Qazaqtyng ruhany әleminde bir ghana sóz bar, ol aitylghan kezde adamgha jyly tiyip, jayly әri bayau tynyshtalghan әlem elesteydi. Búl - qonyr. Ol tilde jii qoldanylatyn, bay maghyna beretin, tabighatpen ýndesken, jýrekting qylyn shertetin últtyq dýniyetanymmen baylanysty sózderding tútas bólshegi. Qonyr sózining maghynalyq qabattary leksikalyq, auyspaly, poetikalyq tipti simvoldyq dengeylerde kóp qyrly úghymgha tereng filosofiyalyq mәnde qoldanysta. Qonyr sózi tikeley maghynasynda – týsting (boyau) renin bildiredi. Qara men sary arasyndaghy kýngirt, tabighy beytarap ren, topyraq rendi, tabighattyn, kýzding dala týsi retinde qabyldanady. Tabighat beynesinde – qonyr kýz, qonyr jel, qonyr samal atalyp kýz mezgilin, kýzding qonyrqay tartu kórinisin bildiredi. Mysaly, qonyr kýz keldi, dala japyraqqa toldy. Osy siyaqty, qonyr jer, qonyr dala, qonyr qaz, qonyr kiyiz ýy jәne qonyr at tirkesteri qonyr týsting tabighy obiektileri.

Qonyr sózi auyspaly maghynasynda – qarapayym, bayypty, tynysh, ýilesimdi, tabighy degendi, adamnyng minez qúlqyna, kónil-kýiine, tabighat qúbylysyna baylanysty aitylady. Mysaly, qonyr minez - sabyrly, bayypty, júmsaq úyang minez degendi, qonyr adam - jaysang elgezek maghynasyn, qonyr tirlik – qarapayym baysaldy ómir saltyn, qonyr kýnder – ótip ketken qarapayym kýndi, biraq qadirli kýnderdi, qonyr әlem – dala, tynyshtyq jayly qarapayym ýilesim, qonyr el – ózindik terendigi bar, enbekqor, filosofiyalyq últ beynesining kórinisin bildiredi. Demek, qazaq halqynyng úghymynda qonyr sózi basqa sóz tirkesterinde tabighatpen de, tirshilikpen de ýndesetin sheksiz poetikalyq әri filosofiyalyq mәndegi úghym. Olardyng qoldanystaghy beretin maghynasy erekshe semantikalyq óris qalyptastyrghan. Mysaly, daralap atasaq, qonyr saz, qonyr әn, qonyr ýn, qonyr dauys, qonyr әuen, qonyr kýi, qonyr jel, qonyr dombyra, qonyr úiyq, qonyr beldeu, qonyr qabaq, qonyr salqyn, qonyr әngime, qonyr kýrke, qonyr kýlki, qonyr oi, qonyr qalta, qonyr tirlik, qonyr an, qonyr say, qonyr tartu, qonyr jay, qonyr dala, qonyr týlek, qonyr qozy, qonyr botaqan, qonyr samal, qonyr kesh, qonyr jip, qonyr ymyrt, qonyr kýrish, qonyr ómir, qonyr baldyr, qonyr kýren, qonyr ýi, qonyr itmúryn, qonyr qos, qonyr kýrkeshe, qonyr bel, qonyr týs, qonyr túrmys, qonyr tóskey bolyp atalsa, qonyr atauy, ru-taypa attarynda tarihy etikalyq bolmysty, tarihy rulyq belgi retinde býginde qoldanysta. Qazaq etno qúramynda qonyrat – ýlken taypa ru atauy. Keybir ru ishinde qonyr balasy, qonyrata, qonyrúly degen atalyq shejirelik tirkesteri de bar. Adam esiminde - Qonyrbay, Qonyrshash, Qonyrjan, Qonyrbek, jer-su atauynda - Qonyradyr, Qonyroba, Qonyrózek, Qonyrәuliye, Qonyrtóbe, Qonyrsay, Bayqonyr, Ýshqonyr t.b. Demek, qonyr sózi qazaqtyng nanym-senim týsiniginde, dýniyetanymynda, til men ónerde jәne ruhany sezimning bolmysynda tereng ornyqqan arhetip úghym. Yaghni, etnostyq dýniyetanymdyq kody.

Qazaq poeziyasynda qonyr sózi kóbinese taza lirikalyq mәnde jýrekke jyly әser etetin júmsaq әuen, júmsaq týs jәne tynyshtyq kýide sipattalady. Tabighat lirikasynda - qonyr kesh, qonyr jel, adam kónil kýiinde - qonyr mún, qonyr oi, qonyr әuen, muzykalyq baylanysta qonyr kýi, qonyr ýn bolyp aitylady. Qonyr sózi proza tilinde keng auqymdy qoldanysta jii atalady. Qonyr tirshilik, qonyr auyl qonyr ýiding ishi sekildi tirkester qarapayym qazaq túrmysynyng jyluyn, qarapayymdylyghyn, tabighilyghyn sipattaydy. Mysaly, qonyr ýide qonyr tirshilik keship jatqan sheshesi, ony esikten kóre sala ornynan atyp túrdy degen mәtinde, qonyr auyl qarapayym túrmys, meyrim ana obrazy kórinis tabady. Qonyr sózi lirikalyq әnderde, jyraulyq poeziyada: qara qonyr samal esip, jaylauym sende bolar dep, kónilge medeu izdedim tekstinde, tek tabighat qúbylysy ghana emes, ishki saghynyshtyng el armanymen ýndesken ýmitting simvoly retinde suretteledi. Al qonyr sózi sheshendik tilde - salmaqty, sabyrly, sipatty parasattyng beynesin kórsetken. Qazaq sheshenderi búl sózdi tereng әser qaldyratyn ritualdyq qúral retinde qoldanghan. Tóle by “qonyr sózi qyzyl tilding mayy” dese, Qazbek by “qonyr elge aqyl aitsang tyndar, qara elge qatty sóz ótpes” deydi. Demek qonyr - dýniyening týsi (boyauy), qonyr ýn - dýniyening dybysy (muzykada), qonyr kýy dýniyening ruhy, kórkem beynesi. Osy erekshelikteri negizinde qonyr sózi - qazaq kýiinde ýn, poeziyasynda mún, prozasynda tynyshtyq, dýniyetanymynda ýilesim degendi menzeydi. Sol sebepti, qonyr sózining leksikalyq maghynasy týs, dauys, tabighat elementteri, al auyspaly maghynasy - minez, tirlik, ómir salty, poetikalyq maghynasy - kýz, kesh, saghynysh, mún, simvoldyq maghynasy - ruh, ýn, bolmys jәne últ. Qysqasy, qonyr sózi qarapayym tirshilikten, filosofiyalyq jәne psihologiyalyq terbeliske deyin oidy jetkizetin tereng úghym. Belgili jazushy Ábish Kekilbaev “qonyr degen jalghyz sózding ayasynda kýlli qazaqtyng ata-baba zamanynan bergi bar tirligin, minez qúlqyn, últtyq sipatyn sol qalpynda qyzyl tilding qúdiretimen jetkize bilgen” dep jazady.

Qazaq muzykalyq mәdeniyetinde qonyr ýn dybystyq jәne aspaptyq mәner. Qonyr ýn alatyn kýilerding aspaptary, qobyz, sybyzghy-syrnay jәne dombyra. Qonyr úghymynyng týp bastauy Qorqyt taghdyrymen, onyng qobyzymen tike baylanysty. Qorqyt kýilerining qonyr ýninde - tabighattyng syrly da, tylsymgha bay sheksiz ýni tútas qamtylghan. Búl erekshelik, yaghny qobyzdaghy qonyr dauys muzyka bastaularynyng ýlgisine, sonyng ishinde dombyra kýilerine tereng singen. Desek te, qonyr ýn dombyragha ghana tәn emes, ol qazaq muzykasynyng dýniyetanymdyq kategoriyasyna ainalghan. Tútas bir estetikalyq úghym, әlemdi qabyldaudyng últtyq tәsili. Anyzdarda Qorqyt ómir men ólimdi jenuding jolyn izdep jýrip, qobyzyn ózi jasap tartady delinedi. Ol ýrey ishinde bassaughalap, qorqynyshpen sherli múnyn qobyzymen jangha jaqyn qonyr ýnde jetkizip, ómir sýredi. Qorqyt qobyz tartqanda býkil dýnie tónkerilip, әlemning astan-kesteni shyqqandyghy, kókte úshqan qús, jerde jýgirgen ang qobyzdyng siqyrly kýshine arbalghan. Týz dalanyng topyraghy tónkerilip, jer әpshisi quyrylghan. Aspandy ala súrghan qon qara búlt shalghany anyz dereginde aitylady. Qorqyt qobyzynan taralghan ýn - kýngirt, sherli, jabyrqau syndy terbelgen dauystardyng ýzilmes dirili. Sezim tudyratyn sheksizdikti elestetin ýn. Onyng dirili tanghalarlyq formadaghy ghajayyp ýni - botasyz nardy iyitken, jan azabyn tartqan shermendening dertine shipa bolghan. Sonday-aq Qorqyttyng Tәnirmen baylanysatyndyghy, aruaqpen, ruhpen tildese aluy, kim-kimdi de zarly ýnimen beyjay qaldyrmaghany jalpy týrki tildes halyqtar arasynda anyz bolyp taraghan. “Qorqyttyng qobyzynan tógilgen ýn - ejelgi týrki júrtynyng ýnsiz tilegindey” dep jazady Múhtar Maghauiyn. Búdan, qobyz muzykalyq aspap ghana emes, býkil týrkilik dýniyetanymnyng ózegi bolghan aspap. Demek, Qorqyt - týrki júrtyna ortaq alghashqy muzykant, keler kýndi boljay alatyn kóripkel baqsy. Qobyz ýnin kýy etip sóiletken óner iyesi әri kýy atasy. Onyng ómirmen ólim jayly qobyz ýni muzyka tarihynda Qorqyt saryndy qonyr ýnge ainaldy.  Yaghny dәl býgingi “qonyr ýn” dep atalatyn týsinigimizding alghashqy formasy. Qobyzdyng ýnin XIX ghasyr zertteushileri “eski, kýngirt, zarly dybys” dep sipattaghan. Qobyz kýilerinde qonyr atauy kóbinde kýiding mazmúnyn emes, ýn boyauyna qatysty qoldanylady. Baghzynyng búrynghy barlyq jyrlary qobyzdyng sýiemelimen oryndalghan. Qorqyttyn: <qonyr>, <jelmaya>, <elim-ay>, <qobyz saryny> siyaqty anyzdyq kýileri dabyl, mún, sher, jabyrqau úghymdarymen tolyq qabattasqan ekzistensiyalyq mazmúndaghy kóne saryn. Muzyka tarihynda qobyzdyng erekshe oryn alatyny osydan.

Qazaq halqynyng kóne kýilerining kópshiligi qobyz kýilerining ýni ekenin eskersek, ony janghyrtqan jyraular Ketbúgha, Kerbala, Ayyruaq, Yqylas qatarly túlghalar. Shoqannyng aituy boyynsha “Qobyzben jyr aitqan songhy jyrau – Janaq, al qobyz sarynyn keyingige jetkizgen Yqylas Dýkenúly, Yshan Shәmenúly beri kele qobyz sarynyn shertpe kýy dәstýrining tuuyna eleuli enbek etken, onyng ýnin dombyragha týsirgenderding biri Sýgir bolatyn” dep jazady. Halyq kýishiliginde qonyr saryndy kýilerding ýlgilerinen, qobyzda: <Er Edige>, <Kerbúqa>, <Aru ana>, dombyrada: <el aiyrylghan>, <shynyrau>, <qonyr>, <mayda qonyr>, <naz qonyr>, <seri qonyr>, <qosbasar>, <telqonyr>, <keri tolghau>, <toghyz tarau> , <aqqu>, <aqsaq qonyr>, <jetim qonyr>, <alshang qonyr> dep tartylsa, <jolaushynyng joldy qonyry>, Dәuletkereyding <kór úghyly>, <qos alqa>, Qazanghaptyng <kókil>, <qonyr qaz>, <noghaylynyng zary>, <sary jaylau>, <kókey testi>, <kórkem hanym>, <әsem qonyr>, <kerbez kýmis>, <tory attyng ýiiri>, <qos arna>, <Bayjúma> atanyp jalghasa beredi. Qazaq kompozitorlarynyng qolynan <Aqynbaydyng qonyry> , <Sýgirding qonyry> , <Qayrambaydyng qonyry> beri kele Ábiken Hasenovtyng qonyry dýniyege keldi. Búdan ózge, atauy basqa muzykalyq sezimge bay keletin qonyr kýilerden <jaydarman>, <saryn>, <teris qaqpay>, <múnly qyz> syndy qonyr bolmysty kýilerdi ataugha bolady. Al bir qonyr kýiding birneshe núsqalary barlary da joq emes, búl shyndyqqa sәikes keletin <Aqsaq qúlannyn> ongha juyq núsqasy bary derektermen rastalghan. Osy siyaqty, býginde el auzynan, halyq arasynan týspey ruhany dengeyde oryndalyp kele jatqan dәstýrli aspaptarda oryndalatyn avtory belgisiz halyq kýilerinen, syrnayda <kók ózek>, <qonyr samal>, <túrymtaydyng zary>, sybyzghyda <sary ózen>, <qonyr jel>, <jel qayyn> siyaqty qonyr ýn alatyn kýiler de bar. Syrnayda qonyr ýn - Syr boyynda, Jetisu ónirlerindegi dәstýrlerde saqtalghan. Zertteushiler sybyzghyny qazaq dalasynyng akustikalyq simvoly retinde baghalaydy.

Qonyr ýn әsirese halyq әnderinde tolyq qamtylghan, әn oryndaushylardyng tabighy dauys boyauy. Múnda qonyr ýn әnning poetikasymen әuezindegi sabyrly mún, tabighatqa jaqyndyqty bildiretin vakaldyq-intonasiyalyq tәjiriybening jemisi. Yaghny semantikalyq belgi. Áuezi jaghynan qarapayym, tereng sezimge toly, aspapsyz oryndalatyn, ghasyrlar sýzgisinen ótken, býginge aqausyz jetken, halyq ony jatqa biletin jýrekke jyly, júmsaq, mayda, qúlaqqa jaghymdy qonyr әuezdi ýnde aitylatyn - besik jyry, synsu, joqtau, betashar, jar-jar, toybastar, jarapazan, qara ólen, goy-goy, qisa dastandary, terme jәne aitys dәstýrleri oryndaushylyq tabighaty jaghynan qonyr ýnge negizdelgen. Intonasiyalyq dәldikke, dauys boyauynyng tabighatyna sýienip qalyptasqan. Tarihy túrghyda alghanda, búl janrlar, aspaptyq muzykanyng qalyptasuynan búryn payda bolghan. Sondyqtan olar, qonyr ýndi estetikalyq kategoriya retinde emes, arhikalyq-intonalyq jýie retinde әndegi qonyr dauystyng naghyz tasymaldaushysy. Býginge deyin saqtalyp jetken eng kóne foliklor. Demek, Qorqyttyng qonyr ýninen bastau alghan qonyr ýn kóshpendi órkeniyetting kuәsi bolghan qazaq halqynyng kýrkeshesi kiygiz ýide orta qalyptastyrdy. Sonday-aq, qonyr ýnmen qonyr bolmystyng terbelgen besigine ainaldy. Sol besikting jýrgeginde, ananyng әldiyinde, qarttyng әngimesinde qonyr ýn dala muzykalyq bolmystyng ýndik boyauynda birge tuyp, birge ósti. Ol kýide de, әnde de, ýrmeli aspaptarda da, últtyq estetikalyq kenistikpen tarihy akustikalyq jadyny biriktiretin semantikalyq jýie qalyptastyrdy. Qonyr ýn, qonyr kýi, qonyr әn qazaq muzyka mәdeniyetining ózeginde jatqan әri onyng dýniyetanymdyq mәnin ashatyn tabighy qúbylystar. Qonyr ýn qazaqta eshqashan ýzilip kórmegen dybystyq arqau. Býginde qonyr ýnning besigin terbetken kiygiz ýy әlemdik dengeydegi sәulettik ýlgi, qazaq dýniyetanymynyng modeli. Demek qonyr ýn qazaqtyng foliklorynda muzykalyq emes intonasiyalyq ýlgi qyzmetin atqarady. Ol úrpaqtan úrpaqqa әn әuen retinde emes, dybys aitu mәdeniyeti negizinde tasylmaldanghan. Sol sebepti, qonyr ýn qazaqtyng kóne vakaldyq sanasynyng tiri izi.

Qazaq muzykasy on mynnan astam әn kýilerden túratyn әlemdegi eng bay dәstýrli múralardyng biri. Onyng ishinde qazaq halqynyng jalpy halyqqa jetken jәne notagha týsken kýileri bes mynnan asady degen ghylymy ortada ornyqqan derek bar. Án múrasy da, bes mynday dep boljanady. Osy mol muzykalyq múra ishinde erekshe semantikalyq dybystyq tabighatymen daralanatyn mәnge ie úghym “qonyr ýn”, “qonyr әuen”, “qonyr kýi” atauy. Osynshama auqymdy muzykalyq múradan naqty “qonyr kýidi” qalay tanugha bolady? Ol tek atauyna baylanysty ma, әlde muzykalyq qúrylym, lattyq jýie, tembir, oryndalu mәnerimen be, qalay anyqtalady? - deytin súraqtar tolastaghan emes. Qonyr ýn dybystalu jaghynan, aspaptarda - qobyzda, sybyzghy - syrnayda, әsirese dombyrada tolyq qamtylghan. Desek te, qonyr kýy atauy nelikten kýrdeli deytin sheshimin tappaghan qonyr atauyndaghy súraqtar jii kezdesedi. Sebebi, qonyr ýndi anyqtaytyn tembir, dybys boyauy mikronaldyq iyirimder, olar notada tolyq kórinbeydi. Yaghni, notalyq jýie olargha jetkiliksizdik etedi. Búdan tys, qonyr tek dybys ghana emes, ol - kónil kýi, ómir mәni, tabighatpen ýilesim degendi bildiredi. Búl jaghynan muzykalyq emes, týisik basty ólshemdik ról atqarady. Búl da notalyq jazbalarda beynelenbeydi. Osyghan qaramastan qonyr kýiding dybystyq formulasy qanday deytin anyqtamagha sәikes qonyrtanuda qoldanylatyn naqty ghylymy jýielik ólshem joq emes, әriyne bar. Ol tembir, lat, semantika oryndalu tәsili jәne derekterdi qajet etedi. Onyng ýstine qonyr ýn adamnyng emosiyalyq kýiimen sonday-aq mәdeniyetindegi arhitiptik erkin formanyng kórinisi. Búl qúbylys keyingi dәuir kýishilerine barynsha yqpal etken. Qonyr ýndegi erkin óris, keng tynys ýzilissiz aghym siyaqty qasiyetter qonyr kýilerding qalyptasuyna teoriyalyq negiz bolghan. Desek te, Qazaqstannyng key ónirlerinde qonyr ýn alatyn kýy ózgeshe, batysta-shertpe, Syrda - lirikalyq, Arqada - zarly mún, Jetisuda - әuezdi bildiretin sipatqa iye. Al atauy basqa bolyp keletin qonyr kýiler de kezdesedi. Sondyqtan qonyr atauy tek dombyradaghy birneshe shygharmanyng atauy ghana emes (alpys eki qonyr) qazaq muzykalyq oilau jýiesin, tabighatpen ruhany әlemdi qabyldau tәsilin bildiretin últtyq muzykalyq dýniyetanymnyng tereng estetikalyq kategoriyasy. A. Júbanov “qonyr sazdarda týrli qonyr ýn qazaqtyng jan sazy” dep sipattasa, A. Seydimbekov “qonyr saryn kýiler kýy tilining alghashqy poetikalyq formalarynyng biri” deydi. Múndaghy qonyr ýn belgili bir janrgha tәn qúbylys emes, ol qazaqtyng erte dәuirlik kýy mәdeniyetinde tabighattyng dybystyq kenistigi men tikeley ýndesip qalyptasqan erkin qúrylymdy kýy formasynyng akustikalyq negizin kórsetedi.

Qazaq halqynda neshe myndaghan kýy bolsa onyng qosarlanyp aighaqpen aitylatyn sonsha anyz shejiresi bar degen sóz. Kýiding shygharma retinde qalyptasuy, últ emes, úlystyq dәuirinen bastau alghanyn key anyzdar әlde qashan rastaghan. Búghan dәlel ghún dәuirinen kele jatqan <Bozayghyr> kýii tarihy shejirege toly tanymal shygharma. Zertteushiler anyz negizinde kýiding soraby tym aryda jatqandyghyn Qorqytqa deyin de kýiding bolghandyghyn osy <Bozayghyr> kýiimen aighaqtaydy. Demek, kýiding maghynasyn ashatyn kilt - anyz. Qazaq foliklor tanu ghylymynda kýy anyzy bitimi bólek janrlyq týr. Múhtar Áuezov “kýy anyzy - qazaq anyzdarynyng bólek bir salasy” dep anyqtama bergen. Osy túrghyda avtory belgisiz <qos mýiizdi Eskendir>, <jelmaya> siyaqty miftik epikalyq sipatta baghzynyng kýileri anyzdarda atalsa, kýy anyzdarynyng irgetasyn qalaghan yaghny kýy ónerining eng kóne qabatyn Ketbúgha jyraumen Asanqayghy esimderi tarihy filosofiyalyq epikalyq anyzben astasqan kezenning bastauyn kórsetedi. Mysaly, <Aqsaqqúlan>, <Joshy han>, <sauynshy>, <kókbalaq>, <ógiz ólgen>, <aqqu>, <kók bóri> siyaqty kýiler anyz deregimen belgili. Al jyrau-tolghaulardy Asanqayghy, Qaztughan, Dospambet, Jiyenbet, Marqasqa, Búqar jyrau, Ýmbetey jyrau, Aqtamberdi, Tәttiqara qatarlylar qazaq tarihyna qatysty naqty oqighalarmen býginge anyzben mifologiyalyq týrde jetkizdi. Keybir myng óleng jolynan túratyn (Qobylandy, Alpamys) epostyq anyzdy halyq jadynda auyzsha jyrau arqyly aqausyz saqtalyp, qobyz, syrnay-sybyzghy, jәne dombyra qatarly aspaptardyng dybystyq balamasy arqyly sazdy әuenmen jetkizdi. Dombyra kýileri qazaqtyng ata teginen - qanyna singen úly óneri, últ ruhaniyatynyng eng kóne әri tereng arnaly salasy negizinde ótkenmen býgindi jalghastyrushy kópir. Tanym, ghylym, últtyq sana nyshany negizinde qaraldy. Qazaq halqy әlemde epos tudyrghan dәstýrli epikalyq mәdeniyetke ie halyqtardyng biri. Búl aighaq әlem foliklor tanumen epos tanu ghylymynda naqtylanghan derek. Jyrau eli jaghynan órkeniyetke osy tól aspaptardyng әuezdik, ýndik, órnek boyauy jaghynan muzyka ónerine óte jaqyn keldi. Qobyzda - Qorqyt, Ketbúgha, Qoylybay, Qaraqoja, Yqylas, Molyqbay jәne Sýgir, sybyzghyda - Jylqybay, Tilenshi, Jetem, dombyrada - Asanqayghy, Qaztughan, Bayjigit, Mahambet, Boghda, Tәttimbet, Qúrmanghazy, Dәuletkerey, Qojeke qatarlylar qazaq halqynyng dýbirge toly kýy keruenin býginge deyin jalghastyrdy, múnyng bәri qatysty materialdarda anyq jazylghan. Sol sebepti kýilerding saqtaluy, zerttelui turaly bolashaqtyng ruhany mәdeny túrghysy ýshin strategiyalyq manyzy bar mindet. Búl kýidi tanu qazaq halqyn tanu, ony zertteu tarihpen ruhaniyatty zertteu bolyp tabylady.

Qazaq muzyka tanu mәdeniyetinde, <alpys eki aqjelen>, <alpys eki qosbasar>, <alpys eki Bayjúma>, <Nauayy> (alpys eki) úghymdary syndy naqty kýilik toptamalar bar. <Alpys eki aqjelen> dәstýrli <aqjelen> kýilerining erekshe núsqasy. Halyq kýishiligining dәstýrindegi janrlyq toptastyrumen foliklorlyq simvolizmning úshtasqan ýlgisi. Birneshe aimaqta, týrli stilide ortaq oryndaushylyq prinsiypi bar kýy ýlgisi retinde tanylyp, zerttelgen repertuarlyq jiyntyq úghym. Árbir <aqjelen> belgili bir kompozitorlyq jәne oryndaushylyq mektepting erekshelegin saqtay otyryp, tútas birneshe dәstýrding arnasyn keneytken. Búl atau Arqa, Jetisu, Syr boyy shertpe mektepterinde saqtalghan. Kýishiler tarapynan býginge jalghasqan. Naqty nota men dybystyq jazbalary bar.

Belgili muzykatanushy A. Seydimbekov (1942-2009) “qazaqtyng әigili kýishileri” degen kitabynda, әigili Boghdaqara (1765-1845) alpys eki tarmaqty <aqjelen> sikline óz tarabynan <kerbez aqjelen>, <kerbez kerik> dep atalatyn eki kýy qosqan adam degen sóz kezigedi. Anyz deregi boyynsha <aqjelen> atty kýilerding bir ózi alpys eki núsqany qúraydy dese, ónertanushylar alpys eki aqjelenning sany búdanda әlde qayda kóp boluy mýmkin ekendigin algha tartady. Búl el jadyndaghy kóp núsqalyqty, variasiyalyq yaghny <aqjelen> bir ghana kýy emes, úqsas әuezdik óristegi mazmúny, qúrylymy әrqily kýilerding ortaq atauy. <Aqjelen> qazaq úghymynda : aq jarqyn, jaydary, kórikti, jarqyn minezdi sonymen qatar jelek astyndaghy tolysu maghynasyn da beredi. <Aqjelen> kýilerin kýishiler oryndau aldynda “kýy shaqyrghysh” deytin tanymal úghym bolghan. Búl ritualdyq sipat alatyn muzykalyq mәtin. Alpys eki tamyrymen kýy qabyldaugha dayyn kelgenin bildiredi. Tәttimbet mektebining shәkirtteri kýy shaqyrghysh <Aqjelendi> túlpar eritteuge tenegen. <Aqjelen> kýilerining anyzynda: zamanynda Aqjeleng esimdi ataqty kýishi aru Jayyq boyynda ghúmyr keshken. Aq bozat minip, aqyl kórkining arqaly ónerining arqasynda elding erkesi bolypty, onyng tartqan kýileri el arasynda әigili bolghany sonshalyq, júrt bitken Aqjeleng qyzdyng tartqan kýilerin, mynau “Aqjeleng sholpysynyng syldyry”, mynau “Aqjelenning kelin bolyp týsui”,  al mynau “Aqjelenning at ýstinde otyryp tartqan qoshtasu kýii” dep jalyqpay tyndaytyn bolghan. Zamanynda kýishiler osy Aqjelenning negizgi baqytyn paydanalyp, óz jandarynan “Aqjelen” atty kýilerin shygharghan. Tәttimbet Aqjelenning bir týri “kýy shaqyrghysh Aqjelendi” kýy basy retinde oryndaytyn bolghan. Óitkeni, naghyz kýishi Aqjeleng qyzdyng súlu kýilerin tartudy ýirenbey túryp, ózin kýishi-dombyrashy dep ataudy erge ersi, kýishilik atqa syn dep týsingen. Sol sebepti Aqjeleng kýiin tolyq tarta almaghan dombyrashy kýishi ataghyna ie bola almaghan desedi. Qazaq halqynda adamnyng boyynda alpys eki qantamyr bolady degen úghym bar. Alpys eki tamyry iyip ketipti deytin sóz sodan qalsa kerek. Adamnyng alpys eki tamyryn balqytatyn, kónil kýiin shalqytatyn әuendegi Aqjelenderdi halyq “alpys eki tamyrly Aqjelen”, “alpys eki salaly Aqjelen” dep ataghan. Anyghynda sol kezenderde alpys eki tarmaqty “Aqjelenderdi” tartumen aty shyqqan kýishiler, dombyrashylar: Qaratas, Aymaghanbet, Ýsentóre, Boghda, Embergen, Qazanghap qatarlylar týgeldey oryndaghan. Múnday tarmaqty ýlgidegi Arqa dәstýri Qazaqstannyng batys ónirindegi kýishilik dәstýrinde de aiqyn kóriledi. Qaratau shertpesi dep atalatyn kýilerdi: Úzaq, Qúrmanghazy, Dәuletkerey, Qazanghap, Ábil, Mýsirәli qatarly kýishi kompozitorlar da tartyp, óz jandarynan Aqjeleng ýlgisinde “Aqjelen” atty kýilermen tolyqtyrghan. Demek, kýishi Tәttimbet bastap Jappas Qalambaev, Maghauiya Hamzin (Qazaqstan radiosynyng altyn qorynda) Tólegen Mombekov syndy shertpe dәstýr ókilderining repertuarlarynda “Aqjelen” atauyndaghy kýilerding týrli núsqalary kezdesedi.

<Alpys eki qosbasar> qazaq kýy dәstýrining ishki qúrylymdyq stilidik kóp týrliligin anyqtaytyn keng auqymdy ýlgidegi janr. Osy sazdyq baylyghymen, variyasiyagha toly tabighatyn bildiretin shartty atau. Búl kýiler kóp qyrlylyghymen tanymal. Qazaq kýishlik dәstýrinde keng taraghan, kóbinese ekpindi, yrghaqty sozylmaly eki dauysty qúrlymy men erekshelenetin aspaptyq piesa. Ár ónirde ózindik naqty stilimen oryndalatyn qosbasar kýileri qazaq kýy ónerining jan jaqtylyghyn kórsetedi. Batys Qazaqstan dәstýrinde: Qúrmanghazy, Dina Núrpeyisova, Múrat Óskenbaev, Ábil Taraqúly, arqa shertpe dәstýrinde: Tәttimbet, Ábiken Hasenov, ortalyq jәne ontýstik Qazaqstan dәstýrinde: Sýgir, Tólegen Mombekov, shyghys jәne Jetisu dәstýrinde: Beysenbi jәne Qojike Nazarúly t.b jalghastyrdy.

Arqanyng shertpe dәstýrin suretkerlik kýy tili retinde qarastyrghan, dýldýl kýishi Tәttimbet Qazanghapúlynyng <qosbasar> kýii alpys eki tarmaqty qúraydy (key derekterde qyryq buyn dep te atalady) delinedi. Kýy anyzynda: Kýshikbay atty baydy ólimnen alyp qalghan Tәttimbetting alpys eki qosbasar kýii desedi. Qarakesekte Kýshikbay atty auqatty bay talaydyng basyna ýy tigip, gharyp pen qasiretke medet bolyp shapaghatyn ayamaghan. Kýnderding birinde jar degende jalghyz úlynan aiyrylady. Taghdyryna nalyghan Kýshikbay qariya qúsalanyp, balasyna aza tútyp, qayghydan tósek tartyp jatyp qalady. Júrt bitken alandap, Tәttimbetti qos atpen aldyrady. Qylshyldaghan jas jigit kiygiz ýiding tabaldyryghyna otyra ketip, dombyrada <tabaldyryqty qosbasar>, <zar qosbasar>, <jaysary qosbasar>, <seyil qosbasar>, <syrnayy qosbasar>, <qyrmyzy qosbasar> qatarly mýshel jas boyynsha on eki kýiden toptap alpys eki qosbasaryn tolghaydy. <Qosbasar> kýiining kýnirengen qonyr ýninen yza kek esken zarly ýndi, keudeny óksik aralas múng basqan qayghysherdi, taghdyryna bitken jazmyshty Kýshikbay qariya birden týsinip, aqyrynda kóz jazy búlaqtyng suynday bolyp aghyp, qos etegimen omyrauyn juyp ornynan túrady. Keyinge jetkeni sol kýiding songhysy <qyrmyzy qosbasar> óz kemerinde búzylmay tartylyp keledi-delinedi Talasbek Ásemqúlovtyng “Talas” romanynan. Múnda qos sózi - ýy shanyraq, qos tikti, shanyraq kóterdi, al qosbasar - shanyraghy oirandaldy, shanyraghy shayqaldy maghynasynda.

<Alpys eki Bayjúma> qazaq kýy ónerindegi keng taraghan kýy ataularynyng biri. Dәstýrli әn men kýide kezigetin tuyndy, Bayjúma әnimen kýiining týrli núsqalary <alpys eki Bayjúma> jinaqtauysh ataumen atalady. Búl  atau belgili bir kompozitordyng alpys eki kýiine emes, “Bayjúma atyndaghy” kýilerding mol sanymen týrli núsqalaryn shartty týrde sipattaytyn foliklorlyq úghym. Bayjúma kýilerining týrli ónirlik núsqalaryna tәn notalyq jazbasy men oryndaushylyq erekshelikteri әrtýrli. Naqty atalyp saqtalghan, Bayjúma kýileri Batys Qazaqstan mektebinde: Qúrmanghazy, Dina  Núrpeyisova, Qazanghap Tilepbergen, Múrat Óskenbaev, Arqa jәne ortalyq ónirde: Tәttimbet ýlgisindegi <Bayjúma>, Ábiken Hasenov oryndauyndaghy <Bayjúma>, ontýstik jәne Jetisu aimaghynda Sýgir, Tólegen Mombekov qatarlylar. Demek, <Bayjúma kýileri> jinaqtarmen zertteulerde bar. Derek kózderinde kórsetilgen, naqty núsqalarmen saqtalghan.

<Nauayy (62)>  qazaq mәdeniyetinde kóp kezdese bermeytin simvoldyq maghynasy tereng úghym. Búl tirkes keybir epikalyq nemese foliklorlyq konteksterde aitylady. “Nauayy” sózi paryssha, әuen, saz, әn, muzykalyq maham degendi bildiredi. Qazaq auyz mәdeniyetinde nemese dәstýrli muzykada <nauayy> (62) kóp týrdegi bay mazmúndaghy saz, әuen, mahamnyng simvoly retinde aityluy mýmkin.

“Tyndasang mende bar alpys eki nauay,

Dombyra tilinde shertem talay” dep keletini aitys, jyr, jәne suyryp salmalyq poeziyada kezdesedi. “Nauayy” islam - parsy poeziyasymen kelgen muzyka stiyli. Qazaq, ózbek, tatar, shaghatay múrasynda “alpys eki nauayy” degen tirkes jyr ýlgilerining kóptigin bildiru ýshin qoldanylghan.

Al <alpys eki qonyr> olardyng qataryna jatpaydy. Ol muzykatanu ghylymynda jýieli saqtalmaghan әri ghylymy ainalymda naqty derek kózderinde kezdespeydi. Kýy anyzdarynda búl úghymnyng mәtini joq. <Alpys eki qonyr> úghymynyng damu dәstýri tarihy túrghyda zerttelmegen. Qazaq folikloryn tanushy kompozitor A. Júbanov (1906-1968) XX ghasyrda qazaq muzyka ónerining negizin qalaghan, últtyq dәstýrdi ghylymy jýiege týsirip, halyq múrasyn akademiyalyq dengeyde nasihattaghan úly muzykant. Onyng shygharmashylyq jәne ghylymy enbekteri qazirgi qazaq muzyka mәdeniyetining basty tirekterining biri, <ghasyrlar pernesi>, <zamana búlbúldary>, <qazaqtyng halyq kompozitorlary> atty irgeli zertteulerinde “alpys eki qonyr” degen atau mýlde atalmaydy, yaghny termin retinde arnayy toqtalmaghan. Onyng enbekterinde <qonyr kýi>, <shertpe kýi>, <tolghau> sekildi mәndik sipattamalar kezdeskenimen, “alpys eki qonyr” atauy bir de bir enbeginde kezdespeydi. Búl ataudyng dәstýrli kýy ónerinde repertuarlyq toptama nemese tarihy foliklorlyq derekterde orny saqtalghan bolsa, ony akademiyalyq dengeydegi qazaq әn-kýy múrasyn әlemdik muzyka kenistigine alyp shyqqan qaytalanbas túlghanyng zertteu ayasynan qaghys qaluy mýmkin emes. Qazaqtyng muzykatanushy etnograf ghalymy, A. Seydimbekov “qazaqtyng kýy óneri”, “kýy shejire”, “qazaq әlemi” atty zertteu kitaptarynda qonyr kýy últtyq muzykalyq mentaliytet beynesi negizinde taldanady. Biraq, <alpys eki qonyr> atauyn ghylymy túrghydan qarastyrmaydy. Eshbir derek keltirmeydi. Dese de, <qonyr ýn>, <qonyr jel>, <mol qonyr> beynesin últtyq muzykalyq mentaliytetting kórkemdik kodyna jatqyzady. Sonday-aq, qazaq folikloryn tanushy kompozitor A. Zataevich, B. Sarybaev, B. Kýzenbaeva, J. Shәkerimderding zertteu enbekterinde <alpys eki qonyr> úghymy atalmaydy. “Qazaqtyng myng kýii”, “qazaqtyng dәstýrli bes jýz kýii” jәne “dombyra-dastan” siyaqty irgeli notalyq antologiyada <alpys eki qonyr> atty kýy nemese toptama joq. Atalghan búl jinaqtar qazaqtyng keng realdaghy, týrli mektepterge tәn, oryndaushylyq dәstýrmen jetken kýilerding eng senimdi ghylymiy-túrghy derekqorlary. Demek, búl ataudyng kýilik jýie emes, kerisinshe keyingi kezde qalyptasqan auyzsha dәstýrdegi simvoldyq tújyrymgha sýienip aitylghan úghym ekenin bildiredi. Múnday simvoldyq qúrylymdardy naqty ghylymy jýielermen shatastyrmau kerek. Ásirese, <alpys eki qonyr> tәrizdi túspaldap, auyzsha boljammen aitylghan ataulargha foliklorlyq-semantikalyq tarihy faktologiyalyq túrghyda múqiyat qarau talap etiledi. <Alpys eki qonyr> poetikalyq atau, auyz eki tilde dәstýrde qalyptasqan beyneli sóz. Qazaq poeziyasynda “alpys eki tamyrym kozghanda, qonyr kýiden bir әuen bastalar” deytin sóz bar.

Qonyr kýilerding halyq arasynda keng taralghan ýlgilerinen ortaq oryndaushylyq prinsiypi bar kýy retinde, sonyng biri <alpys eki qosbasar> toptamasy tanylyp, zerttelgen. Osy toptamanyng shyn mәnindegi suretkerlik ýlgisin jasaghan túlgha Tәttimbet Qazanghapúly (1815-1862). Onyng kýishilik daralyghyna jol ashqan túlgha shyghys shertpe kýiining negizin qalaghan belgili kýishi Quandyq (el ishinde qyzyl moyyn Quandyq) esimi. Ol bolsa dauyldy kýiding iyesi, Bayjigitting (1705-1795) shәkirti retinde tanymal. Osy ýsh túlghanyng kýishilik bolmysy oryndaushylyq ýlgisi shertpe kýiding aimaqtyq evolusiyasyn ghana emes, kórkemdik dýniyetanymnyng terendigin týrli mazmúnda, erkin formada jәne tolghanysqa toly әuen órnegimen qalyptastyrdy. Múnday shertpe dәstýr qazaq dalasynda qonyr atauymen kóne saryndy ýlgide anyz deregimen sherge múngha toly ýnde tartyldy. Qaratau, Jetisu, Arqa jәne batys kýy mektepteri dýniyege keldi. Ábil <Aqtaban>, Tәttimbet <Saghynysh>, Qúrmanghazy <El aiyrylghan> jәne <júrtta qalghan> qatarly halyq kýii derek kózderimen tanymal. Ásirese, qonyr kýiding negizin salghan shyghys shertpe kýy mektebining kýy atasy atanghan Bayjigit Jaulyúly kýileri kýy ónerinde tereng oidyng simvolyna ainalghan. Onyng qonyr dep atalatyn shertpe baghyty býginge deyin dombyra ónerining altyn arqauy atalady. Óner tanushylardyng zertteulerine sәikes qonyr sazdy stiliding tamyry ejelgi Qorqyt qobyzynan kele jatqany, qonyr atty kýilerding ishinde Bayjigitting shygharmasynda, qobyzda Sýgirding kýilerinde kórinis tapqanyn aitady. Búl dәlel qonyr ýndi kýilerding kýy dәstýrinde shertpe kýy mektebine tәn degendi rastaydy. Zamanynda XVIII-XIX gh. osy shertpe kýy ýlgisi qonyr atauymen QHR Ile aimaghynda belgili kýishi Qonqay Shoqyraqúlynyng oryndauynda <Quandyqtyng alpys qonyry>, <Quandyqtyng qonyr kýileri> atauymen janghyryp kórinis bergen jәne onyng tól shәkirti sazger kýishi Áshim Dýnshiúlynyng (1896-1962) kýy oryndau mәnerinde qaytalanghany qonyr atauymen belgili. Qonqay Shoqyraqúly (1838-1917) qytay eli Tarbaghatay aimaghy Shaghantoghay tumasy. Ata jolyn qughanda naymannyng matay bútaghynan taraghan qyzay elinen. Onyng <kósh keldi>, <qazaq aughanda> atty aituly kýileri, kezinde qyzay eli Tarbaghataydan Ile ónirine qonys audarghan tarihy kezennen naqty derek kózin beredi. Qonqay Shoqyraqúlynyng kýilerinde erekshe týs alatyn ýlgi ejelgi dәstýrding bir tarmaghy retinde Qazaqstannyng batys, Arqa, shyghys sonyng ishinde Jetisu shertpe mektepterinde qalyptasqan shertpe dәstýrindegi qonyr kýy atauy. Býginge deyin Qytay elindegi qazaq zerttermenderi jaghynan Qonqay shygharmalaryndaghy qonyr atauyna baylanysty talas yaghny qonyr atauynyng qaydan, qanday dәstýrlik arnadan kelip qalyptasqan deytin pikir aimaghynda, úqsamaghan talas-pikirler tolastamaghan. Iledegi <alpys eki qonyrdy> zertteu retteudi túrghy etken tarap, <alpys eki qonyr> úghymyn, <alpys eki qonyr> kýiden túratyn (toptama) múra dep tanidy, kýy tanuda kýy anyzdaryna sýienu, bastysy foliklorlyq elementter jәne jazbasha tarihtan búrynghy derek kózderine negizdelu qajetti shart. Qazaq halqynyng kýy ónerin zerttegen, A. Júbanov, B. Sarybaev, S. Qasqabasov kýy anyzdaryn derek kózderinde taldady. Olar kýilerdi mәdeniyettanulyq jәne tarihy kontekste qarastyrdy. Sebebi: kýiding tifologiyalyq qasiyetin týsinude anyzdyng keleli manyzy zor, kýiding tól sipaty sazdy saryndarmen, shartty bitim jәne epikalyq jýeysindegi qúbylys, qonyr kýilerding mazmúny men stiylinde әuendik qúrylym, yrghaq, lattyq jýieler saqtalghan. Kýiding qay dәuirge tәn ekendigin aiqyndauda kýy anyzynyng mazmúnyna, jәne onyng әuendik qúrylymyna sýienedi. Sonymen qatar, qazaq kýilerining aldyna qara sózben bayandalatyn shaghyn týsinikteme berilip anyz salyp otyratyn dәstýr saqtalghan. Osy tújyrymgha sәikes, <Alpys eki qonyr> úghymyn atasaq, qazaq kýilerining shyghu tarihyn bayandaytyn anyzdarda jәne naqty tarihy jazba derekterde búl ataudyng mәtini joq, atauy da kezdespeydi. Kim shygharghan, qashan, qay kezende? Yaghni, <Alpys eki qonyr> atauyna negiz bolatyn sujettik dingek joq. Muzyka ónerin zertteushi O. Býrkitbay “kýy anyzy dombyra ýnin sóiletip túrghan, kórkem oilaudyng erekshe formasy” dep baghalaydy. Búl degendik kýiding anyzben jýretin keshen ekendigin eske salady. Kýiding qay dәuirge tәueldi boluyn túraqtandyruda - anyzdyq bayandaular, auyzsha tariyh, jazba múralar, foliklorlyq jazbalar jәne osy barysty zerttegen túlghalarlyng ghylymy enbekteri sheshushi ról atqarady. Kýy atauynyng qoldanyluy ýshin anyzdyq mәtin, oryndaushylyq ónirlik ýlgi jәne tarihy muzykalyq kontekst boluy basty shart, <alpys eki qonyr> atauynda búl derekterding joqtyghy, onyng foliklorlyq negizi bar naqty kýy emes ekendigin anghartady. Osyghan qaramastan, QHR qazaqtary 1990 j bastap <alpys eki qonyr> atauy jii atalyp, esh dereksiz kýy atauynda <alpys eki qonyr> kýiden túratyn toptama retinde týsinik berude. Dәstýrli kýy múrasynda әrbir ornyqqan kýy nemese kýilik toptama belgili bir tarihy oqighamen, naqty túlghamen jәne sol oqighany úrpaq jadysyna jetkizetin anyz mәtinimen baylanysta qalyptasqan atauy bolu kerek. Búl ýsh taghan kýilik ómirshendikti qamtamasyz etetin ishki tetikterining biri. Mysaly, <Aqtaban shúbyryndy>, <el aiyrylghan>, <qayran Naryn> siyaqty kýilerde tarihy oqigha ony basynan ótkergen túlgha jәne anyzdyq bayandaular ózara ajyramas tútastyq qúraydy. Naqty týsinikti bolu ýshin <Aqsaq qúlan> anyzyn atasaq, “Joshy han angha shyghyp, qúlan teuip mert bolady. Balang óldi Shynghyshan - sózin Ketbúgha jyrau, qobyz ýninde joqtau sarynynda, qúlan shabysyn, attyng sýrinuin, Joshy hannyng jan tәsilimin, halyqtyng qayghysyn kýnirengen qobyz ýninde jetkizedi. Qobyzdyng zarly ýninen Joshy hannyng ólimi turaly bar shyndyqty bilgen Shynghyshan Ketbúghany ólimnen bosatady da, (han balasynyng ólimine baylynysty qaraly habardy jetkizushini ólim jazasyna kesetin qatal jarlyq bolghan) qobyzdyng kómeyine qorghasyn qúyady. Qobyz sol tarihtyng múnyn arqalap, orny tolmas ókinishten beti ýnireyip qalghan” - desedi. Atap aitqanda, <alpys eki qonyr> belgili bir tarihy kezenmen naqty әleumettik jaghdaymen (mәdeny betbúryspen) sabaqtasyp, sol ýdiristi beyneleytin túlghanyng esimimen, taghdyrymen baylanysuy basty negiz.

<Alpys eki qonyr> kensesindegiler Qonqay-Quandyq ara oryndalghan qonyr kýilerdi <alpys eki qonyr> arnasynyng ýlgileri degendi túspaldaydy. Alayda, qolda bar derekterde, Quandyq Shyghys Qazaqstan kýishilik mektebining dәstýrinen shyqqan әigili kýishilerding biri delinedi. Jәne ol Bayjigit kýishining shәkirti bolghan degen sóz kezigedi. Quandyq Bayjigitting 300-ge juyq kýiin tarta bilgen, kýishilik ónerde túlgha bolghan dep aitylady. Al Qonqay ómirin sipattaytyn Ile ónirining shejirelik jelilerinde Qonqay qonyr kýilerdi tarta bilgen degen jalpylama sipattama bar. Auyzsha derekterde onyng ómirin jәne shygharmashylyghynda, Qonqay “ýsh jýz alpys kýidi mengergen delinedi”. Búl derekter onyng qonyr kýy stiylin tolyq mengergen jәne qonyr kýiding naghyz sheberi ekendigin, sonday-aq dәstýr taratushy mektep iyesi ekendigin janamalay sipattaydy. Alayda, onyng múrasy negizinen jazbasha týrinde emes, auyzsha dәstýrde saqtalghan jәne taralghan. Jazbasha derekterding joqtyghy ghylymy zertteudi qiyndatady. Áshim Dýnshiúly onyng tól shәkirti. Ol “kýiding basy alpys eki qonyrdan bastalady” degen túspaldy pikir aitqan. Osy negizge sýienip <Alpys eki qonyr> atauyn qoldan jasap, ony “alpys eki kýiden túratyn” múra dep tanydy. Alayda, búl ataugha telinetin bir izdi tarihy oqigha jelisi, ony basynan ótkergen qalyptastyrghan túlghalyq beyne jәne solardy biriktiretin túraqty anyzdyq mәtin atalmaydy. Tek Qonqay jaghynan oryndalghan qonyr kýilerding qúrylymy lattyq, intonasiyalyq ómiri, әuendik arhiytekturasy Shyghys Qazaqstannyng shertpe dәstýrindegi <Quandyqtyng alpys qonyry> degen ataumen tifologiyalyq jaghynan óte jaqyn, desede, eki kýishi eki elde ómir sýrgen. Ara qatynasta tikeley tarihy baylanys kórsetetin arhivtik qújattary joq. Tarihta Ile-Shyghys baylanysy etno muzykalyq jaghynan ejelden bolghan. Búl janama aighaq bolsa da, eng senimdi ghylymy derekkózi sanalady. Ile men Shyghys Qazaqstan tarihy tútastyghy jaghynan etnografiyalyq aimaq. Qonyr kýy dәstýri lattyq jýie, kýy formasy qonyr atauyndaghy arhikalyq mәn eki jaqta da bar. Onyng ýstine, XVIII-XIX gh. kóshi-qon kartasy eki el ara ýzilmegen. Qonqaydyn   Quandyqtyng (alpys) qonyr kýilerin týgeldey sherte bilgeni dәleldenbegen. <Alpys qonyr> ózara oryndalghan qonyr kýilerding kendigin ghana rastaydy. Eki kýishining kýy materialyn naqty salystyru ýshin derek az, bar material - intonasiyalyq dengeyde ghana salystyrugha mýmkindik beredi. Olar ara jazbasha jәne notalyq arhivtik derekter joq bolghandyqtan, pәlenshe <Alpys eki qonyrdy> tartty, <Alpys eki qonyrdyn> biri, <Alpys eki qonyr> dәstýri degen tirkester kýilik toptama jәne sikl retinde kezdespeydi. Demek, Qonqay men Quandyq shygharmalaryndaghy úqsastyq tipologiyalyq barys, ónirlik araqashyqtyq alystaghan sayyn, atauy ózgerse de, biraq intonasiyalyq ýlgi saqtalady. Osy jýieden Quandyqtyng qonyr kýilerin, Qonqaydyng olardy janghyrtuy tabighy tipologiyalyq sәikestik. Sol dәuirdegi derek kózderindegi qonyr kýilerding núsqalary <qonyr>, <teris qaqpay qonyr>, <jay qonyr>, <zar qonyr> qatarly derbes kýilerdy qamtyghan. Sikl nemese jýie retinde jinaqtalghan kýiler emes. Tek oryndaushylyq poetikalyq sipatta bolghan. Búl baylanysta kýishilik yqpaldastyq muzykalyq mәdeniyetting ortaq tamyry retinde ghana dәleldi. Tanymal kýishi Áshim Dýnshiúlynyng Qonqay qonyr kýilerin oryndaghany halyq arasynda auyzsha aitylady. Biraq, Áshim tarabynan oryndalghan qonyr kýilerding núsqalary kezinde jazylyp alynbaghandyqtan kýishining múrasy tolyq saqtalmaghan. Áshimning óz tarabynan “kenesten jeti bútaq” dep atalatyn kýileri býginde el arasynda. Olar qazaq kýy mәdeniyetinde shertpe kýy dәstýrin Ile ónirine qalyptastyrghan túlghalar negizinde tanu tarihy túrghydan oryndy.

Endeshe <alpys eki qonyr> atauy qaydan shyqty?

<Alpys eki qonyr> atauy shiyrek ghasyrdan beri 1990 jyldardan bastap, QHR Shynjan Ile aimaghy qazaqtary jaghynan alghash payda bolyp, dau tudyrghan kýrmeui qiyn tolghaqty mәsele. Tosyn múra qytay qazaq mәdeny kenistiginde kýilik úghym tónireginde 1996 j ýkimettik qarjy negizinde qúima-qúlaqtar jaghynan qayta janghyryp, tek Ile aimaghy jaghynan bastama kóterdi. Qoghamda ýgittele bastady jәne <alpys eki qonyrdy> zertteu kensesi qúryldy. <Alpys eki qonyr> úghymy halyq arasynda ónirlik bastama ma, últtyq bastama ma, әlde mif pe? - deytin súrau tastady. Ile Qazaq Avtonomiyaly oblysyndaghy foliklor tanushy zertteushiler toby jaghynan, <alpys eki qonyr> ózara nasihattalyp, kýy ónerining dәstýri negizinde múra atalyp sipattaldy. Alayda, búl Ile aimaghynan tys, qazaq otyraqtasqan qala ónirlerde Ýrimji, Altay, Tarbaghatay, Barkól, Bórtalla, Kýitýn, Sanjy jәne Ganisu - Sinhay provinsiyalarynda búl úghym ghylymy jәne mәdeny qoldau tapqan joq, kerisinshe <alpys eki qonyr> úghymy qoghamdy biriktirushi faktor boludan qalyp, pikir-talaspen jikke bólinuding nysanyna ainaldy. <Alpys eki qonyrdy> múra dep tanyghan tarap, ony kenitumen jasandy janghyrtu qajettiligin algha tartsa, ekinshi tarap ghylymy dәldikpen tarihy jauapkershilikting salmaghyna alandaydy. <Alpys eki qonyrdy> zertteu-retteu basqarmasy <alpys eki qonyr> qazaq ruhany mәdeniyetining alyp bәiteregi deytin ústanym negizinde, “alpys eki qonyr” qazaq әdebiyet kórkem ónerining barlyq salasymen, túrmys saltymen tabighy týrde qabysyp jatatyn keng mazmúndy, aluan sazdy, kesek túlghaly sahnalyq shygharma deytin týsinikti dәriptep, ony qayta qoldan jasau oryndy dep qarady. Olardyng senimdiligene negiz bolghan pәkti belgili kýishi Áshim Dýnshiúlynyng auyz eki tilde aitylghan “kýiding basy alpys eki qonyrdan bastalady” (1956 j) degen túspaldy sózi. Búl aitylymdy naqtylaytyn Áshim Dýnshiúlynyng mәtindik kuәgerlik qoljazbasy sonday-aq, <alpys eki qonyr> atauyn aighaqtaytyn kýishining basqa da maqala-súhbat tuyndylarynyng núsqalary joq bolghandyqtan, <alpys eki qonyr> úghymy әu basta múra sanatyna jatpaytyn deytin shekteulerge úshyrady. Sebebi, <alpys eki qonyr> úghymynyng jetkilikti tarihy derektik pәktiligi ony aighaqtaytyn anyzdyq mәtini belgisiz. Onyng ýstine qoldan jýielengen kýilik múra, qysqa ghana uaqyt ishinde <alpys eki qonyr> kýiden túratyn kýy atanyp, el ishinde beyzattyq mәdeny múra retinde joghargha úsynyldy. Dәstýrli muzyka salasyndaghy múnday jasandy kanondanu әreketi ghylymy ortamen ziyaly qauym arasynda kózqarastardyng jikteluine jәne bir bólim zertteushi ziyalylardyng qatang ghylymy ústanymyndaghy synyna úshyrady. Olar bir auyzdan “alpys eki qonyrdy” últqa tәn beyzattyq mәdeny múra retinde úsynyluy ghylymy obiektivke qayshy keletinin, mәdeny biregeylik túrghyda alghanda qauipti ýrdis ekendiginde eskertti.

Belgili synshy Omarhan Asylúly, jazushy Súltan Janbolatúly, synshy Túrsynәli Qashqynúly, kórnekti qalamger Sәly Sәduaqasúly, qogham qayratkeri Qabyl Ospanúly, aqyn Júmadil Mamanúly, kompozitor Abylay Jabyqpayúly, jurnalist Túrsynhan Álhanúly bastaghandar <alpys eki qonyr> atauynyng tarihy muzykalyq derekpen dәleldenbegenin, kýy jinaqtarynda nemese foliklorlyq ýlgilerde múnday toptama aty kezdespeytinin algha tartady. Búghan bireu aitty dep (mysaly, Áshim) qoldan qonyr jasap, jauap dayyndau kýlkili is, ol barsa kelmesting joly, onyng qazaqtyng eshqanday da ruhany órkeniyetining alyp bayteregi emes ekendigin ghylymy maqalalarynda anyq jazady. “Qazaqstan muzyka mamandarynyng zertteu enbekterinde, búl úghym jóninde eshbir derekting kezdespeui, jazba arheologiyalyq búiymdarda, ejelgi materialdarda, tasqa týsirilgen surettermen kóne týrik, shaghatay jazularynda, kitaphana qoryndaghy katalogtarda, múrajaylarmen múraghattarda eshbir shimbesining kezdespeui zertteushilerge oy salady” dep jazady① tanymal synshy Túrsynәli Qashqynúly.  <Alpys eki qonyr> atty tosyn múrany bar deushiler búl úghymnyng naqty tarihy muzykalyq negizimen derek kózderin kórsete almady. Sóite túra, shyndyqtan kóri <alpys eki qonyrdyn> beymәlim kólenkeli tústary basym jaghdayda, <alpys eki qonyr> kensesin (jogharghynyng shygharghan qújaty bar, partiya, ýkimet, mәdeniyet basqarmasy qoldap otyr) túrghy etken jauaptylar, jergilikti ónerpazdarmen bir bólim zerttermender búl úghymdy maqsatty týrde resmy “múra” retinde tirkep, jogharghygha joldap <alpys eki qonyr> úghymynyng naqty jýiesi joq atauyna qaramastan yaghni, foliklor tabighaty boyynsha anyzdyq negizi auyzsha taraytyn, ghasyrlar eleginen ótken, halyqtyq tanymda ornyqqan óner boluy tiyis ekendigin bile túra, atalmysh <alpys eki qonyrdyn> bir qonyry <aqqu qonyryn> (2005 j) qoldan jasap aspangha biraq úshyrdy. Belgili bolghanday, <alpys eki qonyr> kensesin túrghy etkender úighyr halqynyng “on eki múqamyna” jalang eliktep, <alpys eki qonyrdy> kýilik dәstýr dep (múra) tanyp, tek Ile Qazaq Avtonomiyaly oblysy tarapynan tútas qazaq últyna tәn beyzattyq múra retinde memleket dәrejeli beyzattyq mәdeny múralar tizimine engizu jobasyna úsynady. “On eki múqam” Ortalyq Aziya halyqtarynyng dәstýrli muzykalyq jýiesine qatysty, kýrdeli qúrylymdy muzykalyq-dramalyq stiliderding atauy. Ol әsirese úighyr, ózbek, tәjik últtarynda sonymen qatar irandyqtar men arabtarda týrli tarihiy-mәdeny formalarda kezdesedi. “On eki múqam” úighyr halqynyng dәstýrli mәdeniyetining ajyramas bir bóligi retinde, Qytay ýkimeti 2005 j úighyr halqy atynan, “on eki múqamdy” YuNESKO-nyng beyzattyq mәdeny múralar tizimine engizdi.

Ghylym men foliklor tanu - dәlel men shyndyqqa sýienetin sala. <Alpys eki qonyr> atauy kýilik toptama deytin úghymgha naqty repertuarlyq tizim eshbir tarihy jazbalarda, kóne jinaqtarda, hatqa týsken shejirelerde atalmaydy da kezdespeydi. <Alpys eki qonyr> kýilerding naqty sandyq, jýielik toptamasy degen sóz dәlelsiz. Onyng sany da mazmúndyq qúrylymy da tarihy negizi de belgisiz. Ghylymda, naqty jýielik kýy toptamalardy aiqyndau ýshin derek kózi, qúrylymy jәne kontekst boluy tiyis. Kontekst - kýiding shyghu tegi, tarihy kezendi funksiyasy, oryndaushylyq dәstýri mәdeny ortadaghy rólin eskertudi talap etedi. <Alpys eki qonyr> úghymy búl talapqa tolyq qandy say emes. Onyng naqty kýy retinde dәstýrli dombyra repertuarynda oryn joq. Naqty bir kýiding de, toptama kýiding de atauy emes. <Alpys eki qonyr> tarihpen, dәstýrmen, shejirelik tanymmen tyghyz baylanysqan ruhany múra atanuy ýshin: onyng damu joldary naqty derek kózderimen dәleldengen, býginge jalghasqan boluy shart. Ol ýshin <alpys eki qonyrgha> qanday kýiler tәueldi, onyng oryndaushylyq ýlgileri bar ma, әuendik, latdyq ereksheligi qanday, tarihy derekter rastay ma zertteushilerding enbekterinde búl termin qalay týsindiriledi?  - degen súraqtargha naqty muzykalyq, teoriyalyq, foliklorlyq tarihy dәlelder qajet. Ghylymy derekterde, múraghattyq materialdarda, akademiyalyq jәne foliklorlyq jinaqtarda (kýy jinaqtarynda, dәstýrlik oryndaushylyq mektepterde) onday jýielengen “alpys eki” kýy joq. <Alpys eki qonyr> atauy belgili bir stilidik nemese jarnlyq jýiening jalghasy emes, keyingi kezde Qytay eli Ile óniri qazaqtary jaghynan qoldan jasalghan atau. Ony dombyra kýiindegi qonyr dәstýrmen tendestirip qarastyru ghylymy túrghyda qisynsyz. <Alpys eki qonyrdy> túrghy etkender qonyr atauy bar kýilerding sanyn alpys ekige toltyrugha tyrysqan. Dәstýrli muzykada qonyr kýy sanmen shekteletin kategoriya emes, mazmúnmen әuezdik sipattaghy kýilerdi qamtidy. Qonyr kýii fenomani tek dombyra repertuarymen shektelmeydi, qobyz kýilerinde sybyzghy syrnay siyaqty ýrmeli aspaptarda da bar. Sondyqtan, dәstýrli muzyka qorynda qonyr sipattaghy kýilerding sany alpys eki emes, jýzdep kezdesui tipti odan da kóp boluy mýmkin. Búl qonyr kýiding qazaqtyng dәstýrli muzykalyq oilau jýiesine ortaq uniyversaldy ýndik úghym ekenin dәleldeydi. Osy túrghydan alghanda, qonyr kýidi naqty bir sandyq kórsetkishke (alpys eki) telu, jikteu, dәstýrli muzykanyng tabighy damu logikasyna jәne ghylymy әdisnamasyna qayshy әreket. Eng qyzyghy, olar jaghynan qoldan jasalghan <aqqu qonyrynyn> sahnalyq qoyylymyndaghy mazmúnynda әn, bi, kýi, terme jәne aqyndar aitysy syndy óner týrleri tútas qamtylghan. Demek, jasandy alpys eki kýiden túratyn toptamanyng bir qonyry atanghan <aqqu qonyry> kýilik mazmúnda emes, dәstýrli janrlardy kýshtep biriktirgeni jәne ony jasandy jýiege ainaldyrghany anyq bolyp otyr. Qazaq muzykalyq mәdeniyetinde <aqqu qonyrynsyz> búl dәstýrli óner týrleri ejelden bar úghym. Qazir de bar, bolashaqta da bola beredi. Kýy tanu ghylymynda qazaq muzykasymen foliklory óz ishki janrlarymen terminologiyasymen bay jәne teren. Dәstýrli kýy múrasy jetkilikti derekpen múra atanyp túrghan býgingi jaghdayda atauyn <alpys eki qonyr> dep ony derbes múra retinde qoldan jasau dariyanyng boyynan qúdyq qazumen para-par. Búl tújyrym tabighy shynay baylyqty jasandy jasyryn maqsatpen almastyrugha bolmaytyndyghyn eskertetin tereng filosofiya. Ýkimettik qarjy men jasandy múra jasau grantty qarjylandyru kózderine jol ashugha tyrysudyng sonday-aq, búl ataumen qonyrdy qújattastyru ýshin qúndylyq oilap tabu burogratiyalyq tәsildi anghartady. <Alpys eki qonyr> atauy birtútas beyzattyq mәdeny múra retinde tirkeu, muzykalyq foliklorlyq emes, iydeologiyalyq-injeriyalyq joba ekenin joqqa shygharu qiyn emes.

Kópshilikke mәlim, <alpys eki qonyr> atauy ghylymy jәne foliklorlyq túrghydan dәleldenbegen. Tarihy derek kózderinen oryn almaghan, onyng ýstine Qazaqstandaghy dәstýrli mektepter Arqa, Batys, Jetisu, Syr boyy jәne Shyghys jaghynan kezdespeydi. Ózge elderge túratyn qandastargha (Mongholiya, Resey, Ózbekstan, Týrkiya, Qaraqalpaqstan, Astrahan t.b) búl úghym kýilik jýie retinde tanys emes. Óz kezinde Qytay eli qazaqtary jaghynan, etno muzyka salasynda jýrgizilgen <alpys eki qonyrdy> zertteu retteu aqparat saualnamalary men súhbattarda QHR qazaqtarynyng bir bóligi atanghan Ganisu-Siynhay provinsiyasyndaghy ónertanushylar búl ataudyng jәne onyng maghynasyn, folkilorlyq ayasyn bilmeytindikterin, onday ataudyng ózderining kýilik jýielerinde joq ekenin jasyrmaghan. T. Qashqynov② “alpys eki qonyr shynynda múra dep qaralsa, onda ol jalpy qazaq últyna ortaq múra boluy kerek” deytin eskertpe oiyn da bildirgen. <Alpys eki qonyr> zertteu kensesindegiler qonyr sózining poetikalyq týsin (renin) dәstýrli sikldik kýilik forma dep úghynyp (shatasyp), ony kýilik dәstýr retinde tanyghan. Búl atauda sandyq-simvoldyq jәne qonyr úghymynyng poetikalyq-filosofiyalyq úghymy qatar órilgen. <Alpys eki qonyr> atauyndaghy osy qos qabattyng toghysy muzykalyq dәstýrding naqty faktologiyalyq deregin emes, metofora týrinde aighaqtalady. Búl úghymnyng tabighaty tarihy faktorlyq kategoriya emes, keyingi shiyrek ghasyrda payda bolyp qalyptasqan myna birneshe mәdeny prosessting yqpalynan tughan kýrdeli semantikalyq qúrylym. Ol oryndaushylyq dәstýrding barysy (Qonqay Quandyq dәstýri), auyzsha sózding taraluy (Áshim sózi), keyingi kezendegi jýieleu әreketteri (zertteu kensesi) jәne onyng kanondyq sipat aluy syndy barystardyng nәtiyjesi. Birinshi: oryndaushylyq dәstýrding rólinde, zamanynda, Qonqay-Quandyq jelisindegi oryndaushylyq qonyr saryndar, ondaghy qonyr әuezding túraqtylyghy, bir-birimen ýilesimdilik qasiyeti túraqty týrde qaytalanyp qonyr dәstýrining stilidik markerleri retinde oryndaushylyq orta qalyptastyrdy. Biraq, olar oryndaghan qonyr kýiler jeke muzykalyq sikl emes, tek qaytalanghan qonyr kýilerge tәn әuendik boyaumen qonyr tembir, ústamdy emosiya, tabighy dybys aghysyn sipattaytyn foliklorlyq jәne poetikalyq anyqtama. Búl qonyr intonasiyagha tәn erkin, tynysty oryndau mәnerlerin bildiredi. Iledegi qonyr zertteu basqarmasy qonyr kýy dәstýrin <alpys eki qonyr> atauynyng qalyptasuyna negiz bolghan bastapqy arnanyng biri retinde ótken dәstýrdi keyingi logikamen jýieleu, búrynghy bolmaghan atau, san, kategoriyany keyinmen ótkenge telu, búrynghy bolmaghan qúbylysty qazirgi týsinikpen qayta qarau negizinde dәstýrdi jasandy týrde keneytip, ony qúrastyru (toptastyru) әreketi kórinis berdi. Qoldan qonyr jasau saldarynan qonyr dәstýrding tarihy dәldik dengeyi búrmalandy, qonyr kýilerding shyghu tegimen muzykalyq sebepteri ghylymy túrghydan anyq ajyratylmady. Kerisinshe, olar qonyr sózining semantikasyn poetikalyq jәne emosiyalyq mәninen yaghny estu әlemining simvoldyq mәni bolghan qonyr úghymyn ózining tembirlik-filosofiyalyq sheksiz ayasynan shektep ajyratyp onyng muzykalyq terminologiyagha tike telidi. Ekinshi: auyzsha tarihtaghy Áshim sózining simvoldyq yqpaly olar jaghynan zertteushilik ortada kýmәnsiz aqiqat retinde qabyldandy. Nәtiyjede kanondyq sipat aldy. Kýishi Áshimning metaforlyq әri interpretasiyalyq sózining astarynda - olar ara (Qonqay-Quandyq) naqty oryndaushylyq jәne tәjiriybeden ótken “kýiding basy - qonyr sarynnan taraydy, qonyr kýiding týp negizi nemese qonyr dәstýr kýiding eng kóne bastauy, kýy degen úghymnyng tamyry zarly qonyr sipattaghy alghashqy kýilerden bastau alady” degen oy astarlanghan. Shyn mәninde, <alpys eki qonyr> úghymy adam bolmysynyng barlyq qúpiya tamyryn terbeytin saryn degen týsinik beredi. Onyng mәni halyqtyng dýniyetanymyndaghy alpys eki tamyr úghymymen tike baylanysty. Alpys eki sany adamnyng ómirlik quatymen tirshilikting tútastyghyn beyneleytin metafora, jyraular poeziyasynda alpys eki tamyr tirkesi jii kezdesedi. Búqar jyrau “alpys eki tamyryng týgel bolmay, kónildegi oiyng ornyq bas [Búqar jyrau, 1987 j, 47-bet]” dep alpys eki sannyng adam ruhaniyatyndaghy tútastyqty bildiretinin kórsetken. Al ómirding tútas tynysyn jetkizetin sóz - ol qonyr, qonyr sózi alpys eki tamyrdyng tabighy soghysy, ómirding negizgi yrghaghy. Sol yrghaqty qazaq - qonyr dep ataghan. Osy negizde alpys eki tamyr sózi <alpys eki qonyr> úghymyn beredi. Alpys eki tamyr adam bolmysynyng ruhany fizikalyq birligin kórsetedi. Qonyr sózi qazaq mәdeniyetinde sezimdik estetikalyq dýniyetanymdyq jәne ruhany ýilesimning simvoly retinde ornyqqan úghym. Ol filosofiyada ómir yrghaghymen tepe-tendikting kórinisi. Adamnyng barlyq sezim tamyrlaryn oyatatyn mәngilik ýn, mún, tolghanys jәne kónil kýy yaghny qonyr. Qazaq muzykasynda Qorqyt qobyzynyng kýngirt múny, sybyzghy syrnaydyng tynysty qonyr әueni, dombyra kýilerindegi shertpeli ýn jәne halyq әnderining sazdary tabighat pen adamnyn, ýnmen jýrektin, ótken men býginning arasyndaghy túnyp túrghan qonyr әuen. Sol ýn últtyng ishki qonyr әlemin pәsh etedi. Sondyqtan, kýishi Áshimning tújyrymdy sózi kýy jayynda emes, qonyr ýnning týpkilikti bastauy qobyz ýninen taraghan kóne muzykalyq qabatty bildiretin semantikalyq-foliklorlyq aitylym. Ýshinshiden, keyingi kezdegi jýieleu әreketterining kanondyq sipat aluy alpys eki qonyr atauynyng ataluyna sebepker boldy. Búl <alpys eki qonyr> ataluy, saqtalghan dәstýrding kuәsi emes, kerisinshe, dәstýrding ornyna qoyylghan jasandy ataudyng nәtiyjesi. Oryndaushylyq (Qonqay-Quandyq) tәjiriybe eshqashan alpys eki kýiden túratyn jýie retinde qabyldanbaghan Ile aimaghyndaghy kenseni túrghy etken jasampazdar shashyranqy oryndaushylyq materialdardy bir ataudyng astyna kýshtep, jinaqtap, oghan tarihy terendik telidi. Áshim sózin osy jýieleu әreketterining iydeologiyalyq tiregine ainaldyryp býkil konsepsiyany soghan sýiep, ony kóne múranyng qayta tanyluy dep, ony tarihy dәstýr retinde qayta oqydy. Ghylymy túrghyda alghanda, búl logikalyq oryn almastyru, aldymen atau jasalady, sodan keyin, sol ataugha layyq tarih qúrastyrylady. Qazirgi jii aitylyp jýrgen <alpys eki qonyr> atauy kanondyq sipat alatyn interpretasiyanyng saldary bolyp tabylady. Búl mәdeny jadyny qorghau emes, ony qayta qúrastyru, múrany saqtau emes, múra turaly mifti bekitu. Búl jýie ghylymy jәne tarihy ýzdiksizdikting qaghidattaryna qayshy keledi. T. Qashqynov, “zertteushilerge týsinikti, atalmysh <bes qonyr> men <aqqu qonyrynyn> eshbir tarihy negizi, kórkemdik qúny joq, qoldan jasalghan tuyndy. Qyl-qysqasy búlardy múra sanatyna qosugha mýlde bolmaydy”③ dep nýkte qoyady. Qolda bar derekter, T. Qashqynovtyng tújyrymdy sózin ghylymy túrghydan myna jaqtardan rastaydy, birinshiden, <alpys eki qonyr> atauyn bekitetin arhivtik qújat joq. Notagha týsken tizim nemese kontinuiytetti (ýzdiksiz prosess) dәleldeytin jazba derek joq. Ekinshiden, ataudyng keng taraluy kóbinese keyingi týsindirulermen jýieleu әreketterining nәtiyjesi. Auyzsha aitylym, Áshim sózi metaforlyq mәnmen ajyrap, jasandy týrde naqty sandyq toptama retinde qabyldandy. Ýshinshiden, nysannyng aiqyn núsqalary, arajigi, oryndaushylyq konteksteri men tarihy ýzdiksizdigi kórsetilmey túryp, oghan múralyq mәrtebe telindi. Búl ghylymy әdisnamagha qayshy. Tórtinshiden, <alpys eki qonyr> atauynyn, belgili bir ónirlik mәdeny ortada (QHR) keyingi kezende belsendi ataluy, onyng kóne dәuirden ýzilissiz jetken dәstýr ekenin dәleldemeydi. Kerisinshe, úghymnyng retrospektivti jýieleudi (keyingi kezenning týsinigi negizinde atau san arqyly jýieleuge baghyttau) kórsetedi. Múnday qadam kýy tanu ghylymynda, interpretasiya (naqyt derekke emes, maghynagha) men faktining ornyn almastyru. Qoldan jasalghan múnday ataudy tarihy derekter rastamaydy.

Alpys eki men kýy ónerindegi baylanysta alpys eki sany qazaq dýniyetanymyndaghy әlemdik qúrylymnyn, tabighy zandylyqtardyn, adam bolmysymen ruhany tәjiriybening kóp qyrly kórinisin beyneleytin maghynaly san. Alpys eki sany - adam, jaratylys, tirshilik, ruh jәne gharysh qúrylymyna qatysty týsiniktermen baylanysty. Ol qazaqtyng әlemdi sezinu, jýieleu, jәne retteu amaly. Osy arqyly qazaq ómirdi sheksiz emes, reti bar dýnie dep týsingen. Muzykany - jan kórinisi dep sezingen. Al qonyrdy sol jýiening eng tabighy shynayy ómiri dep bilgen. Múnda eng әueli alty sany, tabighy әlemning negizgi elementteri jer, su, ot, aua, kók jәne kenistikti, eki sany tepe-tendikti, kýn men týn, er men әiel, ómir men ólimdi bildirse, muzykada eki sany qos ishek, qos dauysty ýn, kýi, әn degendi menzeydi. Eki sannyng qosyndysy yaghny (6+2=8), segiz sany qazaqta segiz qyrly, bir syrly sózi bir basynda birneshe óneri bar, toghysqan elden erek, ónerli adamdargha qaratylyp aitylady. “Alpys eki” sany poeziya men kýy ónerinde poetikalyq әserleu qúralyna ainalghan. Qazaq foliklorynda, muzykada alpys eki sany naqty sandy emes, kerisinshe, kóp núsqalyqty, tolyqtylyqty, san aluandyqty jәne kemeldilikti bildiretin sheksizdikting simvoly. Osy erekshelikterge baylanysty “alpys eki” tamyr, “alpys eki” óner, “alpys eki” aila, “alpys eki” ruh, “alpys eki” amal, “alpys eki” jyn tirkestermen ómirde jii qoldanysta. “Alpys eki” tamyr tirkesi - adam anatomiyasyna, biologiyalyq bastaularyna qatysty aitylady. Búl úghym bir jaghynan adam denesining psihologiyalyq jýielerin, ekinshi jaghynan ruhany sezimning tolghanyspen kýizelisti sipattaushy metafora retinde týsinik beredi. “Alpys eki” tamyr adam jaratylysynyng tútas jýike jýiesin sipattaydy. Adam “alpys eki” tamyry iygende ghana tolyq emosiyaldyq jәne ruhany kýige ene alady. “Alpys eki” tamyry iyidi sózi jýrek eljiredi, meyiri týsti, emirene sýisindi, tolqydym, túla boyyn balqytty, jan dýniyem eljiredi, tebirendim t.b. “Alpys eki” óner - adamnyng ishki jәne syrtqy әlemining birtútastyghyna silteme jasaydy. Naghyz sheber, kemel adam turaly aitylghan beyneli teneu. Yaghny sheberlikting sheksizdigin bildiredi. Sonday-aq mәdeny múranyng kendigin, ónerding ruhany tektiligin sipattaytyn simvoldyq tirkes. “Alpys eki” amal - halyq kýn tizbesindegi tabighat pen tirshilik týiinindegi jyl basy nauryz aiyna deyingi kezeni “alpys eki” amal atanyp, ol qys pen kóktemning almasu mezgilin sipattaydy. Búl kóshpendilerding klimattyq tәjiriybesine sýiengen kýntizbelik jýie. “Alpys eki” ruh - adam jýreginde terbelis payda bolghan shaqty bildiredi. Yaghni, ruhtyng qozghalysqa týsui, qazaqta ruhy kýshti, ruhy bar adam, ruhtyng oyanuy deytin sóz bar. Onyng mәni adamnyng ishki quatyn, erik-jigerin, óner men sezim әlemine enuin bildiredi. “Alpys eki” aila - adam balasynyng aqyl-oy, tәjiriybe, ailakerlik syndy mýmkindikterdi bildiretin poetikalyq sipattama. Ol negizinen әleumettik oiyndardy mengeru, ómirlik etikalyq әdis-tәsilderin menzeydi. Búl úghym ang ataulynyng ishindegi ailaker әkki andargha da baylanysty aitylady. Mysaly, ailaly týlki aldyrmas, kәri qasqyr qaqpangha týspeydi. “Alpys eki” jyn - týrki halyqtarynyng mifologiyasyndaghy tylsym kýshter úghymyna baylanysty, kózge kórinbeytin, adamgha ruhany әser etetin tirshilik iyeleri retinde sanagha beriledi. Jyn ruhany әlemining kóp qabattyghyn, kóne shamandyq, baqsylyq jәne sopylyq týsinikterde tylsym kýsh iyesi. Ishki minez qúlyq, shaytandyq nәpsi, qúshtarlyq shabyt sekildi tentek kýshterding jiyntyghy. Kedergilerding beynesi negizinde aitylady. “Alpys eki” jyn auru men dertting sebebi retinde qaralghan. Búl ruhany dertti mistikalyq jolmen tanu degendi bildiredi. Mistikalyq úghym - adam sanasyna baghynbaytyn tylsym kýshterge qatysty qúbylystar. Mysaly, jyn, peri, aruaq, ayan kóru jәne ghayyptyng elesi. Búl joralghynyng qaldyghy qazaq jәne týrki halyqtarynyng nanym-senimderinde býginde qoldanysta bar ekendigi tam túmandap kezdesedi. “Alpys eki” jas - jaryqqa jetu joly, kemel adam maghynasynda, “alpys eki” jas ómirding tútas bir shenberi, pәniylik kezenning songhy jasy delinip, músylman qauymgha tazaru men imandylyqqa bet búru deytin ómirlik kezendi menzeydi. Qazaqta “alpys eki jas aqyl jas, alpys ekige kelgen er aqyretke dayyn bolar” degen sózder tek diny týsinik emes, múraldyq etikalyq ruhany mazmúnda aitylady.

Qazaq halqynyng úshqyr oiynyng tabighatynda: “dýniyede bir aghash bar týbi juan, on eki úl, alpys eki qyz bir kýn tughan” deytin júmbaqta “on eki úl - on eki mýshel, alpys eki qyz - alpys eki tamyr, juan aghash - әiel adam”. Búl әiel adamnyng alpys eki tamyryn iyitip, ana atanghan sәtin bildirse, myna sózde: “toqsan jasyng qonyr kýz, kәrilik keldi esilip, eki ayaghy kósilip, alpys eki tamyryng birdey sheshilip” degende, adamnyng buyny bosap, quat-kýshi ketken, kózding núry tayghan alpys eki tamyry jatqan kәrilik shaqty menzeydi. Búdan tys, myna bir mәtinde: “alpys bir jas besinshi mýshel, bir jastyng eseptelui qara, aq, sary, qyzyl jәne kók týs boluy shart astynda, osy bes týsting shenberdi tolyq bir ainalyp shyghuy bir jas kórsetkishin bildirgen. Kýishiler sayysqa týsken kezde alpys bir kýidi (búl jerde qonyr kýy delinbegen) tolyq oryndaumen qatar, óz jandarynan qúlaq kýiin (jeke tuyndy) qosyp kýy sanyn alpys ekige toltyrghan.” Kýilerding sanyn alpys ekimen toltyruy alpys eki tamyrdy iyitumen para-par dep úghynghan. Al dәstýrli kýy ónerindegi qonyr kýiler ol qazaq mәdeniyetine tәn tembirlik psihologiyalyq jәne ekzistensiyalyq stilidik aishyq. Osyghan baylanysty qonyr kýiler sanmen shektelmeytin (62) auqymdyq (neshe jýzdep kezdesui mýmkin) kýilik múra. Sondyqtan muzykalyq aspaptarda, sonyng ishinde dombyra kýilerine baylanysty alpys eki sany - adamnyng alpys eki tamyrdy iyitetin degen isharanyng jandy mysaly.

Qoryta aitqanda, ghasyrlar qoynauyna jútylghan, uaqyt oramyna kómilip qalghan ruhany múralarymyz tabylyp, zerttelip, janghyryp jatsa núr ýstine núr bolary anyq. Ótkendi saralap, bardy baghalay bilu әriyne paryz. Ár dәuir tudyrghan múra tek býgingining emes, mәngilikting amanaty. Al ruhany qúndylyqtargha qúrmet etu eldikting belgisi, ruhtyng temirqazyghy.

Mәrziya Oqanqyzy,

QR Últtyq akademiyalyq kitaphanasynyng kyzmetkeri

Paydalanghan әdebiyetter tizimi:

(A. Zataevich — Qazaqtyng 1000 kýii. – Almaty: Dayk-Press, 2003.

A. Zataevich — Qazaqtyng dәstýrli 500 kýii. – Almaty, 2009.

Dombyra–dastan jinaghy. – Almaty.

Ahmet Júbanov. Ghasyrlar pernesi. – Almaty : Dayk-Press, 2002.

S. Óteniyazov. Qazaq kýy ónerining tarihy. – Almaty 2000 j.

Aqseleu Seydimbekov — «Qazaqtyng kýy óneri», Astana: Kýltegin baspasy 2002 j. monografiya.

Aqseleu Seydimbekov — «Qazaq әlemi» Almaty, 1997 j.

①, ②, ③ <Ghasyrlar qoynauyn eske alsaq nemese kýy tarihy haqynda az sóz > atty maqalasynan - Altay gazety, 3 bet 28 qantar 2006 j).

Abai.kz