb.].

XVII-XVIII ghgh. qazaq súltandarynyng arasyndaghy biylik ýshin bolghan bәseke kýres HH ghasyrda keybir shala-sautty qazaqtyng boyyna «óz jýzining hanyn» dәriptep, basqalargha kýie jaghatyn aurugha úlasatynyn sol kezding handary bildi me eken? Áy, qaydam! Óz jýzining handaryn tauday, ózgelerdi taryday kórsetuge «әues» adamdargha eskertetin jәit – han-súltandar jýzge jatpaghan.Olar qazaq qoghamyndaghy erekshe әleumettik top. Olar bir jýzding de shejiresine kirmeydi.

Sonymen, «Týp-túqiyanda» Abylaydy qaradan shyqqan deuge Búqar jyraudyng jogharyda keltirgen Abylaygha arnauyndaghy «Janys Qarabaydyng qolynda Týnde tughan úl edin» degen eki jol. Osy sóz basqa eshbir jyraudyng shygharmasynda ne tarihy jyrlarda kezdespeydi. Nege?

Búqar jyraudyng Abylaygha arnaghan tolghaularyna nazar audarayyq.

Áy, Abylay, sen on bir jasynda,

Ánsheyin-aq úl edin,

On bes jasqa kelgende,

Arqada Ábilmәmbet tórenin

Týiesin baqqan qúl edin...

Abylay atyng joq edi,

Sabalaq atpen jýr edin,

Jiyrma jasqa kelgende,

Ony da kórgen jerim bar,

Janys Qarabaydyng qolynda

Týnde tughan úl edin.

Jiyrma beske kelgende

Baqty berdi basyna,

Taqty berdi astyna...

Otyz jasqa kelgende

Dýniyedey keng edin,

Otyz bes jasqa kelgende,

Qara sudyng betinde

Saghylyp aqqan seng eding [1, 137-b.], dep әri qaray Abylaydyng әr jasqa kelgendegi sipatyn beredi. Búqar jyraudyng Abylaygha arnauynyng osy núsqasyndaghy «Ony da kórgen jerim bar, Janys Qarabaydyng qolynda Týnde tughan úl edin» degen óleng joldary úiqasqa da qisyngha da kelmeydi. Óitkeni Abylaydyng jiyrma jasqa kelgen shaghyndaghy taghdyryn sipattaudyng ornyna retsiz Janys Qarabaydyng qolynda tughany turaly aitylady. Mysaly, jogharyda aitylghan Ýmbetey jyraudyng shygharmasynda jәne basqa tarihy jyrlardyng bәrinde Abylaygha jiyrma jasynda «baq qonghany» aitylady. Onyng ýstine Búqar jyraudyng taghy bir tolghauynda Ayblaygha jiyrma jasynda baq qonghany jәne sol arnauda Janys Qarabay turaly tipti aitylmaydy jәne jiyrma jasynda «aq súnqarday týlegeni» jayly aitylady:

Al tilimdi almasan

Ey, Abylay, Abylay!

Seni men kórgende

Túrymtayday úl edin,

Ábilmәmbet patshagha

Qyzmetshi bolyp túr edin,

Sen qay jerde jýrip jetiktin?

Ýisin Tóle biylerdin,

Týiesin baqqan qúl edin.

Sen jiyrma jasqa jetken son,

Altyn túghyr ýstinde,

Aq súnqar qústay týledin.

Dәulet qúsy qondy basyna,

Qydyr keldi basyna,

Baq ýiine týnedin,

Alystan toyat tileding [1, 123-b.]...

Búqar jyraudyng osy eki tolghauynda eki týrli mәlimetting keltiriluining sebebi nede boluy mýmkin?

Eger Janys Qarabay aitylatyn núsqagha baylanysty týsiniktemeni qaraytyn bolsanyz onda búl núsqa alghash ret S. Seyfullinning «Qazaqtyng eski әdeby núsqalarynda» (85-86 b.), keyin negizgi jinaqtarda jariyalanghany turaly jәne mәtinning S. Seyfullin boyynsha týzetilip berilgeni turaly aitylady [1, 225-b.].

«Al tilimdi almasan» dep bastalatyn ekinshi tolghaudyng týsiniktemesinde bylay delingen: «Tan» jurnalynan bastap (1925, № 3, 74-75 b.) negizgi jinaqtardyng bәrinde jariyalanyp keledi. Ólenning teksti Mәshhúr Jýsip boyynsha berildi (1170-p,764-765 b.). 7, 8 joldary S. Seyfullin hrestomatiyasy (1931, 84-b.) boyynsha týzetildi delingen. Osy týsiniktemede ólenning G.I. Potanin jazbalarynan (atalghan kitap, 276-b.) tabylghan núsqasy da beriledi. Onda:

Bastapqy aqtaban bolghanda,

Ata-anannan qalghanda,

Túrymtayday tóre edin,

Týrkistanda jýr edin,

Kók baytal mingen qúl edin,

Ábilmәmbet, Semeke,

Qyzmet qylghan er edin,

Múnda kelip han boldyn,

Aq súnqarday týledin,

Toyatyndy alystan tileding [1, 222-b.]...

Osy núsqalardy salystyru barysynda mynanday qortyndy shygharugha bolady. Birinshiden, S. Seyfullinning «Qazaqtyng eski әdeby núsqalary» jinaghyna «Abylaydyng Janys Qarabaydyng ýiinde tughany» turaly óleng joldar týp núsqagha artynan qoldan qosyluy mýmkin. Onyng bir-aq sebebi bar.  Bolisheviktik iydeologiya «tek» degen nәrseni joqqa shygharyp tap kýresi qyzu jýrip jatqan kezde han túqymy turaly aitylghan ólen-tolghaular sosialistik realizm ústanymdaryna qayshy kelip senzuradan ótui eki talay ekeni aidan anyq.

Sondyqtan da búl bolisheviktik iydeologiyagha sәikes «qaradan shyqqyn han» turaly sujet bolisheviktik әdebiyet pen kinomatografiyada V.I. Leninge telenip aitylatyn «lubaya kuharka mojet upravlyati gosudarstvom» degen qaghidagha sәikes keltiru ýshin jasalghan siyaqty. Ne de bolsa Abylay turaly jyr-tolghaulardy senzuradan ótkizu ýshin osy qadamgha baru qisyndy.

Ekinshiden, «Abylaydyng Janys Qarabaydyng ýiinde tughany» turaly óleng joldardy keyingi jinaq qúrastyrushylar da qosuy әbden mýmkin. Búl da sol iydeologiyalyq qajettikten tusa kerek.

Jalpy, Kenestik zamanda Qazaqstan men Orta Aziya tarihynda oryn alghan túlghalardyng ómiri men qyzmeti jayly mәlimetti ghylymy ainalymgha qosu ýshin jinaq qúrastyrushylar osynday qadamgha jii barghan siyaqty. Oghan mysal retinde «Qazaqstan men Orta Aziyanyng úly ghalymdary» atty jinaq qúrastyrylghan kezde ortaghasyrlyq ghalymdardy sipattaghan kezde olargha «progressivti qasiyetterdi» barynsha tanugha tyrysty. Mysaly, erte orta ghasyrda islam ghylymnyng damuyna ýlken serpini bergenine jәne ol zamanda ateisterding bolmaghanyna qaramastan  orta ghasyrlyq ghalymdardyng bәrine, sonyng ishinde ali-Farabiyding oi-sanasy dialektikalyq  jәne materialistik ústanymda bolghany algha tartylady (16, s. 42). Nemese, Ibn Sina turaly aitqanda onyng filosofiyalyq kóz-qarasy qayshylyqqa toly, iydealist bolsa da onyng ilimderinde materialistik elementter kóptep kezdesetini turaly aitylady (16, s. 64). Al Abu Rayhan Biruny bolsa әlemning qúrylysyna diny kóz qarastan bas tartyp geliosentrizm iydeyasyn qorghaghan eken (16, s. 77).

Jogharyda kórip otyrghanymyzday Abylaydy tarihy túlgha retinde moyyndaghysy kelmeytinder, qasaqana tarihty búrmalaytyndar joq emes. Biraq qazaq halqynyng jadynynda Abylay әrqashan Abylay bop qala bermek. Abylay siyaqty «Gimalaydy» endi eshkim de ornynan qozghay almas.

Ádebiyetter tizimi:

1. XV-XVIII ghasyrlardaghy qazaq poeziyasy. – Almaty: «Ghylym». – 1982. – 240 b.
2. Qazaq tarihy jyrlarynyng mәseleleri. / - Almaty, «Ghylym». – 1979. – 312 b.
3. Bes ghasyr jyrlaydy: 2 tomdyq. – Almaty, Jazushy, - 1989. T. 1. – 384 b.
4. Abylay han. Kenesary: últ-azattyq qozghalys mәseleleri. – Almaty, Ghylym, - 1993. – 119 b.
5. Qazaq halyq әdebiyeti: Tarihy jyrlar / Abylay han. – I Tom. – Almaty, «Bilim». -1995. – 288 b.
6. R.B. Suleymenov pen V.A. Moiyseevting «Iz istoriy Kazahstana XVIII veka (o vneshney y vnutrenney politiyke Ablaya). - Alma-Ata: Nauka, -1988, -144 s.
7. B. Nәsenov Abylay han: Omby arhiyvi sóiledi. - T. 11, - 16-shy kitap, - I tarau, - Almaty: Novosibirsk, - 2011 (2005). - 601 b. Abylay Han: Omby arhiyvi sóiledi. - T. 12, - 17-shi kitap, - II tarau. – Almaty: Novosibirsk, - 2011 (2005). - 590 b. Abylay han: Mәskeu arhivteri sóiledi. - T. 13, - 18-shi kitap, - III-tara, - Almaty: Novosibirsk, - 2011. - 849 b.
8. J. Tayshybay Qazaqtyng hany — Abylay: Zamany, ómiri men qyzmeti. – 2 tomdyq. - Almaty: El-shejire, - 2011, - 1300 str. Abylay han tarihy. – 3 tomdyq. – Qyzyljar, - 2021.
9. Z.E. Kabuldinovtyng «Abylay han y Rossiya» / Monografiya. – Almaty: IP «Madiyar», 2023. – 296 s.
10. S. Óteniyazov Abylay turaly fantaziyalardyng anatomiyasy // https://abai.kz/post/154901
11. Qazybebek Tauasarúly Týp túqiyannan ózime sheyin. – Almaty: Jalyn, - 1993.
12. Q. Júmadilov Bir shejirening qúpiyasy: nemese «aldamshy» biyler, «quyrshaq» handar haqynda // «Qazaq әdebiyeti», 5-qarasha 1993 j.
13. Abylay han Dulat ruynan shyqqan Janys // https://www.youtube.com/watch?v=jDdTncY5Kxg
14. Abylay han // Qazaq halyq әdebiyeti: Tarihy jyrlar. – Almaty: Bilim, - 1995. – 288 b.
15. Sabalaq – Abylay han // Qazaq halyq әdebiyeti: Tarihy jyrlar. – Almaty: Bilim, - 1995. – 288 b.
16. Velikie uchenye Sredney Aziy y Kazahstana (VIII-XIX vv.). – Alma-Ata: Kazahstan, - 1965. – 240 s.

Júmadil Arman Qabdeshúly,

t.gh.k. QBTU qauymdastyrylghan professory

Abai.kz