Songhy uaqytta qazaq terminologiyasynda jýieli týrde kórinip jýrgen bir mәsele qayta-qayta algha shyghyp otyr. Ol — orys tilinen tikeley kalika arqyly jasalghan, «… emes» ýlgisine negizdelgen terminderding qazaq tilinde qalypty normagha ainalyp bara jatqany. Búghan deyin jariyalanghan «beyzattyq mәdeny múra», «beyýkimettik úiym» siyaqty úsynystar — jekelegen sózderge qatysty pikir emes, qazaq tilining ishki zandylyghyna sýiengen jýieli kózqarastyng kórinisi. Ol turaly budan búryn jazdyqta:

Birinshi jazba:

Ekinshi jazba:

Terminjasam — jekelegen úsynystarmen sheshiletin mәsele emes. Ol tildik jýiege, eng aldymen, sol jýiening eng jogharghy ýlgisi sanalatyn Konstitusiya tiline tәueldi. Konstitusiya — tek qúqyqtyq qújat qana emes, memlekettik tilding eng biyik stilidik ólshemi. Barlyq zan, qauly, resmy termin dәl osy mәtinge sýienip qalyptasady.

Býginde talqylaugha úsynylghan Konstitusiya jobasynyng qazaqsha mәtininde orys tilining sintaksistik ýlgisin qaytalaytyn qoldanystar jýieli týrde kezdesedi. Atap aitqanda, «jol berilmeydi», «jýzege asyrylady», «qamtamasyz etiledi», «qúqyly emes», «shektelmeuge tiyis» siyaqty qúrylymdar mәtinde jii úshyrasady. Búl tirkester jeke túrghan kezde qate sanalmauy mýmkin, alayda jiyntyq kýiinde olar qazaq tilining tabighy oilau logikasynan góri orys tilining resmy stiyline jaqyn ekenin anghartady.

Mәselen, Konstitusiyanyng 6,21, 23, 24, 27, 28, 41 baptaryn da kezdesetin «…jol berilmeydi» tirkesi orys tilindegi ne dopuskaetsya qúrylymynyng tura kalikasy. Qazaq tilining tabighy qúqyqtyq normasyna say múnday jaghdayda «tyiym salynady» dep aitu әldeqayda naqty әri jauapkershilikti aiqyndaydy. Sol siyaqty 4, 65-baptarda úshyrasatyn «jýzege asyrylady», «qamtamasyz etiledi» tәrizdi subektsiz sóilemder de orys tilindegi osushestvlyaetsya, obespechivaetsya ýlgilerining izi ekenin kórsetedi. Qazaq tilinde qimyl iyesi kóbine ashyq beriledi: «memleket jýzege asyrady», «uәkiletti organdar qamtamasyz etedi» degen núsqalar oidy anyq әri belsendi jetkizedi.

«Shektelmeuge tiyis», «qúqyly emes» siyaqty qúrylymdar da qazaq tilining yqsham normasyna sәikes kelmeydi. Qazaqsha qúqyqtyq mәtinde «shektelmeydi», «bola almaydy» siyaqty dara etistikke qúrylghan núsqalar әldeqayda tabighi. «… qyzmetining negiz qúraushy qaghidattary» ( 3-bapta. dúrysy —... qyzmetining negizgi qaghidattary), «... iyemdenip kete almaydy» (4-bapta,  dúrysy — ... iyemdene almaydy). Dәl osy siyaqty qazaq tilining normasyna kelmeytin qoldanystar kóp kezigedi. Búghan qosa, «qyzmetining negiz qúraushy qaghidattary» tәrizdi auyr analitikalyq tirkesterding ornyna «qyzmetining negizgi qaghidattary» dep beru tildik jaghynan útymdy.

Mәsele jekelegen sózderde emes. Mәsele — Konstitusiya tilining ýlgisinde. Eger dәl osy dengeyde orys tilining sintaksistik iynersiyasy zandastyrylyp jiberilse, ol keyin barlyq zandargha, resmy terminologiyagha, oqulyq pen búqaralyq aqparat qúraldarynyng tiline sol kýii kóshedi. Nәtiyjesinde «..úqyly emes», «...mindetti emes», «ýkimettik emes ýiym», «aqshalay emes tólem», «akademiyalyq emes baghyt», «óndiristik emes úiym», «formalidy emes», «jol berilmeydi», «kózdelmegen», «shektelmeuge tiyis» siyaqty qúrylymdar taghy da qalypty norma retinde ornygha beredi. Al qazaq tilinde bolymsyzdyqty bey-, -syz/-siz júrnaqtary nemese dara etistikter arqyly beru — búrynnan bar, qalyptasqan әri tabighy tәsil. Sondyqtan «beyzattyq mәdeny múra», «beyýkimettik úiym» siyaqty úsynystar da, Konstitusiya mәtinindegi sintaksistik kalikalardy týzetu mәselesi de bir maqsatqa qyzmet etedi: qazaq tilin audarma tili emes, oilau tili retinde ornyqtyrugha.

Búl — sayasy týzetu nemese mazmúndy ózgertu emes. Búl — memlekettik tilding tabighy zandylyghyn saqtau. Konstitusiya tili — sol memlekettik tilding irgetasy. Eger irgetastyng ózinde ózge tilge tәn audarmalyq ýlgiler ornyghyp qalsa, tildi óz bolmysyna say damytu keyin әldeqayda qiyn bolady. Sondyqtan Ata zang resmy qabyldanbay túryp, onyng qazaqsha mәtini tildik túrghydan da múqiyat sýzgiden ótse, búl memlekettik tilding bolashaghy ýshin manyzdy qadam bolmaq.

Qayrat Ghabithanúly,

Ahmet Baytúrsynúly atyndaghy Til bilimi instituty

Abai.kz