Dekolonizasiya, neokolonializm jәne mәdeny egemendik turaly tolghanys

Tәuelsizdik – jariyalanatyn qújat emes, qalyptasatyn sana.
Imperiya qúlaghan sәtte otarshyldyq birden joghalyp ketpeydi. Ol keyde shekaralarda emes, adamdardyng oiynda ómir sýruin jalghastyrady. Sondyqtan dekolonizasiya – tarihy akt qana emes, úzaqqa sozylatyn ruhany prosess.

Býgingi әlemde klassikalyq otarlau siyrek kezdesedi. Biraq biylikting tabighaty ózgergenimen, onyng logikasy saqtaluy mýmkin. Ekonomikalyq tәueldilik, aqparattyq ýstemdik, mәdeny yqpal — búlar neokolonializmning zamanauy nysandary. Búl — qarumen emes, narrativpen jýrgiziletin yqpal.

Osynday jaghdayda memleketter ýshin tuyndaytyn eng basty súraq: jahandanudyng tolqynynda óz bolmysyn joghaltpay qalay ómir sýruge bolady?

Dekolonizasiya: ontologiyalyq azattyq

Dekolonizasiya kóbine tәuelsizdik alghan nemese tәuelsizdik jariyalanghan kýnmen baylanysta aitylady. Biraq onyng mәni terenirek. Otarshyldyq tek jerdi emes, uaqytty da iyelenuge úmtylady: tarihty qayta jazady, bolashaqty shekteydi, zamanyn baghynyshty qalypta ústaydy.

Postkolonialdyq teoriya kórsetkendey, ýstemdik sanadan bastalady. Eger bir halyq óz mәdeniyetin, ónerin, bolmysyn ózge mәdeniyetten tómen sanasa, onda onyng erkindigi, tәuelsizdigi jarymjan, tolyspaghan sipatta bolady. Búl — ishki sharttarmen shektelgen ýstemdik.

Sondyqtan dekolonizasiya — epistemologiyalyq ýderis. Ol bilim jýiesin, tarihty, til sayasatyn qayta qarastyrudy talap etedi. Búl birinshi kezekte – «biz kimbiz?» degen súraqqa shynayy jauap izdeu, ruhani, mәdeny biregeylikti aiqyndaudan túrady.

Qazaqstan: geosayasy kenistiktegi mәdeny tandau

Qazaqstan birneshe imperiyalyq jýiening yqpalynda bolghan memleket. Resey imperiyasy kezeninen bastap, keyin Kenes Odaghy qúramyndaghy ondaghan jyldar últtyq bolmystyng kóptegen qyryn ózgertti.

Tәuelsizdikke qol jetkizgennen keyin el aldynda kýrdeli mindet túrdy, Olardyng ishindegi negizgisi modernizasiya men tarihy sabaqtastyq arasyndaghy tepe-tendik tabu.

Álipby reformasy – jay ghana tehnikalyq ózgeris emes. Búl – simvolikalyq qadam. Jazu jýiesi – últtyng jady men bilimning tasymaldaushysy, úrpaqtar sabaqtastyghyn qamtamasyz etushi element. Latyn grafikasyna kóshu – órkeniyettik baghyttyng qayta aiqyndaluy.

Sonymen birge, dәstýrli mәdeniyetti janghyrtu, etnosport pen últtyq ónerdi damytu, tarihy túlghalardy qayta saralau — múnyng bәri mәdeny egemendikting kórinisi.

Qazaqstannyng kópvektorly sayasaty — geosayasy shyndyqqa jauap. Resey, Qytay jәne Batys arasyndaghy tepe-tendik tek diplomatiyalyq emes, mәdeny dengeyde de saqtaluy tiyis.

Neokolonializm: tәueldilikting jana formalary

Býginde otarlau tanktermen, әskermen kelmeydi. Ol investisiya, nesiye, aqparat aghyny arqyly, kórinbey, ózgeshe keyipte keledi.

Tәueldilik teoriyasy kórsetkendey, әlemdik ekonomika «ortalyq» (metropoliya) jәne «shet aimaq» (periyferiya) qúrylymyna bólinedi. Kóptegen damushy memleketter shiykizat kózi rólinde qalyp qoyady. Búl qúrylym ózgermese, formaldy tәuelsizdik shynayy ekonomikalyq derbestikke ainalmaydy.

Biraq neokolonializm tek ekonomikada emes. Ol mәdeniyette de kórinis tabady. Eger bir qogham ózine syrttan tanylghan qúndylyqtardy absolut dep qabyldasa, onda ol simvoldyq tәueldilikke tap bolady.

Sondyqtan mәdeny egemendik — ekonomikalyq derbestikting de sharty.

Júmsaq kýsh: yqpaldyng moralidyq ólshem

Halyqaralyq qatynastar teoriyasynda júmsaq kýsh tartymdylyq arqyly yqpal etudi bildiredi. Mәdeniyet, óner, bilim, qúndylyqtar — búlar úzaq merzimdi әserge iye.

Damushy memleketter ýshin júmsaq kýsh — qorghanys qúraly. Ol ishki birlikti nyghaytyp, syrtqy kenistikte senimdilik qalyptastyrady.

Mysal ýshin alysqa barudyng qajeti joq. Ýndistan mәdeny múrasyn jahandyq brendke ainaldyrdy. Ontýstik Koreya mәdeny industriya arqyly tarihy beynesin ózgertti. Ruanda últtyq birlik narratiyvin memleketting qayta qúryluynyng negizine ainaldyrdy.

Búl elder ýshin júmsaq kýsh – ýstemdik emes, әlemdik dengeydegi bәsekelestikke tótep berip, óz biregeyligin saqtau joly.

Últtyq birlik: qorqynyshtan arylu filosofiyasy

Otarlyq sayasat kóbine bólinis pen iritkige negizdeldi. Týrli әleumettik toptar arasyndaghy aiyrmashylyq pen ózgeshelik qogham ishindegi senimsizdikke úiytqy boldy.

Nelison Mondella aparteidten keyin kek jolyn emes, kelisim jolyn tandady. Onyng eng manyzdy iydeyasy – shynayy erkindik qorqynyshtan bastalady, biraq tek senimdilikke arqa sýieydi.

Qorqynysh – bólinuding tamyry. Senim — birlikting irgetasy. Qazaqstan ýshin inkluzivti mәdeniyet – strategiyalyq resurs. Kópetnosty qoghamda әrtýrlilikti moyyndau – әlsizdik emes, túraqtylyqtyng sharty. Inkluzivtilik degenimiz – barlyghyn bir ýlgige salu emes, ortaq maghyna kenistigin qalyptastyru.

Mәdeny egemendik: bolmysty saqtay otyryp damu

Jahandanu jaghdayynda oqshaulanu mýmkin emes. Biraq assimilyasiyaghatýsip, biregeylikti joghaltu da jalghyz jol emes.

Mәdeny egemendik – jahandyq prosesterge qatysa otyryp, óz bolmysyndy saqtau. Búl:

tilge qúrmet;

tarihy jadty janghyrtu;

dәstýr men modernizasiyany qarsy qoymay, arasynan ýilesim tabu;

últtyq senimdi qalyptastyru.

Eger últ óz mәdeniyetin qúndylyq dep qabyldasa, onda ol syrtqy yqpaldan qoryqpaydy.

Al qorqynyshsyz qogham – shynayy egemen qogham.

Dekolonizasiya – әli nýkte qoyylmaghan ýderis, últtyq bolmys baghytyndaghy izdenisting aiqyn kórinisi.

Neokolonializm – ózgergen yqpal nysany. Júmsaq kýsh – sol yqpalgha jauap.

Al últtyq birlik pen inkluzivti mәdeniyet – osy jauaptyng adamgershilik negizi.

Egemendik – tek shekaranyng tútastyghy emes.

Egemendik – óz tarihyndy ózing saralau, úghynu, týsinu, óz bolashaghyndy qorqynyshsyz elestetu.

Qorqynyshtan azat últ qana mәdeny túrghydan erkin, tәuelsiz bola alady.
Al mәdeny erkindik — memleketting eng tereng tiregi.

Shynghys Ergóbek, sayasattanushy

Abai.kz