دەكولونيزاتسيا، نەوكولونياليزم جانە مادەني ەگەمەندىك تۋرالى تولعانىس

تاۋەلسىزدىك – جاريالاناتىن قۇجات ەمەس، قالىپتاساتىن سانا.
يمپەريا قۇلاعان ساتتە وتارشىلدىق بىردەن جوعالىپ كەتپەيدى. ول كەيدە شەكارالاردا ەمەس، ادامداردىڭ ويىندا ءومىر ءسۇرۋىن جالعاستىرادى. سوندىقتان دەكولونيزاتسيا – تاريحي اكت قانا ەمەس، ۇزاققا سوزىلاتىن رۋحاني پروتسەسس.

بۇگىنگى الەمدە كلاسسيكالىق وتارلاۋ سيرەك كەزدەسەدى. بىراق بيلىكتىڭ تابيعاتى وزگەرگەنىمەن، ونىڭ لوگيكاسى ساقتالۋى مۇمكىن. ەكونوميكالىق تاۋەلدىلىك، اقپاراتتىق ۇستەمدىك، مادەني ىقپال — بۇلار نەوكولونياليزمنىڭ زاماناۋي نىساندارى. بۇل — قارۋمەن ەمەس، نارراتيۆپەن جۇرگىزىلەتىن ىقپال.

وسىنداي جاعدايدا مەملەكەتتەر ءۇشىن تۋىندايتىن ەڭ باستى سۇراق: جاھاندانۋدىڭ تولقىنىندا ءوز بولمىسىن جوعالتپاي قالاي ءومىر سۇرۋگە بولادى؟

دەكولونيزاتسيا: ونتولوگيالىق ازاتتىق

دەكولونيزاتسيا كوبىنە تاۋەلسىزدىك العان نەمەسە تاۋەلسىزدىك جاريالانعان كۇنمەن بايلانىستا ايتىلادى. بىراق ونىڭ ءمانى تەرەڭىرەك. وتارشىلدىق تەك جەردى ەمەس، ۋاقىتتى دا يەلەنۋگە ۇمتىلادى: تاريحتى قايتا جازادى، بولاشاقتى شەكتەيدى، زامانىن باعىنىشتى قالىپتا ۇستايدى.

پوستكولونيالدىق تەوريا كورسەتكەندەي، ۇستەمدىك سانادان باستالادى. ەگەر ءبىر حالىق ءوز مادەنيەتىن، ونەرىن، بولمىسىن وزگە مادەنيەتتەن تومەن ساناسا، وندا ونىڭ ەركىندىگى، تاۋەلسىزدىگى جارىمجان، تولىسپاعان سيپاتتا بولادى. بۇل — ىشكى شارتتارمەن شەكتەلگەن ۇستەمدىك.

سوندىقتان دەكولونيزاتسيا — ەپيستەمولوگيالىق ۇدەرىس. ول ءبىلىم جۇيەسىن، تاريحتى، ءتىل ساياساتىن قايتا قاراستىرۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە – «ءبىز كىمبىز؟» دەگەن سۇراققا شىنايى جاۋاپ ىزدەۋ، رۋحاني، مادەني بىرەگەيلىكتى ايقىنداۋدان تۇرادى.

قازاقستان: گەوساياسي كەڭىستىكتەگى مادەني تاڭداۋ

قازاقستان بىرنەشە يمپەريالىق جۇيەنىڭ ىقپالىندا بولعان مەملەكەت. رەسەي يمپەرياسى كەزەڭىنەن باستاپ، كەيىن كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى ونداعان جىلدار ۇلتتىق بولمىستىڭ كوپتەگەن قىرىن وزگەرتتى.

تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن ەل الدىندا كۇردەلى مىندەت تۇردى، ولاردىڭ ىشىندەگى نەگىزگىسى مودەرنيزاتسيا مەن تاريحي ساباقتاستىق اراسىنداعى تەپە-تەڭدىك تابۋ.

ءالىپبي رەفورماسى – جاي عانا تەحنيكالىق وزگەرىس ەمەس. بۇل – سيمۆوليكالىق قادام. جازۋ جۇيەسى – ۇلتتىڭ جادى مەن ءبىلىمنىڭ تاسىمالداۋشىسى، ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋشى ەلەمەنت. لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ – وركەنيەتتىك باعىتتىڭ قايتا ايقىندالۋى.

سونىمەن بىرگە، ءداستۇرلى مادەنيەتتى جاڭعىرتۋ، ەتنوسپورت پەن ۇلتتىق ونەردى دامىتۋ، تاريحي تۇلعالاردى قايتا سارالاۋ — مۇنىڭ ءبارى مادەني ەگەمەندىكتىڭ كورىنىسى.

قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى ساياساتى — گەوساياسي شىندىققا جاۋاپ. رەسەي، قىتاي جانە باتىس اراسىنداعى تەپە-تەڭدىك تەك ديپلوماتيالىق ەمەس، مادەني دەڭگەيدە دە ساقتالۋى ءتيىس.

نەوكولونياليزم: تاۋەلدىلىكتىڭ جاڭا فورمالارى

بۇگىندە وتارلاۋ تانكتەرمەن، اسكەرمەن كەلمەيدى. ول ينۆەستيتسيا، نەسيە، اقپارات اعىنى ارقىلى، كورىنبەي، وزگەشە كەيىپتە كەلەدى.

تاۋەلدىلىك تەورياسى كورسەتكەندەي، الەمدىك ەكونوميكا «ورتالىق» (مەتروپوليا) جانە «شەت ايماق» (پەريفەريا) قۇرىلىمىنا بولىنەدى. كوپتەگەن دامۋشى مەملەكەتتەر شيكىزات كوزى رولىندە قالىپ قويادى. بۇل قۇرىلىم وزگەرمەسە، فورمالدى تاۋەلسىزدىك شىنايى ەكونوميكالىق دەربەستىككە اينالمايدى.

بىراق نەوكولونياليزم تەك ەكونوميكادا ەمەس. ول مادەنيەتتە دە كورىنىس تابادى. ەگەر ءبىر قوعام وزىنە سىرتتان تاڭىلعان قۇندىلىقتاردى ابسوليۋت دەپ قابىلداسا، وندا ول سيمۆولدىق تاۋەلدىلىككە تاپ بولادى.

سوندىقتان مادەني ەگەمەندىك — ەكونوميكالىق دەربەستىكتىڭ دە شارتى.

جۇمساق كۇش: ىقپالدىڭ مورالدىق ولشەم

حالىقارالىق قاتىناستار تەورياسىندا جۇمساق كۇش تارتىمدىلىق ارقىلى ىقپال ەتۋدى بىلدىرەدى. مادەنيەت، ونەر، ءبىلىم، قۇندىلىقتار — بۇلار ۇزاق مەرزىمدى اسەرگە يە.

دامۋشى مەملەكەتتەر ءۇشىن جۇمساق كۇش — قورعانىس قۇرالى. ول ىشكى بىرلىكتى نىعايتىپ، سىرتقى كەڭىستىكتە سەنىمدىلىك قالىپتاستىرادى.

مىسال ءۇشىن الىسقا بارۋدىڭ قاجەتى جوق. ءۇندىستان مادەني مۇراسىن جاھاندىق برەندكە اينالدىردى. وڭتۇستىك كورەيا مادەني يندۋستريا ارقىلى تاريحي بەينەسىن وزگەرتتى. رۋاندا ۇلتتىق بىرلىك ءنارراتيۆىن مەملەكەتتىڭ قايتا قۇرىلۋىنىڭ نەگىزىنە اينالدىردى.

بۇل ەلدەر ءۇشىن جۇمساق كۇش – ۇستەمدىك ەمەس، الەمدىك دەنگەيدەگى باسەكەلەستىككە توتەپ بەرىپ، ءوز بىرەگەيلىگىن ساقتاۋ جولى.

ۇلتتىق بىرلىك: قورقىنىشتان ارىلۋ فيلوسوفياسى

وتارلىق ساياسات كوبىنە ءبولىنىس پەن ىرىتكىگە نەگىزدەلدى. ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتار اراسىنداعى ايىرماشىلىق پەن وزگەشەلىك قوعام ىشىندەگى سەنىمسىزدىككە ۇيىتقى بولدى.

نەلسون موندەللا اپارتەيدتەن كەيىن كەك جولىن ەمەس، كەلىسىم جولىن تاڭدادى. ونىڭ ەڭ ماڭىزدى يدەياسى – شىنايى ەركىندىك قورقىنىشتان باستالادى، بىراق تەك سەنىمدىلىككە ارقا سۇيەيدى.

قورقىنىش – ءبولىنۋدىڭ تامىرى. سەنىم — بىرلىكتىڭ ىرگەتاسى. قازاقستان ءۇشىن ينكليۋزيۆتى مادەنيەت – ستراتەگيالىق رەسۋرس. كوپەتنوستى قوعامدا ارتۇرلىلىكتى مويىنداۋ – السىزدىك ەمەس، تۇراقتىلىقتىڭ شارتى. ينكليۋزيۆتىلىك دەگەنىمىز – بارلىعىن ءبىر ۇلگىگە سالۋ ەمەس، ورتاق ماعىنا كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋ.

مادەني ەگەمەندىك: بولمىستى ساقتاي وتىرىپ دامۋ

جاھاندانۋ جاعدايىندا وقشاۋلانۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق اسسيميلياتسياعاتۇسىپ، بىرەگەيلىكتى جوعالتۋ دا جالعىز جول ەمەس.

مادەني ەگەمەندىك – جاھاندىق پروتسەستەرگە قاتىسا وتىرىپ، ءوز بولمىسىڭدى ساقتاۋ. بۇل:

تىلگە قۇرمەت;

تاريحي جادتى جاڭعىرتۋ;

ءداستۇر مەن مودەرنيزاتسيانى قارسى قويماي، اراسىنان ۇيلەسىم تابۋ;

ۇلتتىق سەنىمدى قالىپتاستىرۋ.

ەگەر ۇلت ءوز مادەنيەتىن قۇندىلىق دەپ قابىلداسا، وندا ول سىرتقى ىقپالدان قورىقپايدى.

ال قورقىنىشسىز قوعام – شىنايى ەگەمەن قوعام.

دەكولونيزاتسيا – ءالى نۇكتە قويىلماعان ۇدەرىس، ۇلتتىق بولمىس باعىتىنداعى ىزدەنىستىڭ ايقىن كورىنىسى.

نەوكولونياليزم – وزگەرگەن ىقپال نىسانى. جۇمساق كۇش – سول ىقپالعا جاۋاپ.

ال ۇلتتىق بىرلىك پەن ينكليۋزيۆتى مادەنيەت – وسى جاۋاپتىڭ ادامگەرشىلىك نەگىزى.

ەگەمەندىك – تەك شەكارانىڭ تۇتاستىعى ەمەس.

ەگەمەندىك – ءوز تاريحىڭدى ءوزىڭ سارالاۋ، ۇعىنۋ، ءتۇسىنۋ، ءوز بولاشاعىڭدى قورقىنىشسىز ەلەستەتۋ.

قورقىنىشتان ازات ۇلت قانا مادەني تۇرعىدان ەركىن، تاۋەلسىز بولا الادى.
ال مادەني ەركىندىك — مەملەكەتتىڭ ەڭ تەرەڭ تىرەگى.

شىڭعىس ەرگوبەك، ساياساتتانۋشى

Abai.kz