ابىلاي XVIII عاسىردا قازاق حالقىنىڭ تاريحىنداعى ەڭ تاعدىرلى تۇلعا. ويتكەنى ابىلاي قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى سان رەت قىل ءۇستىن تۇرعان كەزدە وعان اراشا ءتۇسىپ، قازاق حالقىنىڭ بىرلىگى مەن مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالىپ:  

قايعىسىز ۇيقى ۇيىقتاتقان، حانىماي،

قايىرۋسىز جىلقى باقتىرعان، حانىماي،

قالىڭسىز قاتىن قۇشتىرعان حانىم-اي،
ءۇش جۇزدەن ءۇش كىسىنى قۇربان قىلسام،

سوندا قالار ما ەكەن قايران جانىڭ-اي! [1, 138-ب.] – دەپ ابىز بۇقار جىراۋ دا دا، حالىق تا جىرعا قوسقان تۇلعا.

سول ءۇشىن دە ابىلاي حان قازاق حالقىنىڭ تاريحي جادىنىندا، ونىڭ جىر-داستاندارى مەن جىراۋلاردىڭ مۇراسىندا ماڭگى قالعانى ءسوزسىز.

كەڭەستىك ءداۋىردىڭ وزىندە  ابىلاي حان تۋرالى كوپتەگەن جىر-داستاندار مەن ولەڭ-ارناۋلار، زەرتتەۋلەر جارىق كورگەن. سولاردىڭ ىشىندە «قازاق تاريحي جىرلارىنىڭ ماسەلەلەرى» [2]، «XV-XVIII عاسىرلارداعى قازاق پوەزياسى» [1] انتالوگياسى، «بەس عاسىر جىرلايدى» [3] جىراۋلار شىعارمالارىنىڭ توپتاماسى ت.ب. جارىق كوردى.

تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن دە ابىلاي حانعا، ونىڭ تاريحتاعى ءرولى مەن ورنىنا ارنالعان ابىلاي حان. «كەنەسارى: ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس ماسەلەلەرى» اتتى ماقالالار جيناعى [4] مەن «تاريحي جىرلار» جيناعىنىڭ ءبىرىنشى تومى ارنالدى [5].

سول سياقتى ابىلاي حاننىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىن، ديپلوماتيالىق قىزمەتىن زەرتتەۋگە ارنالعان، ورىس تىلىندە تۇڭعىش جارىق كورگەن ر.ب. سۋلەيمەنوۆ پەن ۆ.ا. مويسەەۆتىڭ «يز يستوري كازاحستانا XVIII ۆەكا (و ۆنەشنەي ي ۆنۋترەننەي پوليتيكە ابلايا)». [6] اتتى ەڭبەك قازاقستاندا ابىلايتانۋدىڭ باسى بولسا بولات ناسەنوۆ [7] پەن جارقىن تايشىبايدىڭ [8] ابىلايدىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن زەرتتەۋگە ارنالعان كوپ جىلدىق ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەسىندە جارىق كورگەن  قۇجاتتار جيناقتارى ابىلايتانۋعا ۇلكەن سەرپىن بەردى.

ابىلاي حان تۋرالى زەرتتەۋلەر بۇگىنگى كۇنگە دەيىن تولاستاعان جوق. وعان دالەل تاياۋدا جارىق كورگەن ز.ە. كابۋلدينوۆتىڭ «ابىلاي حان ي روسسيا» [9] اتتى مونوگرافياسى.

بىراق تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن ابىلاي حاننىڭ قىزمەتىن جوققا شىعارىپ وعان «توپىراق شاشاتىندار»، سوعان قاتىستى تاريحتى بۇرمالاعىسى كەلەتىندەر دە شىقتى. وندايلار تاريحي شىندىقتى ىزدەگەن بولىپ وزدەرىنىڭ رۋشىلدىق دەرتكە شالدىققان ۇستانىمدارىن كولدەنەڭ تارتقىسى كەلەدى.

سولاردىڭ ءبىرى ءوزىن مادريد جانە ءال فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى دەپ اتايتىن سامات وتەنيازوۆ [10]. ول اباي.كز پورتالىندا شىققان ماقالاسىندا «جاڭا قازاقستان كۇندەرى باستالدى... ەندى وسى ۋاقىتقا دەيىن بۇركەمەلەپ كەلگەن تاريحىمىزدىڭ جالعان ياعني وسال تۇستارىن كورسەتۋگە جاعداي تۋدى» دەي كەلە ابىلاي حاننىڭ قازاق تاريحىندا الاتىن ورنى مەن ءرولىن جوققا شاعارعىسى كەلەدى. ابىلايعا قاتىستى حالىق جادىنىندا ساقتالعان جىر-داستاندار، اڭىزدار مەن ءحىح عاسىردا جازىلعان ماقالالاردى س. وتەنيازوۆ «ابىلاي تۋرالى جازىلعان فانتازيالار» دەپ سيپاتتايدى. ويتكەنى «ءبىزدىڭ عالىمدارىمىزدىڭ از بولىگى سول ورىس اعايىنداردىڭ حالقىمىز تۋرالى جالعان تاريح جاساعان شىرماۋىنان ءالى شىعا الماي ءجۇر». سوندىقتان دا «رەسپۋبليكا باسپاسوزىندە ابىلاي تۋرالى شىندىق جازىلعان ياعني ونىڭ قازاق ەلى الدىنداعى قىلمىستارى ايتىلعان ماقالانى جارىققا شىعارمايدى. ابىلاي تۋرالى كەز كەلگەن فانتازيانى ءباسپاسوز بەتىنە جاريالاۋ وڭاي»، دەپ پايىمدايدى اۆتور.

ول قانداي فانتازيا دەيسىز عوي؟

1. قازاق تاريحىندا حاندى حالىق ەشۋاقىتتا سايلاعان جوق. حان سايلاعان بيلەر ياعني رۋباسىلار. قازاقتا 41 رۋ بولدى...
2. ابىلاي ەشۋاقىتتا قولباسى بولعان جوق. ونىڭ سەبەبى قولباسى بولۋ ءۇشىن اسكەرى بولۋ كەرەك. ونىڭ اسكەرى بولعان جوق. ول تۇگىلى باسقا حانداردا دا اسكەر بولعان جوق... اسكەردى رۋباسىلار بەرەدى... ال ابىلاي قازاقتىڭ ءبىر بيىمەن ياعني رۋباسىمەن دوستىق قاتىناستا بولۋ تۇگىلى ءبىر داستارقاندا وتىرىپ تاباقتاس بولىپ كورمەگەن ادام. دەمەك ءوز زامانىندا جەكسۇرىن ياعني ناپاقاسىن رەسەي باسشىلارىنان تاپقان ادام.
3. 1771 جىلى ابىلايدى ورتا جۇزگە حان دەپ جاريالاعان رەسەي وكىمەتى ەدى. سوندىقتان وعان ورتا ءجۇزدىڭ بىردە ءبىر ارعىنى مەن قىپشاعى باعىنعان جوق. حان بولا سالىپ رەسەيدەن اسكەري كومەك سۇراعانى وسى وقيعاعا بۇلتارتپاس دالەل. ونىڭ ورىنبور گۋبەرناتورى  ي. ا. رەينسدورپقا جازعان حاتى جانە باسقا ايعاقتار جەتكىلىكتى. اتالعان حات ر.ب.سۋلەيمەنوۆ پەن ۆ.ا. مويسەەۆتىڭ 1988 جىلى شىققان «يز يستوري كازاحستانا ءحۇىىى ۆەكا» اتتى كىتاپتىڭ 127-128 بەتتەرىندە تولىق نۇسقاسى بەرىلگەن.... ابىلاي ءوزىنىڭ قامقورشىسى رەسەيدەن اسكەر سۇراعاندا قازاق ەلىن شەت ەلدىك جاۋلاردان قورعاۋ ءۇشىن ەمەس، كەرىسىنشە ءوزىن حان دەپ مويىنداماي وتىرعان قازاقتى قورقىتىپ باعىندىرىپ ۇستاۋ ءۇشىن سۇراعان...

اۆتوردىڭ وسى پايىمداۋلارىنا قاراعاندا وعان قازاق تاريحىنان گورى يسپان ءتىلى جاقىن با دەگەن وي كەلەدى. بىرىنشىدەن، «حان سايلاعان بيلەر ياعني رۋباسىلار» حالىقتىڭ (رۋ-تايپانىڭ) مۇددەسىن بىلدىرەتىن بيلىك وكىلدەرى ەمەس پە؟ ابىلپەيىزدىڭ ءوز قالاۋىمەن ءۇش ءجۇزدىڭ بيلىك وكىلدەرى تۇركىستاندا ابىلايدى حان كوتەرگەنىن، ابىلاي ءىس جۇزىندە تەك ورتا ءجۇزدىڭ عانا ەمەس، بۇكىل قازاق ورداسىنىڭ ۇلى حانى بولعانىن تاريحي جىرلاردا ايتىلىپ، بۇكىل قازاق مويىنداعاندا ماقالا اۆتورىنىڭ مويىنداعىسى كەلمەگەنى تاڭ قالدىرادى.

ەكىنشىدەن، اۆتوردىڭ «ابىلاي ەشۋاقىتتا قولباسى بولعان جوق» دەگەن وي مۇلدە قيسىنعا جانسپايدى. سوندا، جوڭعارعا، بۇحار مەن قىتاي اسكەرىنە قارسى جورىقتى ۇيىمداستىرعان كىم؟ سوندىقتان دا اۆتوردىڭ بۇل ويى نە قيسىنعا نە شىندىققا جاناسپايدى.

ونىڭ ۇستىنە اۆتوردىڭ «ابىلاي قازاقتىڭ ءبىر بيىمەن ياعني رۋباسىمەن دوستىق قاتىناستا بولۋ تۇگىلى ءبىر داستارقاندا وتىرىپ تاباقتاس بولىپ كورمەگەن ادام. دەمەك ءوز زامانىندا جەكسۇرىن ياعني ناپاقاسىن رەسەي باسشىلارىنان تاپقان ادام» دەگەن ءسوزى ونىڭ ابىلايعا، ابىلايدى جىرلاعان جىراۋلار مەن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدارعا قازانداي وكەپەسى بار ءتارىزدى. سول سوزىنە قاراعاندا س. وتەنيازوۆ ابىلايدىڭ ورداسىنا كەلگەن قوناقتاردىڭ تىزىمىمەن ەتەنە تانىس بولعان سياقتى. بۇل ءسوزى دە ەش قيسىنعا كەلمەيدى.

ال پاتشا وكىمەتىنىڭ قازاق جەرىندەگى بيلىگى كۇشەيگەن كەزدە وتارلىق بيلىكتىڭ قازاق باسشىلارىن وزدەرىنە جاقىن تارتۋ ماقساتىندا شەن-شەكپەن، اسكەري اتاق، اقشالاي قاراجى بەرگەنى راس. ول تەك ابىلايعا قاتىستى ەمەس، ءۇش ءجۇز بيلەۋشىلەرىنە ورتاق قۇبىلىس.

ۇشىنشىدەن، اۆتوردىڭ «ابىلاي ءوزىنىڭ قامقورشىسى رەسەيدەن اسكەر سۇراعاندا قازاق ەلىن شەت ەلدىك جاۋلاردان قورعاۋ ءۇشىن ەمەس، كەرىسىنشە ءوزىن حان دەپ مويىنداماي وتىرعان قازاقتى قورقىتىپ باعىندىرىپ ۇستاۋ ءۇشىن سۇراعان» دەپ كورسەتۋى قوعامنىڭ دامۋ زاڭدىلىقتارىن، ءار كەزەڭدەگى تاريحي پروتسەستىڭ ەرەكشەلىكتەرىن اڭعارمايتىنى، بەرىلگەن مالىمەتتەرگە سىن كوزدىڭ جوقتىعى بايقالادى.

بۇل مالىمدەمە ورىس تاراپىنىڭ كوز-قاراسى تۇرعىسىنان جازىلعانى انىق. وتارلىق اكىمشىلىك ابىلايدىڭ اسكەر سۇراعان ءوتىنىشىن قاناعاتتاندىرمادى. وسى فاكتىنى ورىس تاريحشىلارى رەسەيدىڭ پروگرەسسيۆتىك ءرولىن اسىرا كورسەتۋ ءۇشىن پايدالانعانى انىق. ويتكەنى كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ ۇستانىمى بويىنشا بارلىق تاريحي فاكتىلەر  تاپتىق كۇرەس، قوعامداعى انتاگونيزمدى كورسەتۋ تۇرعىسىنان سيپاتتالۋى ءتيىس ەدى. ۇستەم تاپ وكىلى «ابىلاي حانعا رەسەيدىڭ اسكەر بەرمەۋى ونىڭ ءوز حالقىنا جاساعىسى كەلگەن وزبىرلىقتان ساقتاپ قالدى» دەگىزۋ ءۇشىن. ال، ابىلاي حاننىڭ ورىس وكىمەتىنەن اسكەر سۇراعانى راس.

وسى جەردە ابىلايدىڭ اسقان ساياساتكەر ەكەنى كورىنەدى. جوڭعار قاۋپى جويىلعانىمەن ورتا ازيا بيلەۋشىلەر تاراپىنان جاڭا قاۋىپ ءتونىپ تۇر ەدى. ەڭ ۇلكەن قاۋىپ بۇحار حاندىعىنان بولدى. ابىلاي ورىس اكىمشىلىگىنىڭ ءبىر دە ءبىر سولدات نە ءبىر دە ءبىر مىلتىق بەرمەيتىنىن جاقسى ءبىلدى. سوندا ول ورىس وكىمەتىنەن اسكەردى نە ءۇشىن سۇرادى؟

بۇحارمەن سوعىسقا اتتانار الدىندا «ابىلاي ورىستان اسكەر سۇراپتى! پاتشا وعان اسكەر جىبەرەتىن بولدى» دەگەندى ەل اراسىندا تاراتىپ، ءبىر جاعى بۇقار بيلەۋشىلەرىنىڭ ۇرەيىن ۇشىرعىسى كەلسە، ەكىنشى جاعىنان حالىقتىڭ الداعى قازاق-بۇحار سوعىسىندا جەڭىسكە دەگەن سەنىم ارتتىرۋ بولدى.

ەندىگى ءبىر جەردە اۆتور «رەسەي قازاق تاريحىن كومپلەكستى تۇردە  بۇرمالاۋدى ءحىح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا باستاعان ەدى» دەيدى. ول دا راس، وعان بىردە-ءبىر تاريحشى كۇماندانبايدى.

الايدا، اۆتور بۇل قاعيدانى دا ابىلاي حاننىڭ تاريحتاعى ءرولىن كەمىسىتۇگە پايدالانادى. «وسىناۋ ۇلكەن تاپسىرمانى ياعني تاريحي ميسسيانى 1825 جىلدارى ا.ي.لەۆشينگە (1797-1879) جۇكتەگەن بولاتىن. ونىڭ زەرتتەۋى مەن جارىققا شىعارعان كىتابىنىڭ نەگىزگى مىندەتى 250 جىلدان بەرى رەسەيگە قارسى تۇرىپ كەلە جاتقان كىشى ءجۇز حالقىن ءوز ەركىمەن رەسەيگە قوسىلدى – دەپ كورسەتۋ. رەسەيگە قارسى كۇرەستى 48 جىل بويى باسقارعان ابىلحايىر سىندى حان، باتىر، قولباسشىنى ءوز حالقىنا كەلەشەكتە ساتقىن ەتىپ كورسەتۋ... سونداي-اق رەسەيگە ادال قىزمەت ەتكەن ابىلايدى ماقتاپ دارىپتەپ كەلەشەكتە قازاق ەلىنىڭ باتىرىنا اينالدىرۋ بولعانى انىق كورىنەدى...  (سوعان قاراعاندا رەسەي يمپەرياسى ءتۇبى ىدىرايتىنىن سەزگەن سياقتى عوي ا.ج.) ونىڭ (لەۆشيننىڭ ا.ج.) ايگىلى كىتابى پەتەربۋرگتە 1832 جىلى جارىق كوردى...  بۇل رەسەيدىڭ قازاق تاريحىن بۇرمالاۋداعى جانە ابىلايدى ماداقتاپ دارىپتەۋمەن قازاق تاريحىن وزگەرتۋگە ارنالعان بىرىنشى ارەكەتى ياعني بىرىنشى كەزەڭى ەدى» دەيدى اۆتور.

بايقاپ وتىرساق، اۆتور رەسەي يمپەرياسى ابىلايدى دارىپتەۋدى جوسپارمەن بىرنەشە كەزەڭگە ءبولىپتى.

ۇزاققا سوزباي قالعان كەزەڭدەردە ابىلايدى دارىپتەۋدىڭ رەسەي يمپەرياسىنىڭ ء(بىر كەزەڭدە كسرو ا.ج.) «زىميان» ساياساتىن اتاپ وتسەك.

ەكىنشى ءبىر كەزەڭدە ورىس اكىمشىلىگى لەۆشيەنگە ش. ءۋاليحانوۆتىڭ اتىنان «ابىلاي» تۋرالى ماقالا جازدىرعان كورىنەدى... «لەۆشيننىڭ شوقاننىڭ اتىنان جاريالاعان ماقالاسى قازاق ەلىن شىن مانىندە اقىماق قىلىپ تالاي ۇرپاعىن الداپ كەلە جاتىر»، دەپ پايىمدايدى اۆتور. ميعا سيمايتىن ءمۇنداي نارسەگە نە دەۋگە بولادى؟ ماقالانىڭ جازىلۋ ءستيلىن شوقاننىڭ جانە لەۆشيننىڭ جازۋ ستيلىمەن سالىستىرسا جەتكىلىكتى، سودان اۆتوردىڭ قانداي قاتە وي-پىكىردە ەكەنى كورىنەدى. سوندا شوقاننىڭ ەڭبەكتەرىن جيناعان اكادەميك ءا.ح. مارعۇلان بۇل ابەستىكتى بايقاماعان با؟ ونىڭ قاسىندا ماقالا اۆتورىنىڭ الدەقايدا قىراعي بولعانىنا تاڭدانباسقا امال جوق.

سونىمەن، ۇزاق سونارعا بارماي ءبىر سوبەن ايتقاندا س. وتەنيازوۆتىڭ ابىلايدى دارىپتەۋدى قالعان كەزەڭدەرى 1904 جىلى ورىس گەوگرافيالىق قوعامى پەتەربۋرگتە  جارىققا شىعارعان ش.ش.ءۋاليحانوۆتىڭ ءبىر تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ جارىق كورگەنىنەن باستاپ، كەڭەس وكىمەتى جىلدارى، قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العان كەزەڭدەرىندە ابىلاي تۋرالى زەرتتەۋمەن اينالىسقان زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبارى الدىمەن رەسەي يمپەرياسىنىڭ، سوسىن كەڭەس وكىمەتىنىڭ، كەيىن تاۋەلسىز قازاقستان بيلىگىنىڭ تاپسىرىسىمەن جازعان كورىنەدى. «قازاقستان باسشىلارى ءالى كۇنگە دەيىن ش.ش.ءۋاليحانوۆ مۇرالارىنا  وڭ كوزبەن قارايتىنى - ادام سەنگىسىز جاعداي»، دەپ تادانادى يسپان ءتىلىنىڭ مامانى. ونىڭ ويى بويىنشا ابىلاي تۋرالى «شىندىق جازىلعان ماقالالاردى» جولاتپاعان ءا. مارعۇلان، م. قوزىباەۆ، ب. كۋمەكوۆ شىندىقتى جاسىرعان وتىرىكشىلەر [10]!

اۆتوردىڭ ابىلاي حاننىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە قاتىستى زەرتتەۋلەر قازاق تاريحىن بۇرمالاۋ ماقساتىندا رەسەي يمپەرياسىنىڭ تاپسىرىسىمەن زەرتتەلە باستادى دەگەنى مۇلدە قيسىنسىز. مەيلى، سولاي-اق بولعان كۇننىڭ وزىندە حالىق جادىنىندا ساقتالعان ابىلاي حانعا ارنالعان تاريحي جىرلار مەن تولعاۋلار رەسەيدىڭ تاپسىرىسىمەن شىعارىلماعان شىعار!

بۇل يسپان ءتىلىنىڭ مامانى ابىلاي حانعا نەگە سونشالىقتى شۇيلىكتى؟

ويتكەنى تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن ابىلاي حاننىڭ قازاق مەملەكەتتىگىن ساقتاپ قالۋداعى ءرولى كوتەرىلە باستادى دا كىشى ءجۇز حانى ءابىلحايىر كولەڭكەدە قالىپ قويعان كورىنەدى. كوكەم-اۋ، ءابىلحايىر حاندى زەرتتەيمىن، دارىپتەيمىن دەسەڭ وعان كىم قوي دەپ جاتىر! اۆتوردىڭ بۇل ويلارىنان اسقان رۋشىلدىق پەن جۇزشىلدىكتىڭ كورىنىسىن بايقاۋعا بولادى.

وعان س. وتەنيازوۆ ارامىزدا بولعان ءبىر اڭگىمە دالەل. 1998 جىلى ن. نازارباەۆتىڭ كىشى قىزى قىرعىز پرەزيدەنتى اسقار اكاەۆتىڭ ايدار دەگەن بالاسىمەن تۇرمىسقا شىققان بولاتىن. سول جىلى ەكەۋىمىز ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دا كەزدەسىپ قالىپ امان-ساۋلىقتان كەيىن مەن قالجىڭداپ «قىزىمىزدى قىرعىزعا ۇزاتىپپىز. قالىڭ مالىنا ىستىقكولدىڭ ءبىر جاعالاۋىن دا بولسا الۋ كەرەك ەدى»، دەدىم. سوندا، س. وتەنيازوۆ بۇلىعىپ «بۇل ابىلاي حان مەن نايمانداردىڭ وسالدىعى. كىشى ءجۇز ادايلار بولعاندا قىرعىزدى شۋدان اسىرىپ قانا قويماي، بۇكىل ىستىقكولدى باسىپ الار ەدى»، دەگەندە مەن اڭىراپ، نە ايتارىمدى دا بىلمەي قالدىم.

كەلەسى، ابىلاي حانعا، جالپى قازاق تاريحىنا قيانات جاساعان، «عاسىر وتىرىگى» بوپ قابىلدانعان شىعارما قازىبەكبەك تاۋاسارۇلىنىڭ «ءتۇپ-تۇقياننان وزىمە شەيىن» [11] اتتى كىتاپ. ول كىتاپ نارىقتىڭ قايناپ، كىتاپ شىعاراتىن قاعاز تاپشى بوپ تۇرعان كەزدە 300 مىڭ دانامەن تارالعان. وندا ابىلاي حاندى تورە تۇقىمى ەمەس، قارادان تۋعان، قازاقتىڭ بەتكە ۇستار بيلەرى  - تولە بي مەن قازىبەك بي قارادان بالا ۇرلاپ، ودان حان جاساعاندىعى تۋرالى ميعا سيمايتىن قيالىي وقيعالار باياندالعان.

ول «شەجىرەنىڭ» باسىنان اياعىنا دەيىن وتىرىك ەكەنىن «سوتسياليستىك قازاقستان گازەتىنىڭ قىساڭ تىلىمەن جازىلعانىن» ءوز كەزىندە حالىق جازۋشىسى ق. ءجۇمادىلوۆ «ءبىر شەجىرەنىڭ قۇپياسى: نەمەسە «الدامشى» بيلەر، «قۋىرشاق» حاندار حاقىندا» اتتى ماقالاسى شىعىپ [12] ەگجەي-تەگجەي بۇنىڭ وتىرىك ەكەنىن دالەلدەپ «بۇلارى قالاي؟» دەپ ابدىراپ قالعان حالىقتىڭ كوڭىلىن ورنىنا قويدى.

بۇل وتىرىك شەجىرەگە  كەيبىر قازاق زيالىلارى دا يلانىپ، ابىلايدى «قارادان شىققان قۇلدىڭ ۇرپاعى» دەپ ايتقان سۇحباتتارى الەۋمەتتىك جەلىدە كەزدەسىپ وتىرادى [13]

«ءتۇپ-تۇقياننان وزىمە شەيىن» كىتاپتى قۇراستىرۋشىلاردىڭ سونداعى دالەلى بۇقار جىراۋدىڭ «جانىس قارابايدىڭ قولىندا تۇندە تۋعان ۇل ەدىڭ» دەگەن سوزدەرى [1, 137-ب.]. وسى جەردە قيسىنعا كەلمەيتىن ءبىر جەر بار. قارادان حان جاساماقشى بولعان، ءبىز ءپىر تۇتىپ جۇرگەن قازىبەك بي مەن تولە بي بالا ۇرلاپ «ەكى جەردە ۇرپاقسىز وتىرعان ەكى تورەگە بەرەدى». سوندا، قارادان شىققان سول ۇلدار وسكەندە بيلىككە جەتىپ، ەل قامىن جەيتىن قايسار، تەكتى ازامات بوپ وسەتىنىن قايدان بىلگەن؟! الدە نازارباەۆتىڭ جەمقورلار زامانىنداعىداي سول تەكسىز، دارىنسىز بەيباقتاردى بيلىككە كەلۋىن ءوز باقىلاۋىندا ۇستايمىز دەپ ويلادى ما؟

بىردەن ايتا كەتەيىك، نەگىزى بۇل وتىرىك شەجىرەنىڭ يدەياسى «قازاق حاندىعى تاريحىندا قارادان  شىققان حاندار دا بولعان ەكەن» دەگەندى العا تارتىپ نازارباەۆتىڭ بيلىگىن حاندىق بيلىك رەتىندە نەگىزدەپ، ونى ماڭگىلىك حان ەتىپ جاريالاۋ ءۇشىن كەرەك بولدى. سول وتىرىك «شەجىرە» قازاقستاننىڭ زيالى ورتانىڭ اراسىنا كادىمگىدەي جىك سالدى. ول تاريحتى بۇرمالاعان ءبىر جالعان كىتاپتىڭ ءوزى قازاق قوعامىنا توپشىلدىق پەن جىكشىلدىكتىڭ، رۋشىلدىق پەن جەرشىلدىكتىڭ قانشاما تەرىس اسەرىن اكەلەتىنىن انىق كورسەتتى.

قازاق پەزياسى انتالوگياسىندا ابىلاي حانعا جىر ارناعان جىراۋلار از ەمەس. سولاردىڭ ىشىندە بىزگە ابىلايمەن زامانىنداس بولعان اقتامبەردى مەن تاتتىعارا، ۇمبەتەي مەن بۇقار جىراۋلاردىڭ مۇراسى جەتىپ وتىر.

ابىلاي حاننىڭ شىعۋ ءوز زامانىندا ەشكىمنىڭ دە كۇمانىن تۋدىرعان جوق. ونىڭ ەرەكشە تەكتىلىگى جىراۋلار پوەزياسىندا دا، كەيىنگى تاريحي جىرلاردا دا كورىنەدى.

مىسالى، ۇمبەتەي جىراۋدىڭ «بوگەمباي باتىردىڭ ءولىمىن ابىلاي حانعا ەستىرتۋ» دەگەن ارناۋىندا ءابىلايدىى سابالاق بوپ جۇرگەن كەزىنىڭ وزىندە بويىنداعى تەكتىلىكتىڭ ەرەكشە بايقالعانىن بىلاي سيپاتتايدى:

 

... جاس كۇنىڭدە، ابىلاي،

ۇرگەنىشتەن مۇندا كەپ،

سارىارقانى جەرىم دەپ،

قالىڭ قازاق ەلىم دەپ،

كەلمەپپە ەدىڭ جاياۋلاي.

تولە ءبيدى تاپقاندا،

كۇندىز تۇيە باققاندا،

جالعىزبىن دەپ شوشىماي،

ەش مالشىعا قوسىلماي،

قارا جەرگە وتىرماي،

كۇپىڭدى سالىپ استىڭا

جەڭ جاستانىپ باسىڭا،

قول اياعىڭ ءتورت جاقتا

جاتۋشى ەدىڭ سول شاقتا

ۇمىتتىڭ با سونى، ابىلاي! [1, 107-108-بب.].

 

سول سياقتى «ابىلاي حان» اتتى تاريحي جىراد بالا ابىلايدىڭ تولە بيگە كەلگەن كەزدەگى وزگەگە قاراعاندا ەرەكشە بىتكەن بەينەسى بىلاي بەرىلەدى:

بالاعا بي قارايدى كوزىن تىكتەپ،

تۋعان جان جاي ادامنان بۇل ەمەس دەپ،

كيگەنمەن كونە تىماق، جىرتىق شاپان،

كوزى وتتى، جىگەرى ارتىق جاس تۇلەك دەپ

قۇس بولسا اق سۇڭقاردىڭ بالاپانى،

ادام بولسا زاتى ارتىق، اسىل جانى،

ەر-جەتىپ امان-ەسەن اتقا مىنسە،

ەل-جۇرتتىڭ بولاتىنداي ارىستانى [14, 95-ب.  ].

سول جىردا تولە ءبيدىڭ سابالاقتى سىنايتىن جەرىندە دە ابىلايدىڭ تەتىلىگىنە تاعى دا كوز جەتكىزەدى. ءبىر تويدان تولە بي سارقىت دەپ قويدىڭ باسىن الىپ كەلىپ سابالاققا بەرمەك بولادى:

سارقىت دەپ سابالاققا بەرمەك بوپتى،

تولە بي تاعى سىناپ كورمەك بوپتى.

قاسىنا ەرىپ بارعان اتقوسشىعا،

سارقىت دەپ سابالاققا اپار دەپتى.

«سارقىت»، - دەپ اپارىپ بەر سابالاققا

نازار سال قيمىلىنا سول ءبىر شاقتا.

ەستىگەن، كورگەنىڭدى ماعان كەپ ايت،

وتىرىك ءبىر اۋىز دا قوسىپ ايتپا.

• مىناۋ، - دەپ توي سارقىتتى الىپ بارعان،

سابالاق مالدان كەلىپ ۇيىقتاپ قالعان،

ءتورت جاقتا ءتورت بورباي باسى بيىك،

كەرىلىپ جاتىسىنا قايران قالعان.

... اتقوسشى بي جىبەرگەن باستى بەردى،

سارقىتى تويدان بەرگەن وسى – دەدى.

الدى دا بۇلاق بارىپ بەتىن جۋىپ،

شاقىردى قۇربى-قۇرداس سەرىكتەردى.

ءارى قاراي سابالاق سارقىت دەپ بەرگەن قويدىڭ باسىن سەرىكتەرىمەن ءبولىسىپ جومارتتىق تانىتادى. سوندا تولە ءبيدىڭ اتقوسشىسى جەتىم دەپ كەلگەن  سابالاقتىڭ مىرزالىعىنا تاڭ قالىپ، بولعان جايتتىڭ ءبارىن تولە بيگە جەتكىزەدى.

تولە بي كوپتەن بەرى نازار سالعان،

ايتقانى اتقوسشىنىڭ ەمەس جالعان.

ەلگە تۇتقا ءبىر ادام بولار دەيدى،

دۇنيەدە ءتىرى جۇرسە ولمەي امان.

ءتورت جاققا ءتورت بوربايىن كەرگەندىگى،

مەڭگەرەم ءتورت تاراپتى دەگەندىگى.

قاسقايا باسى ونىڭ بيىك جاتسا،

ەل-جۇرتتىڭ بولار ما ەكەن كەمەڭگەرى [14, 97-98-بب.].

ۇمبەتەي جىراۋ:

«جيىرما جاسىڭ تولعاندا

قالماقپەن سوعىس بولعاندا

العاشقى باقتى تاپقاندا،

شارىشتىڭ باسىن قاققاندا،

قانجىعاڭا باس بايلاپ، جاۋ قاشتى دەپ ايعايلاپ،

ابىلايلاپ شۇاپقاندا...» [1, 108-ب.]، دەپ سابالاقتىڭ العاشقى كوزگە تۇسكەنىن جىرلاسا، ودان ارعى وقيعا «ابىلاي حان» جىرىندا سيپاتتالادى. ابىلايلاپ شارىشتىڭ باسىن العان سوڭ سابالاقتى ابىلمامبەت شاقىرتىپ الىپ تەگىن تەكتەگەندە سابالاق ءوزىنىڭ قايدان شىققانىن تۇگەل باياندايدى:

دەيدى ەكەن ۋاليباقى ارعى اتامدى،

«قانىشەر ابىلاي» دەر بەرگى اتامدى.

ءوز اكەم كوكەم ءۋالي دەگەن كىسى،

دعەپ قويعان ءابىلمانسۇر ءوز اتىمدى.

... بالانىڭ ابىلمامبەت ءسوزىن تىڭداپ،

باس يزەپ ايتقان سايىن وتىر شىڭداپ،

ءبىر ۇرپاق ۋاليدەن بار دەۋشى ەدى،

سول تۇقىم وسى ەكەن دەپ تۇر مويىنداپ.

سابالاقتىڭ ءسوزىن مۇقيات تىڭداپ وتىرعان ابىلمامبەت ونىڭ شىن ايتىپ وتىرعانىنا كوزى جەتكەن سوڭ بىلاي دەيدى:

بالاعا بىلاي دەدى ابىلمامبەت:

• اتايدى ارعى اتاڭدى ەسىم حان دەپ،

ەرتەدە ەسىم حاننان جاڭگىر تۋعان،

جاڭگىردەن ۋاليباقى، ءاز تاۋكە دەپ.

تاۋكەدەن ابىلقايىر، تۋدى بولات،

بولاتتان سامەكە مەن ابىلمامبەت.

ءابىلمانسۇر سەن ماعان باۋىر بولدىڭ،

ەسىڭە ال اتا-ءجوندى ۇمىتپاي جات.

... مەن ءوزىم ءاز تاۋكەنىڭ نەمەرەسى،

سەن بولساڭ ۋاليباقى شوبەرەسى،

ۋاليباقى، ءاز تاۋكە بىرگە تۋعان،

بەرەيىن مەن تاعىمدى بول يەسى.

جەتكەنشە جاس اقىلىڭ قاسىمدا تۇر،

تاعىلىم اپ، تانىپ-بىلىپتىلىمدە ءجۇر.

ايايتىن مەنىڭ سەنەن ەش نارسەم جوق،

ونان سوڭ ءوزىڭ باس بوپ تاعىمدى قۇر [14, 110-111-بب.].

وسى جەردە ەسكەرتەتىن ءبىر ۇلكەن نارسە، ابىلمامبەت سابالاقتى ءوز نەمەرە ءىنىسى ەكەنىن ونىڭ سوزىنەن عانا ەمەس، اتاسىن دا اكەسىن دە كورگەن ابىلمامبەت ونىڭ سولارعا تارتقان ءتۇر-سيپاتىنا دا قاراپ تانىپ وتىر. «ءتۇپ-تۇقياندا» ايتىلعانداي ابىلاي «قارادان شىققان حان» بولعانى راس بولسا وندا بيلىك اينالاسىندا جۇرگەندەردىڭ، بي-جىراۋلاردىڭ ەسى جوق دەگەن ءسوز. قارادان شىققان تەكسىزدەن شوقانداي عالىم تۋار ما ەدى!

ابىلايدىڭ تەگى تۋرالى «سابالاق – ابىلاي حان» جىرىندا دا ايتىلىپ، شەجىرەسىن شىڭعىسحاننان تاراتادى:

ءابىلمانسۇر – اۋەلگى ءوز اتى ەدى،

«ابىلايلاپ» شاپقاننان ابىلاي دەدى.

جيىرما ءبىرىنشى بۋىننان قوسىلاتىن

شىڭعىس حان تۇقىمىنان بەكزات ەدى.

ءوز اكەسى بولادى كوركەم ءۋالي

قانىشەر اتاقتى ابىلاي – بابالارى.

تالاسىپ ۋاليمەنەن حاندىقتى الىپ،

ءابىلحايىر كىشى جۇزگە بولعان حانى.

ءۋالي اۋدىحان بولا الماي تۇركىستانعا،

ناعاشى حان بوپ تۇرعان قايىپ حانعا [15, 131-بب.].

XVII-XVIII عع. قازاق سۇلتاندارىنىڭ اراسىنداعى بيلىك ءۇشىن بولعان باسەكە كۇرەس حح عاسىردا كەيبىر شالا-ساۋتتى قازاقتىڭ بويىنا «ءوز ءجۇزىنىڭ حانىن» دارىپتەپ، باسقالارعا كۇيە جاعاتىن اۋرۋعا ۇلاساتىنىن سول كەزدىڭ حاندارى ءبىلدى مە ەكەن؟ ءاي، قايدام! ءوز ءجۇزىنىڭ حاندارىن تاۋداي، وزگەلەردى تارىداي كورسەتۋگە «اۋەس» ادامدارعا ەسكەرتەتىن ءجايت – حان-سۇلتاندار جۇزگە جاتپاعان.ولار قازاق قوعامىنداعى ەرەكشە الەۋمەتتىك توپ. ولار ءبىر ءجۇزدىڭ دە شەجىرەسىنە كىرمەيدى.

سونىمەن، «ءتۇپ-تۇقياندا» ابىلايدى قارادان شىققان دەۋگە بۇقار جىراۋدىڭ جوعارىدا كەلتىرگەن ابىلايعا ارناۋىنداعى «جانىس قارابايدىڭ قولىندا تۇندە تۋعان ۇل ەدىڭ» دەگەن ەكى جول. وسى ءسوز باسقا ەشبىر جىراۋدىڭ شىعارماسىندا نە تاريحي جىرلاردا كەزدەسپەيدى. نەگە؟

بۇقار جىراۋدىڭ ابىلايعا ارناعان تولعاۋلارىنا نازار اۋدارايىق.

ءاي، ابىلاي، سەن ون ءبىر جاسىڭدا،

انشەيىن-اق ۇل ەدىڭ،

ون بەس جاسقا كەلگەندە،

ارقادا ابىلمامبەت تورەنىڭ

تۇيەسىن باققان قۇل ەدىڭ...

ابىلاي اتىڭ جوق ەدى،

سابالاق اتپەن ءجۇر ەدىڭ،

جيىرما جاسقا كەلگەندە،

ونى دا كورگەن جەرىم بار،

جانىس قارابايدىڭ قولىندا

تۇندە تۋعان ۇل ەدىڭ.

جيىرما بەسكە كەلگەندە

باقتى بەردى باسىڭا،

تاقتى بەردى استىڭا...

وتىز جاسقا كەلگەندە

دۇنيەدەي كەڭ ەدىڭ،

وتىز بەس جاسقا كەلگەندە،

قارا سۋدىڭ بەتىندە

ساعىلىپ اققان سەڭ ەدىڭ [1, 137-ب.]، دەپ ءارى قاراي ابىلايدىڭ ءار جاسقا كەلگەندەگى سيپاتىن بەرەدى. بۇقار جىراۋدىڭ ابىلايعا ارناۋىنىڭ وسى نۇسقاسىنداعى «ونى دا كورگەن جەرىم بار، جانىس قارابايدىڭ قولىندا تۇندە تۋعان ۇل ەدىڭ» دەگەن ولەڭ جولدارى ۇيقاسقا دا قيسىنعا دا كەلمەيدى. ويتكەنى ابىلايدىڭ جيىرما جاسقا كەلگەن شاعىنداعى تاعدىرىن سيپاتتاۋدىڭ ورنىنا رەتسىز جانىس قارابايدىڭ قولىندا تۋعانى تۋرالى ايتىلادى. مىسالى، جوعارىدا ايتىلعان ۇمبەتەي جىراۋدىڭ شىعارماسىندا جانە باسقا تاريحي جىرلاردىڭ بارىندە ابىلايعا جيىرما جاسىندا «باق قونعانى» ايتىلادى. ونىڭ ۇستىنە بۇقار جىراۋدىڭ تاعى ءبىر تولعاۋىندا اىبلايعا جيىرما جاسىندا باق قونعانى جانە سول ارناۋدا جانىس قاراباي تۋرالى ءتىپتى ايتىلمايدى جانە جيىرما جاسىندا «اق سۇڭقارداي تۇلەگەنى» جايلى ايتىلادى:

ال ءتىلىمدى الماساڭ

ەي، ابىلاي، ابىلاي!

سەنى مەن كورگەندە

تۇرىمتايداي ۇل ەدىڭ،

ابىلمامبەت پاتشاعا

قىزمەتشى بولىپ تۇر ەدىڭ،

سەن قاي جەردە ءجۇرىپ جەتىكتىڭ؟

ءۇيسىن تولە بيلەردىڭ،

تۇيەسىن باققان قۇل ەدىڭ.

سەن جيىرما جاسقا جەتكەن سوڭ،

التىن تۇعىر ۇستىندە،

اق سۇڭقار قۇستاي تۇلەدىڭ.

داۋلەت قۇسى قوندى باسىڭا،

قىدىر كەلدى باسىڭا،

باق ۇيىنە تۇنەدىڭ،

الىستان تويات تىلەدىڭ [1, 123-ب.]...

بۇقار جىراۋدىڭ وسى ەكى تولعاۋىندا ەكى ءتۇرلى مالىمەتتىڭ كەلتىرىلۋىنىڭ سەبەبى نەدە بولۋى مۇمكىن؟

ەگەر جانىس قاراباي ايتىلاتىن نۇسقاعا بايلانىستى تۇسىنىكتەمەنى قارايتىن بولساڭىز وندا بۇل نۇسقا العاش رەت س. سەيفۋلليننىڭ «قازاقتىڭ ەسكى ادەبي نۇسقالارىندا» (85-86 ب.), كەيىن نەگىزگى جيناقتاردا جاريالانعانى تۋرالى جانە ءماتىننىڭ س. سەيفۋللين بويىنشا تۇزەتىلىپ بەرىلگەنى تۋرالى ايتىلادى [1, 225-ب.].

«ال ءتىلىمدى الماساڭ» دەپ باستالاتىن ەكىنشى تولعاۋدىڭ تۇسىنىكتەمەسىندە بىلاي دەلىنگەن: «تاڭ» جۋرنالىنان باستاپ (1925, № 3, 74-75 ب.) نەگىزگى جيناقتاردىڭ بارىندە جاريالانىپ كەلەدى. ولەڭنىڭ تەكستى ءماشھۇر ءجۇسىپ بويىنشا بەرىلدى (1170-پ،764-765 ب.). 7, 8 جولدارى س. سەيفۋللين حرەستوماتياسى (1931, 84-ب.) بويىنشا تۇزەتىلدى دەلىنگەن. وسى تۇسىنىكتەمەدە ولەڭنىڭ گ.ي. پوتانين جازبالارىنان (اتالعان كىتاپ، 276-ب.) تابىلعان نۇسقاسى دا بەرىلەدى. وندا:

باستاپقى اقتابان بولعاندا،

اتا-اناڭنان قالعاندا،

تۇرىمتايداي تورە ەدىڭ،

تۇركىستاندا ءجۇر ەدىڭ،

كوك بايتال مىنگەن قۇل ەدىڭ،

ابىلمامبەت، سەمەكە،

قىزمەت قىلعان ەر ەدىڭ،

مۇندا كەلىپ حان بولدىڭ،

اق سۇڭقارداي تۇلەدىڭ،

توياتىڭدى الىستان تىلەدىڭ [1, 222-ب.]...

وسى نۇسقالاردى سالىستىرۋ بارىسىندا مىنانداي قورتىندى شىعارۋعا بولادى. بىرىنشىدەن، س. سەيفۋلليننىڭ «قازاقتىڭ ەسكى ادەبي نۇسقالارى» جيناعىنا «ابىلايدىڭ جانىس قارابايدىڭ ۇيىندە تۋعانى» تۋرالى ولەڭ جولدار ءتۇپ نۇسقاعا ارتىنان قولدان قوسىلۋى مۇمكىن. ونىڭ ءبىر-اق سەبەبى بار.  بولشەۆيكتىك يدەولوگيا «تەك» دەگەن نارسەنى جوققا شىعارىپ تاپ كۇرەسى قىزۋ ءجۇرىپ جاتقان كەزدە حان تۇقىمى تۋرالى ايتىلعان ولەڭ-تولعاۋلار سوتسياليستىك رەاليزم ۇستانىمدارىنا قايشى كەلىپ تسەنزۋرادان ءوتۋى ەكى تالاي ەكەنى ايدان انىق.

سوندىقتان دا بۇل بولشەۆيكتىك يدەولوگياعا سايكەس «قارادان شىققىن حان» تۋرالى سيۋجەت بولشەۆيكتىك ادەبيەت پەن كينوماتوگرافيادا ۆ.ي. لەنينگە تەلەنىپ ايتىلاتىن «ليۋبايا كۋحاركا موجەت ۋپراۆليات گوسۋدارستۆوم» دەگەن قاعيداعا سايكەس كەلتىرۋ ءۇشىن جاسالعان سياقتى. نە دە بولسا ابىلاي تۋرالى جىر-تولعاۋلاردى تسەنزۋرادان وتكىزۋ ءۇشىن وسى قادامعا بارۋ قيسىندى.

ەكىنشىدەن، «ابىلايدىڭ جانىس قارابايدىڭ ۇيىندە تۋعانى» تۋرالى ولەڭ جولداردى كەيىنگى جيناق قۇراستىرۋشىلار دا قوسۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل دا سول يدەولوگيالىق قاجەتتىكتەن تۋسا كەرەك.

جالپى، كەڭەستىك زاماندا قازاقستان مەن ورتا ازيا تاريحىندا ورىن العان تۇلعالاردىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى جايلى مالىمەتتى عىلىمي اينالىمعا قوسۋ ءۇشىن جيناق قۇراستىرۋشىلار وسىنداي قادامعا ءجيى بارعان سياقتى. وعان مىسال رەتىندە «قازاقستان مەن ورتا ازيانىڭ ۇلى عالىمدارى» اتتى جيناق قۇراستىرىلعان كەزدە ورتاعاسىرلىق عالىمداردى سيپاتتاعان كەزدە ولارعا «پروگرەسسيۆتى قاسيەتتەردى» بارىنشا تانۋعا تىرىستى. مىسالى، ەرتە ورتا عاسىردا يسلام عىلىمنىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەرپىنى بەرگەنىنە جانە ول زاماندا اتەيستەردىڭ بولماعانىنا قاراماستان  ورتا عاسىرلىق عالىمداردىڭ بارىنە، سونىڭ ىشىندە ال-ءفارابيدىڭ وي-ساناسى ديالەكتيكالىق  جانە ماتەرياليستىك ۇستانىمدا بولعانى العا تارتىلادى (16, س. 42). نەمەسە، يبن سينا تۋرالى ايتقاندا ونىڭ فيلوسوفيالىق كوز-قاراسى قايشىلىققا تولى، يدەاليست بولسا دا ونىڭ ىلىمدەرىندە ماتەرياليستىك ەلەمەنتتەر كوپتەپ كەزدەسەتىنى تۋرالى ايتىلادى (16, س. 64). ال ابۋ رايحان بيرۋني بولسا الەمنىڭ قۇرىلىسىنا ءدىني كوز قاراستان باس تارتىپ گەليوتسەنتريزم يدەياسىن قورعاعان ەكەن (16, س. 77).

جوعارىدا كورىپ وتىرعانىمىزداي ابىلايدى تاريحي تۇلعا رەتىندە مويىنداعىسى كەلمەيتىندەر، قاساقانا تاريحتى بۇرمالايتىندار جوق ەمەس. بىراق قازاق حالقىنىڭ جادىنىندا ابىلاي ارقاشان ابىلاي بوپ قالا بەرمەك. ابىلاي سياقتى «گيمالايدى» ەندى ەشكىم دە ورنىنان قوزعاي الماس.

ادەبيەتتەر ءتىزىمى:

1. XV-XVIII عاسىرلارداعى قازاق پوەزياسى. – الماتى: «عىلىم». – 1982. – 240 ب.
2. قازاق تاريحي جىرلارىنىڭ ماسەلەلەرى. / - الماتى، «عىلىم». – 1979. – 312 ب.
3. بەس عاسىر جىرلايدى: 2 تومدىق. – الماتى، جازۋشى، - 1989. ت. 1. – 384 ب.
4. ابىلاي حان. كەنەسارى: ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس ماسەلەلەرى. – الماتى، عىلىم، - 1993. – 119 ب.
5. قازاق حالىق ادەبيەتى: تاريحي جىرلار / ابىلاي حان. – ءى توم. – الماتى، «ءبىلىم». -1995. – 288 ب.
6. ر.ب. سۋلەيمەنوۆ پەن ۆ.ا. مويسەەۆتىڭ «يز يستوري كازاحستانا XVIII ۆەكا (و ۆنەشنەي ي ۆنۋترەننەي پوليتيكە ابلايا). - الما-اتا: ناۋكا، -1988, -144 س.
7. ب. ناسەنوۆ ابىلاي حان: ومبى ءارحيۆى سويلەدى. - ت. 11, - 16-شى كىتاپ، - ءى تاراۋ، - الماتى: نوۆوسيبيرسك، - 2011 (2005). - 601 ب. ابىلاي حان: ومبى ءارحيۆى سويلەدى. - ت. 12, - 17-ءشى كىتاپ، - ءىى تاراۋ. – الماتى: نوۆوسيبيرسك، - 2011 (2005). - 590 ب. ابىلاي حان: ماسكەۋ ارحيۆتەرى سويلەدى. - ت. 13, - 18-ءشى كىتاپ، - ءىىى-تارا، - الماتى: نوۆوسيبيرسك، - 2011. - 849 ب.
8. ج. تايشىباي قازاقتىڭ حانى — ابىلاي: زامانى، ءومىرى مەن قىزمەتى. – 2 تومدىق. - الماتى: ەل-شەجىرە، - 2011, - 1300 ستر. ابىلاي حان تاريحى. – 3 تومدىق. – قىزىلجار، - 2021.
9. ز.ە. كابۋلدينوۆتىڭ «ابىلاي حان ي روسسيا» / مونوگرافيا. – الماتى: يپ «ماديار»، 2023. – 296 س.
10. س. وتەنيازوۆ ابىلاي تۋرالى فانتازيالاردىڭ اناتومياسى // https://abai.kz/post/154901
11. قازىبەبەك تاۋاسارۇلي ءتۇپ تۇقياننان وزىمە شەيىن. – الماتى: جالىن، - 1993.
12. ق. ءجۇمادىلوۆ ءبىر شەجىرەنىڭ قۇپياسى: نەمەسە «الدامشى» بيلەر، «قۋىرشاق» حاندار حاقىندا // «قازاق ادەبيەتى»، 5-قاراشا 1993 ج.
13. ابىلاي حان دۋلات رۋىنان شىققان جانىس // https://www.youtube.com/watch?v=jDdTncY5Kxg
14. ابىلاي حان // قازاق حالىق ادەبيەتى: تاريحي جىرلار. – الماتى: ءبىلىم، - 1995. – 288 ب.
15. سابالاق – ابىلاي حان // قازاق حالىق ادەبيەتى: تاريحي جىرلار. – الماتى: ءبىلىم، - 1995. – 288 ب.
16. ۆەليكيە ۋچەنىە سرەدنەي ازي ي كازاحستانا (VIII-XIX ۆۆ.). – الما-اتا: كازاحستان، - 1965. – 240 س.

ءجۇمادىل ارمان قابدەشۇلى،

ت.ع.ك. قبتۋ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى

Abai.kz