Деколонизация, неоколониализм және мәдени егемендік туралы толғаныс

Тәуелсіздік – жарияланатын құжат емес, қалыптасатын сана.
Империя құлаған сәтте отаршылдық бірден жоғалып кетпейді. Ол кейде шекараларда емес, адамдардың ойында өмір сүруін жалғастырады. Сондықтан деколонизация – тарихи акт қана емес, ұзаққа созылатын рухани процесс.

Бүгінгі әлемде классикалық отарлау сирек кездеседі. Бірақ биліктің табиғаты өзгергенімен, оның логикасы сақталуы мүмкін. Экономикалық тәуелділік, ақпараттық үстемдік, мәдени ықпал — бұлар неоколониализмнің заманауи нысандары. Бұл — қарумен емес, нарративпен жүргізілетін ықпал.

Осындай жағдайда мемлекеттер үшін туындайтын ең басты сұрақ: жаһанданудың толқынында өз болмысын жоғалтпай қалай өмір сүруге болады?

Деколонизация: онтологиялық азаттық

Деколонизация көбіне тәуелсіздік алған немесе тәуелсіздік жарияланған күнмен байланыста айтылады. Бірақ оның мәні тереңірек. Отаршылдық тек жерді емес, уақытты да иеленуге ұмтылады: тарихты қайта жазады, болашақты шектейді, заманын бағынышты қалыпта ұстайды.

Постколониалдық теория көрсеткендей, үстемдік санадан басталады. Егер бір халық өз мәдениетін, өнерін, болмысын өзге мәдениеттен төмен санаса, онда оның еркіндігі, тәуелсіздігі жарымжан, толыспаған сипатта болады. Бұл — ішкі шарттармен шектелген үстемдік.

Сондықтан деколонизация — эпистемологиялық үдеріс. Ол білім жүйесін, тарихты, тіл саясатын қайта қарастыруды талап етеді. Бұл бірінші кезекте – «біз кімбіз?» деген сұраққа шынайы жауап іздеу, рухани, мәдени бірегейлікті айқындаудан тұрады.

Қазақстан: геосаяси кеңістіктегі мәдени таңдау

Қазақстан бірнеше империялық жүйенің ықпалында болған мемлекет. Ресей империясы кезеңінен бастап, кейін Кеңес Одағы құрамындағы ондаған жылдар ұлттық болмыстың көптеген қырын өзгертті.

Тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін ел алдында күрделі міндет тұрды, Олардың ішіндегі негізгісі модернизация мен тарихи сабақтастық арасындағы тепе-теңдік табу.

Әліпби реформасы – жай ғана техникалық өзгеріс емес. Бұл – символикалық қадам. Жазу жүйесі – ұлттың жады мен білімнің тасымалдаушысы, ұрпақтар сабақтастығын қамтамасыз етуші элемент. Латын графикасына көшу – өркениеттік бағыттың қайта айқындалуы.

Сонымен бірге, дәстүрлі мәдениетті жаңғырту, этноспорт пен ұлттық өнерді дамыту, тарихи тұлғаларды қайта саралау — мұның бәрі мәдени егемендіктің көрінісі.

Қазақстанның көпвекторлы саясаты — геосаяси шындыққа жауап. Ресей, Қытай және Батыс арасындағы тепе-теңдік тек дипломатиялық емес, мәдени деңгейде де сақталуы тиіс.

Неоколониализм: тәуелділіктің жаңа формалары

Бүгінде отарлау танктермен, әскермен келмейді. Ол инвестиция, несие, ақпарат ағыны арқылы, көрінбей, өзгеше кейіпте келеді.

Тәуелділік теориясы көрсеткендей, әлемдік экономика «орталық» (метрополия) және «шет аймақ» (периферия) құрылымына бөлінеді. Көптеген дамушы мемлекеттер шикізат көзі рөлінде қалып қояды. Бұл құрылым өзгермесе, формалды тәуелсіздік шынайы экономикалық дербестікке айналмайды.

Бірақ неоколониализм тек экономикада емес. Ол мәдениетте де көрініс табады. Егер бір қоғам өзіне сырттан таңылған құндылықтарды абсолют деп қабылдаса, онда ол символдық тәуелділікке тап болады.

Сондықтан мәдени егемендік — экономикалық дербестіктің де шарты.

Жұмсақ күш: ықпалдың моральдық өлшем

Халықаралық қатынастар теориясында жұмсақ күш тартымдылық арқылы ықпал етуді білдіреді. Мәдениет, өнер, білім, құндылықтар — бұлар ұзақ мерзімді әсерге ие.

Дамушы мемлекеттер үшін жұмсақ күш — қорғаныс құралы. Ол ішкі бірлікті нығайтып, сыртқы кеңістікте сенімділік қалыптастырады.

Мысал үшін алысқа барудың қажеті жоқ. Үндістан мәдени мұрасын жаһандық брендке айналдырды. Оңтүстік Корея мәдени индустрия арқылы тарихи бейнесін өзгертті. Руанда ұлттық бірлік нарративін мемлекеттің қайта құрылуының негізіне айналдырды.

Бұл елдер үшін жұмсақ күш – үстемдік емес, әлемдік денгейдегі бәсекелестікке төтеп беріп, өз бірегейлігін сақтау жолы.

Ұлттық бірлік: қорқыныштан арылу философиясы

Отарлық саясат көбіне бөлініс пен іріткіге негізделді. Түрлі әлеуметтік топтар арасындағы айырмашылық пен өзгешелік қоғам ішіндегі сенімсіздікке ұйытқы болды.

Нельсон Монделла апартеидтен кейін кек жолын емес, келісім жолын таңдады. Оның ең маңызды идеясы – шынайы еркіндік қорқыныштан басталады, бірақ тек сенімділікке арқа сүйейді.

Қорқыныш – бөлінудің тамыры. Сенім — бірліктің іргетасы. Қазақстан үшін инклюзивті мәдениет – стратегиялық ресурс. Көпэтносты қоғамда әртүрлілікті мойындау – әлсіздік емес, тұрақтылықтың шарты. Инклюзивтілік дегеніміз – барлығын бір үлгіге салу емес, ортақ мағына кеңістігін қалыптастыру.

Мәдени егемендік: болмысты сақтай отырып даму

Жаһандану жағдайында оқшаулану мүмкін емес. Бірақ ассимиляцияғатүсіп, бірегейлікті жоғалту да жалғыз жол емес.

Мәдени егемендік – жаһандық процестерге қатыса отырып, өз болмысыңды сақтау. Бұл:

тілге құрмет;

тарихи жадты жаңғырту;

дәстүр мен модернизацияны қарсы қоймай, арасынан үйлесім табу;

ұлттық сенімді қалыптастыру.

Егер ұлт өз мәдениетін құндылық деп қабылдаса, онда ол сыртқы ықпалдан қорықпайды.

Ал қорқынышсыз қоғам – шынайы егемен қоғам.

Деколонизация – әлі нүкте қойылмаған үдеріс, ұлттық болмыс бағытындағы ізденістің айқын көрінісі.

Неоколониализм – өзгерген ықпал нысаны. Жұмсақ күш – сол ықпалға жауап.

Ал ұлттық бірлік пен инклюзивті мәдениет – осы жауаптың адамгершілік негізі.

Егемендік – тек шекараның тұтастығы емес.

Егемендік – өз тарихыңды өзің саралау, ұғыну, түсіну, өз болашағыңды қорқынышсыз елестету.

Қорқыныштан азат ұлт қана мәдени тұрғыдан еркін, тәуелсіз бола алады.
Ал мәдени еркіндік — мемлекеттің ең терең тірегі.

Шыңғыс Ергөбек, саясаттанушы

Abai.kz