Osy jyldyng ayaq kezinde Ázirbayjannyng astanasy Baku qalasynda týrikshil bilimpazdardyng siyezi shaqyrylmaqshy.

Búl siyezdi shaqyrudy Ázirbayjan narkomprosy óz mindetine alghan. Siyezdi shaqyru ýshin narkompros janynda bir komissiya týzilgen. Komissiyanyng úigharuy boyynsha siyezge shaqty uәkil keluge tiyis. Múnyng ishinde Reseydegi týrkishil bilimpazdardan basqa shet memleketterden:

Týrkiya,

Iran,

Germaniya,

Fransiya,

Italiya,

Vengriya 22 professor, bilimpazdar shaqyrylmaqshy.

Komissiya Kenester sonzyndaghy ózge respublika, oblystardan saylanyp túratyn uәkilderding sanyn kórsetip, tiyisti jerlerge jazu jibergen.

Qazaqstan atynan Ahmet Baytúrsynúly men Nәzir Tóreqúlúly shaqyrylghan.

Tatarstannan Ghalimjan Ibrahimov, Zinulla shaqyrylghan.

Birqatar avtonomiyaly respublikalardyng astanalarynda, mәselen, Qazanda bizge әzirlenu jóninde kómekshi komiytet saylanghan.

Siyezde qaralatyn iri mәseleler:

1. Týrikshildikting ótkendegi dәuiri hәm bolashaghy.
2. Týrik tilining jýiege bólinui.
3. Týrik tilining damuy jәne tarihy.
4. Týrik tilderining dybys zany boyynsha jazu jýiesi.
5. Týrik tilderindegi pәn sózderi men sóz jýiesi mәseleleri.
6. Týrik tilining monghol, úighyr, fin sekildi tildermen jaqyndyghy.
7. Týrik qauymdarynyng kóne zamandar turaly týsinigi.
8. Týrik qauymdarynyng búrynghy túrmysy, tarihy.
9. Týrik tilderding әlippeleri (arabsha, mongholsha, oryssha, latynsha).
10. Týrik jazu erejeleri.
11. Týrik tilderin oqytu әdisteri.
12. Úiymdastyru mәseleleri.

Eng basty mәsele bolyp:

– Álippe – әrip mәselesi.

– Pәn sózderin alu mәselesi.

– Týrik tilderinde jazu jýiesi mәselesi qaralatyn týri bar.

Byltyr Qazaqstan bilimpazdary siyezinde talqygha týsip, sheshilmey ashyq qalghan latyn tanbalaryn alu mәselesi osy joly da talqygha týspekshi.

Siyezde qaralatyn mәseleler qúr әngime bolyp, ghylym týrinde ghana qalmay, tәjiriybe jýzinde iske asyru jaghy da qaralyp, qabyl alynbaqshy eken.

Qazaq tilining emlesi de 15 jyldan beri istelip, 2-shi, 3-shi baspaldaqtan ótkenmen әli de talqygha týsetin jerleri joq emes. Búl mәselelerdi qorytyp bir jýiege, týiinge týpteu qajet.

Sondyqtan siyezge deyin qazaq bilimpazdary bas qosyp, siyezge barushy uәkilder qolyna material әzirlep beruleri teris bolmas edi.

Keng kólemde jasalatyn týrikshil bilimpazdardyng túnghysh jiylysyna aldan qútty bolsyn aityp, jemisti nәtiyjesin kýtemiz. Iske sәt!

Hasenәli

1925 jyl. Oktyabr.

Eskertu: Búl siyezge (1926):Mәskeuden - Nәzir Tóreqúlov, Qazaqstannan: Ahmet Baytúrsynúly, Eldos Omarúly, Bilәl Súlayúly baryp, qatysady. Qastaryna Ámireni de erte barghan...

Bakude bolghan týrik bilimpazdar siyezinde "Latyndy" 101 qoldap, 7 qarsy, 6 qaghys qalghan eken...

Dayyndaghan: Abay Myrza

Abai.kz