Қазақтың рухани әлемінде бір ғана сөз бар, ол айтылған кезде адамға жылы тиіп, жайлы әрі баяу тынышталған әлем елестейді. Бұл - қоңыр. Ол тілде жиі қолданылатын, бай мағына беретін, табиғатпен үндескен, жүректің қылын шертетін ұлттық дүниетаныммен байланысты сөздердің тұтас бөлшегі. Қоңыр сөзінің мағыналық қабаттары лексикалық, ауыспалы, поэтикалық тіпті символдық деңгейлерде көп қырлы ұғымға терең философиялық мәнде қолданыста. Қоңыр сөзі тікелей мағынасында – түстің (бояу) реңін білдіреді. Қара мен сары арасындағы күңгірт, табиғи бейтарап рең, топырақ реңді, табиғаттың, күздің дала түсі ретінде қабылданады. Табиғат бейнесінде – қоңыр күз, қоңыр жел, қоңыр самал аталып күз мезгілін, күздің қоңырқай тарту көрінісін білдіреді. Мысалы, қоңыр күз келді, дала жапыраққа толды. Осы сияқты, қоңыр жер, қоңыр дала, қоңыр қаз, қоңыр киіз үй және қоңыр ат тіркестері қоңыр түстің табиғи обьектілері.

Қоңыр сөзі ауыспалы мағынасында – қарапайым, байыпты, тыныш, үйлесімді, табиғи дегенді, адамның мінез құлқына, көңіл-күйіне, табиғат құбылысына байланысты айтылады. Мысалы, қоңыр мінез - сабырлы, байыпты, жұмсақ ұяң мінез дегенді, қоңыр адам - жайсаң елгезек мағынасын, қоңыр тірлік – қарапайым байсалды өмір салтын, қоңыр күндер – өтіп кеткен қарапайым күнді, бірақ қадірлі күндерді, қоңыр әлем – дала, тыныштық жайлы қарапайым үйлесім, қоңыр ел – өзіндік тереңдігі бар, еңбекқор, философиялық ұлт бейнесінің көрінісін білдіреді. Демек, қазақ халқының ұғымында қоңыр сөзі басқа сөз тіркестерінде табиғатпен де, тіршілікпен де үндесетін шексіз поэтикалық әрі философиялық мәндегі ұғым. Олардың қолданыстағы беретін мағынасы ерекше семантикалық өріс қалыптастырған. Мысалы, даралап атасақ, қоңыр саз, қоңыр ән, қоңыр үн, қоңыр дауыс, қоңыр әуен, қоңыр күй, қоңыр жел, қоңыр домбыра, қоңыр ұйық, қоңыр белдеу, қоңыр қабақ, қоңыр салқын, қоңыр әңгіме, қоңыр күрке, қоңыр күлкі, қоңыр ой, қоңыр қалта, қоңыр тірлік, қоңыр аң, қоңыр сай, қоңыр тарту, қоңыр жай, қоңыр дала, қоңыр түлек, қоңыр қозы, қоңыр ботақан, қоңыр самал, қоңыр кеш, қоңыр жіп, қоңыр ымырт, қоңыр күріш, қоңыр өмір, қоңыр балдыр, қоңыр күрең, қоңыр үй, қоңыр итмұрын, қоңыр қос, қоңыр күркеше, қоңыр бел, қоңыр түс, қоңыр тұрмыс, қоңыр төскей болып аталса, қоңыр атауы, ру-тайпа аттарында тарихи этикалық болмысты, тарихи рулық белгі ретінде бүгінде қолданыста. Қазақ этно құрамында қоңырат – үлкен тайпа ру атауы. Кейбір ру ішінде қоңыр баласы, қоңырата, қоңырұлы деген аталық шежірелік тіркестері де бар. Адам есімінде - Қоңырбай, Қоңыршаш, Қоңыржан, Қоңырбек, жер-су атауында - Қоңырадыр, Қоңыроба, Қоңырөзек, Қоңырәулие, Қоңыртөбе, Қоңырсай, Байқоңыр, Үшқоңыр т.б. Демек, қоңыр сөзі қазақтың наным-сенім түсінігінде, дүниетанымында, тіл мен өнерде және рухани сезімнің болмысында терең орныққан архетип ұғым. Яғни, этностық дүниетанымдық коды.

Қазақ поэзиясында қоңыр сөзі көбінесе таза лирикалық мәнде жүрекке жылы әсер ететін жұмсақ әуен, жұмсақ түс және тыныштық күйде сипатталады. Табиғат лирикасында - қоңыр кеш, қоңыр жел, адам көңіл күйінде - қоңыр мұң, қоңыр ой, қоңыр әуен, музыкалық байланыста қоңыр күй, қоңыр үн болып айтылады. Қоңыр сөзі проза тілінде кең ауқымды қолданыста жиі аталады. Қоңыр тіршілік, қоңыр ауыл қоңыр үйдің іші секілді тіркестер қарапайым қазақ тұрмысының жылуын, қарапайымдылығын, табиғилығын сипаттайды. Мысалы, қоңыр үйде қоңыр тіршілік кешіп жатқан шешесі, оны есіктен көре сала орнынан атып тұрды деген мәтінде, қоңыр ауыл қарапайым тұрмыс, мейрім ана образы көрініс табады. Қоңыр сөзі лирикалық әндерде, жыраулық поэзияда: қара қоңыр самал есіп, жайлауым сенде болар деп, көңілге медеу іздедім текстінде, тек табиғат құбылысы ғана емес, ішкі сағыныштың ел арманымен үндескен үміттің символы ретінде суреттеледі. Ал қоңыр сөзі шешендік тілде - салмақты, сабырлы, сипатты парасаттың бейнесін көрсеткен. Қазақ шешендері бұл сөзді терең әсер қалдыратын ритуалдық құрал ретінде қолданған. Төле би “қоңыр сөзі қызыл тілдің майы” десе, Қазбек би “қоңыр елге ақыл айтсаң тыңдар, қара елге қатты сөз өтпес” дейді. Демек қоңыр - дүниенің түсі (бояуы), қоңыр үн - дүниенің дыбысы (музыкада), қоңыр күй дүниенің рухы, көркем бейнесі. Осы ерекшеліктері негізінде қоңыр сөзі - қазақ күйінде үн, поэзиясында мұң, прозасында тыныштық, дүниетанымында үйлесім дегенді меңзейді. Сол себепті, қоңыр сөзінің лексикалық мағынасы түс, дауыс, табиғат элементтері, ал ауыспалы мағынасы - мінез, тірлік, өмір салты, поэтикалық мағынасы - күз, кеш, сағыныш, мұң, символдық мағынасы - рух, үн, болмыс және ұлт. Қысқасы, қоңыр сөзі қарапайым тіршіліктен, философиялық және психологиялық тербеліске дейін ойды жеткізетін терең ұғым. Белгілі жазушы Әбіщ Кекілбаев “қоңыр деген жалғыз сөздің аясында күллі қазақтың ата-баба заманынан бергі бар тірлігін, мінез құлқын, ұлттық сипатын сол қалпында қызыл тілдің құдіретімен жеткізе білген” деп жазады.

Қазақ музыкалық мәдениетінде қоңыр үн дыбыстық және аспаптық мәнер. Қоңыр үн алатын күйлердің аспаптары, қобыз, сыбызғы-сырнай және домбыра. Қоңыр ұғымының түп бастауы Қорқыт тағдырымен, оның қобызымен тіке байланысты. Қорқыт күйлерінің қоңыр үнінде - табиғаттың сырлы да, тылсымға бай шексіз үні тұтас қамтылған. Бұл ерекшелік, яғни қобыздағы қоңыр дауыс музыка бастауларының үлгісіне, соның ішінде домбыра күйлеріне терең сінген. Десек те, қоңыр үн домбыраға ғана тән емес, ол қазақ музыкасының дүниетанымдық категориясына айналған. Тұтас бір эстетикалық ұғым, әлемді қабылдаудың ұлттық тәсілі. Аңыздарда Қорқыт өмір мен өлімді жеңудің жолын іздеп жүріп, қобызын өзі жасап тартады делінеді. Ол үрей ішінде бассауғалап, қорқынышпен шерлі мұңын қобызымен жанға жақын қоңыр үнде жеткізіп, өмір сүреді. Қорқыт қобыз тартқанда бүкіл дүние төңкеріліп, әлемнің астан-кестеңі шыққандығы, көкте ұшқан құс, жерде жүгірген аң қобыздың сиқырлы күшіне арбалған. Түз даланың топырағы төңкеріліп, жер әпшісі қуырылған. Аспанды ала сұрған қою қара бұлт шалғаны аңыз дерегінде айтылады. Қорқыт қобызынан таралған үн - күңгірт, шерлі, жабырқау сынды тербелген дауыстардың үзілмес дірілі. Сезім тудыратын шексіздікті елестетін үн. Оның дірілі таңғаларлық формадағы ғажайып үні - ботасыз нарды иіткен, жан азабын тартқан шерменденің дертіне шипа болған. Сондай-ақ Қорқыттың Тәңірмен байланысатындығы, аруақпен, рухпен тілдесе алуы, кім-кімді де зарлы үнімен бейжай қалдырмағаны жалпы түркі тілдес халықтар арасында аңыз болып тараған. “Қорқыттың қобызынан төгілген үн - ежелгі түркі жұртының үнсіз тілегіндей” деп жазады Мұхтар Мағауин. Бұдан, қобыз музыкалық аспап ғана емес, бүкіл түркілік дүниетанымның өзегі болған аспап. Демек, Қорқыт - түркі жұртына ортақ алғашқы музыкант, келер күнді болжай алатын көріпкел бақсы. Қобыз үнін күй етіп сөйлеткен өнер иесі әрі күй атасы. Оның өмірмен өлім жайлы қобыз үні музыка тарихында Қорқыт сарынды қоңыр үнге айналды.  Яғни дәл бүгінгі “қоңыр үн” деп аталатын түсінігіміздің алғашқы формасы. Қобыздың үнін XIX ғасыр зерттеушілері “ескі, күңгірт, зарлы дыбыс” деп сипаттаған. Қобыз күйлерінде қоңыр атауы көбінде күйдің мазмұнын емес, үн бояуына қатысты қолданылады. Бағзының бұрынғы барлық жырлары қобыздың сүйемелімен орындалған. Қорқыттың: <қоңыр>, <желмая>, <елім-ай>, <қобыз сарыны> сияқты аңыздық күйлері дабыл, мұң, шер, жабырқау ұғымдарымен толық қабаттасқан экзистенциялық мазмұндағы көне сарын. Музыка тарихында қобыздың ерекше орын алатыны осыдан.

Қазақ халқының көне күйлерінің көпшілігі қобыз күйлерінің үні екенін ескерсек, оны жаңғыртқан жыраулар Кетбұға, Кербала, Айыруақ, Ықылас қатарлы тұлғалар. Шоқанның айтуы бойынша “Қобызбен жыр айтқан соңғы жырау – Жанақ, ал қобыз сарынын кейінгіге жеткізген Ықылас Дүкенұлы, Ышан Шәменұлы бері келе қобыз сарынын шертпе күй дәстүрінің тууына елеулі еңбек еткен, оның үнін домбыраға түсіргендердің бірі Сүгір болатын” деп жазады. Халық күйшілігінде қоңыр сарынды күйлердің үлгілерінен, қобызда: <Ер Едіге>, <Кербұқа>, <Ару ана>, домбырада: <ел айырылған>, <шыңырау>, <қоңыр>, <майда қоңыр>, <наз қоңыр>, <сері қоңыр>, <қосбасар>, <телқоңыр>, <кері толғау>, <тоғыз тарау> , <аққу>, <ақсақ қоңыр>, <жетім қоңыр>, <алшаң қоңыр> деп тартылса, <жолаушының жолды қоңыры>, Дәулеткерейдің <көр ұғылы>, <қос алқа>, Қазанғаптың <көкіл>, <қоңыр қаз>, <ноғайлының зары>, <сары жайлау>, <көкей тесті>, <көркем ханым>, <әсем қоңыр>, <кербез күміс>, <торы аттың үйірі>, <қос арна>, <Байжұма> атанып жалғаса береді. Қазақ композиторларының қолынан <Ақынбайдың қоңыры> , <Сүгірдің қоңыры> , <Қайрамбайдың қоңыры> бері келе Әбікен Хасеновтың қоңыры дүниеге келді. Бұдан өзге, атауы басқа музыкалық сезімге бай келетін қоңыр күйлерден <жайдарман>, <сарын>, <теріс қақпай>, <мұңлы қыз> сынды қоңыр болмысты күйлерді атауға болады. Ал бір қоңыр күйдің бірнеше нұсқалары барлары да жоқ емес, бұл шындыққа сәйкес келетін <Ақсақ құланның> онға жуық нұсқасы бары деректермен расталған. Осы сияқты, бүгінде ел аузынан, халық арасынан түспей рухани деңгейде орындалып келе жатқан дәстүрлі аспаптарда орындалатын авторы белгісіз халық күйлерінен, сырнайда <көк өзек>, <қоңыр самал>, <тұрымтайдың зары>, сыбызғыда <сары өзен>, <қоңыр жел>, <жел қайың> сияқты қоңыр үн алатын күйлер де бар. Сырнайда қоңыр үн - Сыр бойында, Жетісу өңірлеріндегі дәстүрлерде сақталған. Зерттеушілер сыбызғыны қазақ даласының акустикалық символы ретінде бағалайды.

Қоңыр үн әсіресе халық әндерінде толық қамтылған, ән орындаушылардың табиғи дауыс бояуы. Мұнда қоңыр үн әннің поэтикасымен әуезіндегі сабырлы мұң, табиғатқа жақындықты білдіретін вакалдық-интонациялық тәжірибенің жемісі. Яғни семантикалық белгі. Әуезі жағынан қарапайым, терең сезімге толы, аспапсыз орындалатын, ғасырлар сүзгісінен өткен, бүгінге ақаусыз жеткен, халық оны жатқа білетін жүрекке жылы, жұмсақ, майда, құлаққа жағымды қоңыр әуезді үнде айтылатын - бесік жыры, сыңсу, жоқтау, беташар, жар-жар, тойбастар, жарапазан, қара өлең, гой-гой, қиса дастандары, терме және айтыс дәстүрлері орындаушылық табиғаты жағынан қоңыр үнге негізделген. Интонациялық дәлдікке, дауыс бояуының табиғатына сүйеніп қалыптасқан. Тарихи тұрғыда алғанда, бұл жанрлар, аспаптық музыканың қалыптасуынан бұрын пайда болған. Сондықтан олар, қоңыр үнді эстетикалық категория ретінде емес, архикалық-интоналық жүйе ретінде әндегі қоңыр дауыстың нағыз тасымалдаушысы. Бүгінге дейін сақталып жеткен ең көне фольклор. Демек, Қорқыттың қоңыр үнінен бастау алған қоңыр үн көшпенді өркениеттің куәсі болған қазақ халқының күркешесі кигіз үйде орта қалыптастырды. Сондай-ақ, қоңыр үнмен қоңыр болмыстың тербелген бесігіне айналды. Сол бесіктің жүргегінде, ананың әлдиінде, қарттың әңгімесінде қоңыр үн дала музыкалық болмыстың үндік бояуында бірге туып, бірге өсті. Ол күйде де, әнде де, үрмелі аспаптарда да, ұлттық эстетикалық кеңістікпен тарихи акустикалық жадыны біріктіретін семантикалық жүйе қалыптастырды. Қоңыр үн, қоңыр күй, қоңыр ән қазақ музыка мәдениетінің өзегінде жатқан әрі оның дүниетанымдық мәнін ашатын табиғи құбылыстар. Қоңыр үн қазақта ешқашан үзіліп көрмеген дыбыстық арқау. Бүгінде қоңыр үннің бесігін тербеткен кигіз үй әлемдік деңгейдегі сәулеттік үлгі, қазақ дүниетанымының моделі. Демек қоңыр үн қазақтың фольклорында музыкалық емес интонациялық үлгі қызметін атқарады. Ол ұрпақтан ұрпаққа ән әуен ретінде емес, дыбыс айту мәдениеті негізінде тасылмалданған. Сол себепті, қоңыр үн қазақтың көне вакалдық санасының тірі ізі.

Қазақ музыкасы он мыңнан астам ән күйлерден тұратын әлемдегі ең бай дәстүрлі мұралардың бірі. Оның ішінде қазақ халқының жалпы халыққа жеткен және нотаға түскен күйлері бес мыңнан асады деген ғылыми ортада орныққан дерек бар. Ән мұрасы да, бес мыңдай деп болжанады. Осы мол музыкалық мұра ішінде ерекше семантикалық дыбыстық табиғатымен дараланатын мәнге ие ұғым “қоңыр үн”, “қоңыр әуен”, “қоңыр күй” атауы. Осыншама ауқымды музыкалық мұрадан нақты “қоңыр күйді” қалай тануға болады? Ол тек атауына байланысты ма, әлде музыкалық құрылым, латтық жүйе, тембір, орындалу мәнерімен бе, қалай анықталады? - дейтін сұрақтар толастаған емес. Қоңыр үн дыбысталу жағынан, аспаптарда - қобызда, сыбызғы - сырнайда, әсіресе домбырада толық қамтылған. Десек те, қоңыр күй атауы неліктен күрделі дейтін шешімін таппаған қоңыр атауындағы сұрақтар жиі кездеседі. Себебі, қоңыр үнді анықтайтын тембір, дыбыс бояуы микроналдық иірімдер, олар нотада толық көрінбейді. Яғни, ноталық жүйе оларға жеткіліксіздік етеді. Бұдан тыс, қоңыр тек дыбыс ғана емес, ол - көңіл күй, өмір мәні, табиғатпен үйлесім дегенді білдіреді. Бұл жағынан музыкалық емес, түйсік басты өлшемдік рөл атқарады. Бұл да ноталық жазбаларда бейнеленбейді. Осыған қарамастан қоңыр күйдің дыбыстық формуласы қандай дейтін анықтамаға сәйкес қоңыртануда қолданылатын нақты ғылыми жүйелік өлшем жоқ емес, әрине бар. Ол тембір, лат, семантика орындалу тәсілі және деректерді қажет етеді. Оның үстіне қоңыр үн адамның эмоциялық күйімен сондай-ақ мәдениетіндегі архитиптік еркін форманың көрінісі. Бұл құбылыс кейінгі дәуір күйшілеріне барынша ықпал еткен. Қоңыр үндегі еркін өріс, кең тыныс үзіліссіз ағым сияқты қасиеттер қоңыр күйлердің қалыптасуына теориялық негіз болған. Десек те, Қазақстанның кей өңірлерінде қоңыр үн алатын күй өзгеше, батыста-шертпе, Сырда - лирикалық, Арқада - зарлы мұң, Жетісуда - әуезді білдіретін сипатқа ие. Ал атауы басқа болып келетін қоңыр күйлер де кездеседі. Сондықтан қоңыр атауы тек домбырадағы бірнеше шығарманың атауы ғана емес (алпыс екі қоңыр) қазақ музыкалық ойлау жүйесін, табиғатпен рухани әлемді қабылдау тәсілін білдіретін ұлттық музыкалық дүниетанымның терең эстетикалық категориясы. А. Жұбанов “қоңыр саздарда түрлі қоңыр үн қазақтың жан сазы” деп сипаттаса, А. Сейдімбеков “қоңыр сарын күйлер күй тілінің алғашқы поэтикалық формаларының бірі” дейді. Мұндағы қоңыр үн белгілі бір жанрға тән құбылыс емес, ол қазақтың ерте дәуірлік күй мәдениетінде табиғаттың дыбыстық кеңістігі мен тікелей үндесіп қалыптасқан еркін құрылымды күй формасының акустикалық негізін көрсетеді.

Қазақ халқында неше мыңдаған күй болса оның қосарланып айғақпен айтылатын сонша аңыз шежіресі бар деген сөз. Күйдің шығарма ретінде қалыптасуы, ұлт емес, ұлыстық дәуірінен бастау алғанын кей аңыздар әлде қашан растаған. Бұған дәлел ғұн дәуірінен келе жатқан <Бозайғыр> күйі тарихи шежіреге толы танымал шығарма. Зерттеушілер аңыз негізінде күйдің сорабы тым арыда жатқандығын Қорқытқа дейін де күйдің болғандығын осы <Бозайғыр> күйімен айғақтайды. Демек, күйдің мағынасын ашатын кілт - аңыз. Қазақ фольклор тану ғылымында күй аңызы бітімі бөлек жанрлық түр. Мұхтар Әуезов “күй аңызы - қазақ аңыздарының бөлек бір саласы” деп анықтама берген. Осы тұрғыда авторы белгісіз <қос мүйізді Ескендір>, <желмая> сияқты мифтік эпикалық сипатта бағзының күйлері аңыздарда аталса, күй аңыздарының іргетасын қалаған яғни күй өнерінің ең көне қабатын Кетбұға жыраумен Асанқайғы есімдері тарихи философиялық эпикалық аңызбен астасқан кезеңнің бастауын көрсетеді. Мысалы, <Ақсаққұлан>, <Жошы хан>, <сауыншы>, <көкбалақ>, <өгіз өлген>, <аққу>, <көк бөрі> сияқты күйлер аңыз дерегімен белгілі. Ал жырау-толғауларды Асанқайғы, Қазтуған, Доспамбет, Жиенбет, Марқасқа, Бұқар жырау, Үмбетей жырау, Ақтамберді, Тәттіқара қатарлылар қазақ тарихына қатысты нақты оқиғалармен бүгінге аңызбен мифологиялық түрде жеткізді. Кейбір мың өлең жолынан тұратын (Қобыланды, Алпамыс) эпостық аңызды халық жадында ауызша жырау арқылы ақаусыз сақталып, қобыз, сырнай-сыбызғы, және домбыра қатарлы аспаптардың дыбыстық баламасы арқылы сазды әуенмен жеткізді. Домбыра күйлері қазақтың ата тегінен - қанына сіңген ұлы өнері, ұлт руханиятының ең көне әрі терең арналы саласы негізінде өткенмен бүгінді жалғастырушы көпір. Таным, ғылым, ұлттық сана нышаны негізінде қаралды. Қазақ халқы әлемде эпос тудырған дәстүрлі эпикалық мәдениетке ие халықтардың бірі. Бұл айғақ әлем фольклор танумен эпос тану ғылымында нақтыланған дерек. Жырау елі жағынан өркениетке осы төл аспаптардың әуездік, үндік, өрнек бояуы жағынан музыка өнеріне өте жақын келді. Қобызда - Қорқыт, Кетбұға, Қойлыбай, Қарақожа, Ықылас, Молықбай және Сүгір, сыбызғыда - Жылқыбай, Тіленші, Жетем, домбырада - Асанқайғы, Қазтуған, Байжігіт, Махамбет, Боғда, Тәттімбет, Құрманғазы, Дәулеткерей, Қожеке қатарлылар қазақ халқының дүбірге толы күй керуенін бүгінге дейін жалғастырды, мұның бәрі қатысты материалдарда анық жазылған. Сол себепті күйлердің сақталуы, зерттелуі туралы болашақтың рухани мәдени тұрғысы үшін стратегиялық маңызы бар міндет. Бұл күйді тану қазақ халқын тану, оны зерттеу тарихпен руханиятты зерттеу болып табылады.

Қазақ музыка тану мәдениетінде, <алпыс екі ақжелең>, <алпыс екі қосбасар>, <алпыс екі Байжұма>, <Науайы> (алпыс екі) ұғымдары сынды нақты күйлік топтамалар бар. <Алпыс екі ақжелең> дәстүрлі <ақжелең> күйлерінің ерекше нұсқасы. Халық күйшілігінің дәстүріндегі жанрлық топтастырумен фольклорлық символизмнің ұштасқан үлгісі. Бірнеще аймақта, түрлі стильде ортақ орындаушылық принципі бар күй үлгісі ретінде танылып, зерттелген репертуарлық жиынтық ұғым. Әрбір <ақжелең> белгілі бір композиторлық және орындаушылық мектептің ерекшелегін сақтай отырып, тұтас бірнеше дәстүрдің арнасын кеңейткен. Бұл атау Арқа, Жетісу, Сыр бойы шертпе мектептерінде сақталған. Күйшілер тарапынан бүгінге жалғасқан. Нақты нота мен дыбыстық жазбалары бар.

Белгілі музыкатанушы А. Сейдімбеков (1942-2009) “қазақтың әйгілі күйшілері” деген кітабында, әйгілі Боғдақара (1765-1845) алпыс екі тармақты <ақжелең> цикліне өз тарабынан <кербез ақжелең>, <кербез керік> деп аталатын екі күй қосқан адам деген сөз кезігеді. Аңыз дерегі бойынша <ақжелең> атты күйлердің бір өзі алпыс екі нұсқаны құрайды десе, өнертанушылар алпыс екі ақжелеңнің саны бұданда әлде қайда көп болуы мүмкін екендігін алға тартады. Бұл ел жадындағы көп нұсқалықты, вариациялық яғни <ақжелең> бір ғана күй емес, ұқсас әуездік өрістегі мазмұны, құрылымы әрқилы күйлердің ортақ атауы. <Ақжелең> қазақ ұғымында : ақ жарқын, жайдары, көрікті, жарқын мінезді сонымен қатар желек астындағы толысу мағынасын да береді. <Ақжелең> күйлерін күйшілер орындау алдында “күй шақырғыш” дейтін танымал ұғым болған. Бұл ритуалдық сипат алатын музыкалық мәтін. Алпыс екі тамырымен күй қабылдауға дайын келгенін білдіреді. Тәттімбет мектебінің шәкірттері күй шақырғыш <Ақжелеңді> тұлпар еріттеуге теңеген. <Ақжелең> күйлерінің аңызында: заманында Ақжелең есімді атақты күйші ару Жайық бойында ғұмыр кешкен. Ақ бозат мініп, ақыл көркінің арқалы өнерінің арқасында елдің еркесі болыпты, оның тартқан күйлері ел арасында әйгілі болғаны соншалық, жұрт біткен Ақжелең қыздың тартқан күйлерін, мынау “Ақжелең шолпысының сылдыры”, мынау “Ақжелеңнің келін болып түсуі”,  ал мынау “Ақжелеңнің ат үстінде отырып тартқан қоштасу күйі” деп жалықпай тыңдайтын болған. Заманында күйшілер осы Ақжелеңнің негізгі бақытын пайданалып, өз жандарынан “Ақжелең” атты күйлерін шығарған. Тәттімбет Ақжелеңнің бір түрі “күй шақырғыш Ақжелеңді” күй басы ретінде орындайтын болған. Өйткені, нағыз күйші Ақжелең қыздың сұлу күйлерін тартуды үйренбей тұрып, өзін күйші-домбырашы деп атауды ерге ерсі, күйшілік атқа сын деп түсінген. Сол себепті Ақжелең күйін толық тарта алмаған домбырашы күйші атағына ие бола алмаған деседі. Қазақ халқында адамның бойында алпыс екі қантамыр болады деген ұғым бар. Алпыс екі тамыры иіп кетіпті дейтін сөз содан қалса керек. Адамның алпыс екі тамырын балқытатын, көңіл күйін шалқытатын әуендегі Ақжелеңдерді халық “алпыс екі тамырлы Ақжелең”, “алпыс екі салалы Ақжелең” деп атаған. Анығында сол кезеңдерде алпыс екі тармақты “Ақжелеңдерді” тартумен аты шыққан күйшілер, домбырашылар: Қаратас, Аймағанбет, Үсентөре, Боғда, Емберген, Қазанғап қатарлылар түгелдей орындаған. Мұндай тармақты үлгідегі Арқа дәстүрі Қазақстанның батыс өңіріндегі күйшілік дәстүрінде де айқын көріледі. Қаратау шертпесі деп аталатын күйлерді: Ұзақ, Құрманғазы, Дәулеткерей, Қазанғап, Әбіл, Мүсірәлі қатарлы күйші композиторлар да тартып, өз жандарынан Ақжелең үлгісінде “Ақжелең” атты күйлермен толықтырған. Демек, күйші Тәттімбет бастап Жаппас Қаламбаев, Мағауия Хамзин (Қазақстан радиосының алтын қорында) Төлеген Момбеков сынды шертпе дәстүр өкілдерінің репертуарларында “Ақжелең” атауындағы күйлердің түрлі нұсқалары кездеседі.

<Алпыс екі қосбасар> қазақ күй дәстүрінің ішкі құрылымдық стильдік көп түрлілігін анықтайтын кең ауқымды үлгідегі жанр. Осы саздық байлығымен, варияцияға толы табиғатын білдіретін шартты атау. Бұл күйлер көп қырлылығымен танымал. Қазақ күйшлік дәстүрінде кең тараған, көбінесе екпінді, ырғақты созылмалы екі дауысты құрлымы мен ерекшеленетін аспаптық пьеса. Әр өңірде өзіндік нақты стильмен орындалатын қосбасар күйлері қазақ күй өнерінің жан жақтылығын көрсетеді. Батыс Қазақстан дәстүрінде: Құрманғазы, Дина Нұрпейісова, Мұрат Өскенбаев, Әбіл Тарақұлы, арқа шертпе дәстүрінде: Тәттімбет, Әбікен Хасенов, орталық және оңтүстік Қазақстан дәстүрінде: Сүгір, Төлеген Момбеков, шығыс және Жетісу дәстүрінде: Бейсенбі және Қожіке Назарұлы т.б жалғастырды.

Арқаның шертпе дәстүрін суреткерлік күй тілі ретінде қарастырған, дүлдүл күйші Тәттімбет Қазанғапұлының <қосбасар> күйі алпыс екі тармақты құрайды (кей деректерде қырық буын деп те аталады) делінеді. Күй аңызында: Күшікбай атты байды өлімнен алып қалған Тәттімбеттің алпыс екі қосбасар күйі деседі. Қаракесекте Күшікбай атты ауқатты бай талайдың басына үй тігіп, ғарып пен қасіретке медет болып шапағатын аямаған. Күндердің бірінде жар дегенде жалғыз ұлынан айырылады. Тағдырына налыған Күшікбай қария құсаланып, баласына аза тұтып, қайғыдан төсек тартып жатып қалады. Жұрт біткен алаңдап, Тәттімбетті қос атпен алдырады. Қылшылдаған жас жігіт кигіз үйдің табалдырығына отыра кетіп, домбырада <табалдырықты қосбасар>, <зар қосбасар>, <жайсары қосбасар>, <сейіл қосбасар>, <сырнайы қосбасар>, <қырмызы қосбасар> қатарлы мүшел жас бойынша он екі күйден топтап алпыс екі қосбасарын толғайды. <Қосбасар> күйінің күңіренген қоңыр үнінен ыза кек ескен зарлы үнді, кеудены өксік аралас мұң басқан қайғышерді, тағдырына біткен жазмышты Күшікбай қария бірден түсініп, ақырында көз жазы бұлақтың суындай болып ағып, қос етегімен омырауын жуып орнынан тұрады. Кейінге жеткені сол күйдің соңғысы <қырмызы қосбасар> өз кемерінде бұзылмай тартылып келеді-делінеді Таласбек Әсемқұловтың “Талас” романынан. Мұнда қос сөзі - үй шаңырақ, қос тікті, шаңырақ көтерді, ал қосбасар - шаңырағы ойрандалды, шаңырағы шайқалды мағынасында.

<Алпыс екі Байжұма> қазақ күй өнеріндегі кең тараған күй атауларының бірі. Дәстүрлі ән мен күйде кезігетін туынды, Байжұма әнімен күйінің түрлі нұсқалары <алпыс екі Байжұма> жинақтауыш атаумен аталады. Бұл  атау белгілі бір композитордың алпыс екі күйіне емес, “Байжұма атындағы” күйлердің мол санымен түрлі нұсқаларын шартты түрде сипаттайтын фольклорлық ұғым. Байжұма күйлерінің түрлі өңірлік нұсқаларына тән ноталық жазбасы мен орындаушылық ерекшеліктері әртүрлі. Нақты аталып сақталған, Байжұма күйлері Батыс Қазақстан мектебінде: Құрманғазы, Дина  Нұрпейісова, Қазанғап Тілепберген, Мұрат Өскенбаев, Арқа және орталық өңірде: Тәттімбет үлгісіндегі <Байжұма>, Әбікен Хасенов орындауындағы <Байжұма>, оңтүстік және Жетісу аймағында Сүгір, Төлеген Момбеков қатарлылар. Демек, <Байжұма күйлері> жинақтармен зерттеулерде бар. Дерек көздерінде көрсетілген, нақты нұсқалармен сақталған.

<Науайы (62)>  қазақ мәдениетінде көп кездесе бермейтін символдық мағынасы терең ұғым. Бұл тіркес кейбір эпикалық немесе фольклорлық контекстерде айтылады. “Науайы” сөзі парысша, әуен, саз, ән, музыкалық махам дегенді білдіреді. Қазақ ауыз мәдениетінде немесе дәстүрлі музыкада <науайы> (62) көп түрдегі бай мазмұндағы саз, әуен, махамның символы ретінде айтылуы мүмкін.

“Тыңдасаң менде бар алпыс екі науай,

Домбыра тілінде шертем талай” деп келетіні айтыс, жыр, және суырып салмалық поэзияда кездеседі. “Науайы” ислам - парсы поэзиясымен келген музыка стилі. Қазақ, өзбек, татар, шағатай мұрасында “алпыс екі науайы” деген тіркес жыр үлгілерінің көптігін білдіру үшін қолданылған.

Ал <алпыс екі қоңыр> олардың қатарына жатпайды. Ол музыкатану ғылымында жүйелі сақталмаған әрі ғылыми айналымда нақты дерек көздерінде кездеспейді. Күй аңыздарында бұл ұғымның мәтіні жоқ. <Алпыс екі қоңыр> ұғымының даму дәстүрі тарихи тұрғыда зерттелмеген. Қазақ фольклорын танушы композитор А. Жұбанов (1906-1968) XX ғасырда қазақ музыка өнерінің негізін қалаған, ұлттық дәстүрді ғылыми жүйеге түсіріп, халық мұрасын академиялық деңгейде насихаттаған ұлы музыкант. Оның шығармашылық және ғылыми еңбектері қазіргі қазақ музыка мәдениетінің басты тіректерінің бірі, <ғасырлар пернесі>, <замана бұлбұлдары>, <қазақтың халық композиторлары> атты іргелі зерттеулерінде “алпыс екі қоңыр” деген атау мүлде аталмайды, яғни термин ретінде арнайы тоқталмаған. Оның еңбектерінде <қоңыр күй>, <шертпе күй>, <толғау> секілді мәндік сипаттамалар кездескенімен, “алпыс екі қоңыр” атауы бір де бір еңбегінде кездеспейді. Бұл атаудың дәстүрлі күй өнерінде репертуарлық топтама немесе тарихи фольклорлық деректерде орны сақталған болса, оны академиялық деңгейдегі қазақ ән-күй мұрасын әлемдік музыка кеңістігіне алып шыққан қайталанбас тұлғаның зерттеу аясынан қағыс қалуы мүмкін емес. Қазақтың музыкатанушы этнограф ғалымы, А. Сейдімбеков “қазақтың күй өнері”, “күй шежіре”, “қазақ әлемі” атты зерттеу кітаптарында қоңыр күй ұлттық музыкалық менталитет бейнесі негізінде талданады. Бірақ, <алпыс екі қоңыр> атауын ғылыми тұрғыдан қарастырмайды. Ешбір дерек келтірмейді. Десе де, <қоңыр үн>, <қоңыр жел>, <мол қоңыр> бейнесін ұлттық музыкалық менталитеттің көркемдік кодына жатқызады. Сондай-ақ, қазақ фольклорын танушы композитор А. Затаевич, Б. Сарыбаев, Б. Күзенбаева, Ж. Шәкерімдердің зерттеу еңбектерінде <алпыс екі қоңыр> ұғымы аталмайды. “Қазақтың мың күйі”, “қазақтың дәстүрлі бес жүз күйі” және “домбыра-дастан” сияқты іргелі ноталық антологияда <алпыс екі қоңыр> атты күй немесе топтама жоқ. Аталған бұл жинақтар қазақтың кең реалдағы, түрлі мектептерге тән, орындаушылық дәстүрмен жеткен күйлердің ең сенімді ғылыми-тұрғы дерекқорлары. Демек, бұл атаудың күйлік жүйе емес, керісінше кейінгі кезде қалыптасқан ауызша дәстүрдегі символдық тұжырымға сүйеніп айтылған ұғым екенін білдіреді. Мұндай символдық құрылымдарды нақты ғылыми жүйелермен шатастырмау керек. Әсіресе, <алпыс екі қоңыр> тәрізді тұспалдап, ауызша болжаммен айтылған атауларға фольклорлық-семантикалық тарихи фактологиялық тұрғыда мұқият қарау талап етіледі. <Алпыс екі қоңыр> поэтикалық атау, ауыз екі тілде дәстүрде қалыптасқан бейнелі сөз. Қазақ поэзиясында “алпыс екі тамырым козғанда, қоңыр күйден бір әуен басталар” дейтін сөз бар.

Қоңыр күйлердің халық арасында кең таралған үлгілерінен ортақ орындаушылық принципі бар күй ретінде, соның бірі <алпыс екі қосбасар> топтамасы танылып, зерттелген. Осы топтаманың шын мәніндегі суреткерлік үлгісін жасаған тұлға Тәттімбет Қазанғапұлы (1815-1862). Оның күйшілік даралығына жол ашқан тұлға шығыс шертпе күйінің негізін қалаған белгілі күйші Қуандық (ел ішінде қызыл мойын Қуандық) есімі. Ол болса дауылды күйдің иесі, Байжігіттің (1705-1795) шәкірті ретінде танымал. Осы үш тұлғаның күйшілік болмысы орындаушылық үлгісі шертпе күйдің аймақтық эволюциясын ғана емес, көркемдік дүниетанымның тереңдігін түрлі мазмұнда, еркін формада және толғанысқа толы әуен өрнегімен қалыптастырды. Мұндай шертпе дәстүр қазақ даласында қоңыр атауымен көне сарынды үлгіде аңыз дерегімен шерге мұңға толы үнде тартылды. Қаратау, Жетісу, Арқа және батыс күй мектептері дүниеге келді. Әбіл <Ақтабан>, Тәттімбет <Сағыныш>, Құрманғазы <Ел айырылған> және <жұртта қалған> қатарлы халық күйі дерек көздерімен танымал. Әсіресе, қоңыр күйдің негізін салған шығыс шертпе күй мектебінің күй атасы атанған Байжігіт Жаулыұлы күйлері күй өнерінде терең ойдың символына айналған. Оның қоңыр деп аталатын шертпе бағыты бүгінге дейін домбыра өнерінің алтын арқауы аталады. Өнер танушылардың зерттеулеріне сәйкес қоңыр сазды стильдің тамыры ежелгі Қорқыт қобызынан келе жатқаны, қоңыр атты күйлердің ішінде Байжігіттің шығармасында, қобызда Сүгірдің күйлерінде көрініс тапқанын айтады. Бұл дәлел қоңыр үнді күйлердің күй дәстүрінде шертпе күй мектебіне тән дегенді растайды. Заманында XVIII-XIX ғ. осы шертпе күй үлгісі қоңыр атауымен ҚХР Іле аймағында белгілі күйші Қоңқай Шоқырақұлының орындауында <Қуандықтың алпыс қоңыры>, <Қуандықтың қоңыр күйлері> атауымен жаңғырып көрініс берген және оның төл шәкірті сазгер күйші Әшім Дүңшіұлының (1896-1962) күй орындау мәнерінде қайталанғаны қоңыр атауымен белгілі. Қоңқай Шоқырақұлы (1838-1917) қытай елі Тарбағатай аймағы Шағантоғай тумасы. Ата жолын қуғанда найманның матай бұтағынан тараған қызай елінен. Оның <көш келді>, <қазақ ауғанда> атты айтулы күйлері, кезінде қызай елі Тарбағатайдан Іле өңіріне қоныс аударған тарихи кезеңнен нақты дерек көзін береді. Қоңқай Шоқырақұлының күйлерінде ерекше түс алатын үлгі ежелгі дәстүрдің бір тармағы ретінде Қазақстанның батыс, Арқа, шығыс соның ішінде Жетісу шертпе мектептерінде қалыптасқан шертпе дәстүріндегі қоңыр күй атауы. Бүгінге дейін Қытай еліндегі қазақ зерттермендері жағынан Қоңқай шығармаларындағы қоңыр атауына байланысты талас яғни қоңыр атауының қайдан, қандай дәстүрлік арнадан келіп қалыптасқан дейтін пікір аймағында, ұқсамаған талас-пікірлер толастамаған. Іледегі <алпыс екі қоңырды> зерттеу реттеуді тұрғы еткен тарап, <алпыс екі қоңыр> ұғымын, <алпыс екі қоңыр> күйден тұратын (топтама) мұра деп таниды, күй тануда күй аңыздарына сүйену, бастысы фольклорлық элементтер және жазбаша тарихтан бұрынғы дерек көздеріне негізделу қажетті шарт. Қазақ халқының күй өнерін зерттеген, А. Жұбанов, Б. Сарыбаев, С. Қасқабасов күй аңыздарын дерек көздерінде талдады. Олар күйлерді мәдениеттанулық және тарихи контексте қарастырды. Себебі: күйдің тифологиялық қасиетін түсінуде аңыздың келелі маңызы зор, күйдің төл сипаты сазды сарындармен, шартты бітім және эпикалық жүейсіндегі құбылыс, қоңыр күйлердің мазмұны мен стилінде әуендік құрылым, ырғақ, латтық жүйелер сақталған. Күйдің қай дәуірге тән екендігін айқындауда күй аңызының мазмұнына, және оның әуендік құрылымына сүйенеді. Сонымен қатар, қазақ күйлерінің алдына қара сөзбен баяндалатын шағын түсініктеме беріліп аңыз салып отыратын дәстүр сақталған. Осы тұжырымға сәйкес, <Алпыс екі қоңыр> ұғымын атасақ, қазақ күйлерінің шығу тарихын баяндайтын аңыздарда және нақты тарихи жазба деректерде бұл атаудың мәтіні жоқ, атауы да кездеспейді. Кім шығарған, қашан, қай кезеңде? Яғни, <Алпыс екі қоңыр> атауына негіз болатын сюжеттік діңгек жоқ. Музыка өнерін зерттеуші О. Бүркітбай “күй аңызы домбыра үнін сөйлетіп тұрған, көркем ойлаудың ерекше формасы” деп бағалайды. Бұл дегендік күйдің аңызбен жүретін кешен екендігін еске салады. Күйдің қай дәуірге тәуелді болуын тұрақтандыруда - аңыздық баяндаулар, ауызша тарих, жазба мұралар, фольклорлық жазбалар және осы барысты зерттеген тұлғаларлың ғылыми еңбектері шешуші рөл атқарады. Күй атауының қолданылуы үшін аңыздық мәтін, орындаушылық өңірлік үлгі және тарихи музыкалық контекст болуы басты шарт, <алпыс екі қоңыр> атауында бұл деректердің жоқтығы, оның фольклорлық негізі бар нақты күй емес екендігін аңғартады. Осыған қарамастан, ҚХР қазақтары 1990 ж бастап <алпыс екі қоңыр> атауы жиі аталып, еш дерексіз күй атауында <алпыс екі қоңыр> күйден тұратын топтама ретінде түсінік беруде. Дәстүрлі күй мұрасында әрбір орныққан күй немесе күйлік топтама белгілі бір тарихи оқиғамен, нақты тұлғамен және сол оқиғаны ұрпақ жадысына жеткізетін аңыз мәтінімен байланыста қалыптасқан атауы болу керек. Бұл үш таған күйлік өміршеңдікті қамтамасыз ететін ішкі тетіктерінің бірі. Мысалы, <Ақтабан шұбырынды>, <ел айырылған>, <қайран Нарын> сияқты күйлерде тарихи оқиға оны басынан өткерген тұлға және аңыздық баяндаулар өзара ажырамас тұтастық құрайды. Нақты түсінікті болу үшін <Ақсақ құлан> аңызын атасақ, “Жошы хан аңға шығып, құлан теуіп мерт болады. Балаң өлді Шыңғысхан - сөзін Кетбұға жырау, қобыз үнінде жоқтау сарынында, құлан шабысын, аттың сүрінуін, Жошы ханның жан тәсілімін, халықтың қайғысын күңіренген қобыз үнінде жеткізеді. Қобыздың зарлы үнінен Жошы ханның өлімі туралы бар шындықты білген Шыңғысхан Кетбұғаны өлімнен босатады да, (хан баласының өліміне байлынысты қаралы хабарды жеткізушіні өлім жазасына кесетін қатал жарлық болған) қобыздың көмейіне қорғасын құяды. Қобыз сол тарихтың мұңын арқалап, орны толмас өкініштен беті үңірейіп қалған” - деседі. Атап айтқанда, <алпыс екі қоңыр> белгілі бір тарихи кезеңмен нақты әлеуметтік жағдаймен (мәдени бетбұрыспен) сабақтасып, сол үдірісті бейнелейтін тұлғаның есімімен, тағдырымен байланысуы басты негіз.

<Алпыс екі қоңыр> кеңсесіндегілер Қоңқай-Қуандық ара орындалған қоңыр күйлерді <алпыс екі қоңыр> арнасының үлгілері дегенді тұспалдайды. Алайда, қолда бар деректерде, Қуандық Шығыс Қазақстан күйшілік мектебінің дәстүрінен шыққан әйгілі күйшілердің бірі делінеді. Және ол Байжігіт күйшінің шәкірті болған деген сөз кезігеді. Қуандық Байжігіттің 300-ге жуық күйін тарта білген, күйшілік өнерде тұлға болған деп айтылады. Ал Қоңқай өмірін сипаттайтын Іле өңірінің шежірелік желілерінде Қоңқай қоңыр күйлерді тарта білген деген жалпылама сипаттама бар. Ауызша деректерде оның өмірін және шығармашылығында, Қоңқай “үш жүз алпыс күйді меңгерген делінеді”. Бұл деректер оның қоңыр күй стилін толық меңгерген және қоңыр күйдің нағыз шебері екендігін, сондай-ақ дәстүр таратушы мектеп иесі екендігін жанамалай сипаттайды. Алайда, оның мұрасы негізінен жазбаша түрінде емес, ауызша дәстүрде сақталған және таралған. Жазбаша деректердің жоқтығы ғылыми зерттеуді қиындатады. Әшім Дүңшіұлы оның төл шәкірті. Ол “күйдің басы алпыс екі қоңырдан басталады” деген тұспалды пікір айтқан. Осы негізге сүйеніп <Алпыс екі қоңыр> атауын қолдан жасап, оны “алпыс екі күйден тұратын” мұра деп таныды. Алайда, бұл атауға телінетін бір ізді тарихи оқиға желісі, оны басынан өткерген қалыптастырған тұлғалық бейне және соларды біріктіретін тұрақты аңыздық мәтін аталмайды. Тек Қоңқай жағынан орындалған қоңыр күйлердің құрылымы латтық, интонациялық өмірі, әуендік архитектурасы Шығыс Қазақстанның шертпе дәстүріндегі <Қуандықтың алпыс қоңыры> деген атаумен тифологиялық жағынан өте жақын, деседе, екі күйші екі елде өмір сүрген. Ара қатынаста тікелей тарихи байланыс көрсететін архивтік құжаттары жоқ. Тарихта Іле-Шығыс байланысы этно музыкалық жағынан ежелден болған. Бұл жанама айғақ болса да, ең сенімді ғылыми дереккөзі саналады. Іле мен Шығыс Қазақстан тарихи тұтастығы жағынан этнографиялық аймақ. Қоңыр күй дәстүрі латтық жүйе, күй формасы қоңыр атауындағы архикалық мән екі жақта да бар. Оның үстіне, XVIII-XIX ғ. көші-қон картасы екі ел ара үзілмеген. Қоңқайдың   Қуандықтың (алпыс) қоңыр күйлерін түгелдей шерте білгені дәлелденбеген. <Алпыс қоңыр> өзара орындалған қоңыр күйлердің кеңдігін ғана растайды. Екі күйшінің күй материалын нақты салыстыру үшін дерек аз, бар материал - интонациялық деңгейде ғана салыстыруға мүмкіндік береді. Олар ара жазбаша және ноталық архивтік деректер жоқ болғандықтан, пәленше <Алпыс екі қоңырды> тартты, <Алпыс екі қоңырдың> бірі, <Алпыс екі қоңыр> дәстүрі деген тіркестер күйлік топтама және цикл ретінде кездеспейді. Демек, Қоңқай мен Қуандық шығармаларындағы ұқсастық типологиялық барыс, өңірлік арақашықтық алыстаған сайын, атауы өзгерсе де, бірақ интонациялық үлгі сақталады. Осы жүйеден Қуандықтың қоңыр күйлерін, Қоңқайдың оларды жаңғыртуы табиғи типологиялық сәйкестік. Сол дәуірдегі дерек көздеріндегі қоңыр күйлердің нұсқалары <қоңыр>, <теріс қақпай қоңыр>, <жай қоңыр>, <зар қоңыр> қатарлы дербес күйлерды қамтыған. Цикл немесе жүйе ретінде жинақталған күйлер емес. Тек орындаушылық поэтикалық сипатта болған. Бұл байланыста күйшілік ықпалдастық музыкалық мәдениеттің ортақ тамыры ретінде ғана дәлелді. Танымал күйші Әшім Дүңшіұлының Қоңқай қоңыр күйлерін орындағаны халық арасында ауызша айтылады. Бірақ, Әшім тарабынан орындалған қоңыр күйлердің нұсқалары кезінде жазылып алынбағандықтан күйшінің мұрасы толық сақталмаған. Әшімнің өз тарабынан “кеңестен жеті бұтақ” деп аталатын күйлері бүгінде ел арасында. Олар қазақ күй мәдениетінде шертпе күй дәстүрін Іле өңіріне қалыптастырған тұлғалар негізінде тану тарихи тұрғыдан орынды.

Ендеше <алпыс екі қоңыр> атауы қайдан шықты?

<Алпыс екі қоңыр> атауы ширек ғасырдан бері 1990 жылдардан бастап, ҚХР Шыңжан Іле аймағы қазақтары жағынан алғаш пайда болып, дау тудырған күрмеуі қиын толғақты мәселе. Тосын мұра қытай қазақ мәдени кеңістігінде күйлік ұғым төңірегінде 1996 ж үкіметтік қаржы негізінде құйма-құлақтар жағынан қайта жаңғырып, тек Іле аймағы жағынан бастама көтерді. Қоғамда үгіттеле бастады және <алпыс екі қоңырды> зерттеу кеңсесі құрылды. <Алпыс екі қоңыр> ұғымы халық арасында өңірлік бастама ма, ұлттық бастама ма, әлде миф пе? - дейтін сұрау тастады. Іле Қазақ Автономиялы облысындағы фольклор танушы зерттеушілер тобы жағынан, <алпыс екі қоңыр> өзара насихатталып, күй өнерінің дәстүрі негізінде мұра аталып сипатталды. Алайда, бұл Іле аймағынан тыс, қазақ отырақтасқан қала өңірлерде Үрімжі, Алтай, Тарбағатай, Баркөл, Бөрталла, Күйтүн, Санжы және Ганьсу - Цинхай провинцияларында бұл ұғым ғылыми және мәдени қолдау тапқан жоқ, керісінше <алпыс екі қоңыр> ұғымы қоғамды біріктіруші фактор болудан қалып, пікір-таласпен жікке бөлінудің нысанына айналды. <Алпыс екі қоңырды> мұра деп таныған тарап, оны кеңітумен жасанды жаңғырту қажеттілігін алға тартса, екінші тарап ғылыми дәлдікпен тарихи жауапкершіліктің салмағына алаңдайды. <Алпыс екі қоңырды> зерттеу-реттеу басқармасы <алпыс екі қоңыр> қазақ рухани мәдениетінің алып бәйтерегі дейтін ұстаным негізінде, “алпыс екі қоңыр” қазақ әдебиет көркем өнерінің барлық саласымен, тұрмыс салтымен табиғи түрде қабысып жататын кең мазмұнды, алуан сазды, кесек тұлғалы сахналық шығарма дейтін түсінікті дәріптеп, оны қайта қолдан жасау орынды деп қарады. Олардың сенімділігене негіз болған пәкті белгілі күйші Әшім Дүңшіұлының ауыз екі тілде айтылған “күйдің басы алпыс екі қоңырдан басталады” (1956 ж) деген тұспалды сөзі. Бұл айтылымды нақтылайтын Әшім Дүңшіұлының мәтіндік куәгерлік қолжазбасы сондай-ақ, <алпыс екі қоңыр> атауын айғақтайтын күйшінің басқа да мақала-сұхбат туындыларының нұсқалары жоқ болғандықтан, <алпыс екі қоңыр> ұғымы әу баста мұра санатына жатпайтын дейтін шектеулерге ұшырады. Себебі, <алпыс екі қоңыр> ұғымының жеткілікті тарихи деректік пәктілігі оны айғақтайтын аңыздық мәтіні белгісіз. Оның үстіне қолдан жүйеленген күйлік мұра, қысқа ғана уақыт ішінде <алпыс екі қоңыр> күйден тұратын күй атанып, ел ішінде бейзаттық мәдени мұра ретінде жоғарға ұсынылды. Дәстүрлі музыка саласындағы мұндай жасанды канондану әрекеті ғылыми ортамен зиялы қауым арасында көзқарастардың жіктелуіне және бір бөлім зерттеуші зиялылардың қатаң ғылыми ұстанымындағы сынына ұшырады. Олар бір ауыздан “алпыс екі қоңырды” ұлтқа тән бейзаттық мәдени мұра ретінде ұсынылуы ғылыми обьективке қайшы келетінін, мәдени бірегейлік тұрғыда алғанда қауіпті үрдіс екендігінде ескертті.

Белгілі сыншы Омархан Асылұлы, жазушы Сұлтан Жанболатұлы, сыншы Тұрсынәлі Қашқынұлы, көрнекті қаламгер Сәли Сәдуақасұлы, қоғам қайраткері Қабыл Оспанұлы, ақын Жұмаділ Маманұлы, композитор Абылай Жабықпайұлы, журналист Тұрсынхан Әлханұлы бастағандар <алпыс екі қоңыр> атауының тарихи музыкалық дерекпен дәлелденбегенін, күй жинақтарында немесе фольклорлық үлгілерде мұндай топтама аты кездеспейтінін алға тартады. Бұған біреу айтты деп (мысалы, Әшім) қолдан қоңыр жасап, жауап дайындау күлкілі іс, ол барса келместің жолы, оның қазақтың ешқандай да рухани өркениетінің алып байтерегі емес екендігін ғылыми мақалаларында анық жазады. “Қазақстан музыка мамандарының зерттеу еңбектерінде, бұл ұғым жөнінде ешбір деректің кездеспеуі, жазба археологиялық бұйымдарда, ежелгі материалдарда, тасқа түсірілген суреттермен көне түрік, шағатай жазуларында, кітапхана қорындағы каталогтарда, мұражайлармен мұрағаттарда ешбір шімбесінің кездеспеуі зерттеушілерге ой салады” деп жазады① танымал сыншы Тұрсынәлі Қашқынұлы.  <Алпыс екі қоңыр> атты тосын мұраны бар деушілер бұл ұғымның нақты тарихи музыкалық негізімен дерек көздерін көрсете алмады. Сөйте тұра, шындықтан көрі <алпыс екі қоңырдың> беймәлім көлеңкелі тұстары басым жағдайда, <алпыс екі қоңыр> кеңсесін (жоғарғының шығарған құжаты бар, партия, үкімет, мәдениет басқармасы қолдап отыр) тұрғы еткен жауаптылар, жергілікті өнерпаздармен бір бөлім зерттермендер бұл ұғымды мақсатты түрде ресми “мұра” ретінде тіркеп, жоғарғыға жолдап <алпыс екі қоңыр> ұғымының нақты жүйесі жоқ атауына қарамастан яғни, фольклор табиғаты бойынша аңыздық негізі ауызша тарайтын, ғасырлар елегінен өткен, халықтық танымда орныққан өнер болуы тиіс екендігін біле тұра, аталмыш <алпыс екі қоңырдың> бір қоңыры <аққу қоңырын> (2005 ж) қолдан жасап аспанға бірақ ұшырды. Белгілі болғандай, <алпыс екі қоңыр> кеңсесін тұрғы еткендер ұйғыр халқының “он екі мұқамына” жалаң еліктеп, <алпыс екі қоңырды> күйлік дәстүр деп (мұра) танып, тек Іле Қазақ Автономиялы облысы тарапынан тұтас қазақ ұлтына тән бейзаттық мұра ретінде мемлекет дәрежелі бейзаттық мәдени мұралар тізіміне енгізу жобасына ұсынады. “Он екі мұқам” Орталық Азия халықтарының дәстүрлі музыкалық жүйесіне қатысты, күрделі құрылымды музыкалық-драмалық стильдердің атауы. Ол әсіресе ұйғыр, өзбек, тәжік ұлттарында сонымен қатар ирандықтар мен арабтарда түрлі тарихи-мәдени формаларда кездеседі. “Он екі мұқам” ұйғыр халқының дәстүрлі мәдениетінің ажырамас бір бөлігі ретінде, Қытай үкіметі 2005 ж ұйғыр халқы атынан, “он екі мұқамды” ЮНЕСКО-ның бейзаттық мәдени мұралар тізіміне енгізді.

Ғылым мен фольклор тану - дәлел мен шындыққа сүйенетін сала. <Алпыс екі қоңыр> атауы күйлік топтама дейтін ұғымға нақты репертуарлық тізім ешбір тарихи жазбаларда, көне жинақтарда, хатқа түскен шежірелерде аталмайды да кездеспейді. <Алпыс екі қоңыр> күйлердің нақты сандық, жүйелік топтамасы деген сөз дәлелсіз. Оның саны да мазмұндық құрылымы да тарихи негізі де белгісіз. Ғылымда, нақты жүйелік күй топтамаларды айқындау үшін дерек көзі, құрылымы және контекст болуы тиіс. Контекст - күйдің шығу тегі, тарихи кезеңді функциясы, орындаушылық дәстүрі мәдени ортадағы рөлін ескертуді талап етеді. <Алпыс екі қоңыр> ұғымы бұл талапқа толық қанды сай емес. Оның нақты күй ретінде дәстүрлі домбыра репертуарында орын жоқ. Нақты бір күйдің де, топтама күйдің де атауы емес. <Алпыс екі қоңыр> тарихпен, дәстүрмен, шежірелік таныммен тығыз байланысқан рухани мұра атануы үшін: оның даму жолдары нақты дерек көздерімен дәлелденген, бүгінге жалғасқан болуы шарт. Ол үшін <алпыс екі қоңырға> қандай күйлер тәуелді, оның орындаушылық үлгілері бар ма, әуендік, латдық ерекшелігі қандай, тарихи деректер растай ма зерттеушілердің еңбектерінде бұл термин қалай түсіндіріледі?  - деген сұрақтарға нақты музыкалық, теориялық, фольклорлық тарихи дәлелдер қажет. Ғылыми деректерде, мұрағаттық материалдарда, академиялық және фольклорлық жинақтарда (күй жинақтарында, дәстүрлік орындаушылық мектептерде) ондай жүйеленген “алпыс екі” күй жоқ. <Алпыс екі қоңыр> атауы белгілі бір стильдік немесе жарнлық жүйенің жалғасы емес, кейінгі кезде Қытай елі Іле өңірі қазақтары жағынан қолдан жасалған атау. Оны домбыра күйіндегі қоңыр дәстүрмен теңдестіріп қарастыру ғылыми тұрғыда қисынсыз. <Алпыс екі қоңырды> тұрғы еткендер қоңыр атауы бар күйлердің санын алпыс екіге толтыруға тырысқан. Дәстүрлі музыкада қоңыр күй санмен шектелетін категория емес, мазмұнмен әуездік сипаттағы күйлерді қамтиды. Қоңыр күйі феномані тек домбыра репертуарымен шектелмейді, қобыз күйлерінде сыбызғы сырнай сияқты үрмелі аспаптарда да бар. Сондықтан, дәстүрлі музыка қорында қоңыр сипаттағы күйлердің саны алпыс екі емес, жүздеп кездесуі тіпті одан да көп болуы мүмкін. Бұл қоңыр күйдің қазақтың дәстүрлі музыкалық ойлау жүйесіне ортақ универсалды үндік ұғым екенін дәлелдейді. Осы тұрғыдан алғанда, қоңыр күйді нақты бір сандық көрсеткішке (алпыс екі) телу, жіктеу, дәстүрлі музыканың табиғи даму логикасына және ғылыми әдіснамасына қайшы әрекет. Ең қызығы, олар жағынан қолдан жасалған <аққу қоңырының> сахналық қойылымындағы мазмұнында ән, би, күй, терме және ақындар айтысы сынды өнер түрлері тұтас қамтылған. Демек, жасанды алпыс екі күйден тұратын топтаманың бір қоңыры атанған <аққу қоңыры> күйлік мазмұнда емес, дәстүрлі жанрларды күштеп біріктіргені және оны жасанды жүйеге айналдырғаны анық болып отыр. Қазақ музыкалық мәдениетінде <аққу қоңырынсыз> бұл дәстүрлі өнер түрлері ежелден бар ұғым. Қазір де бар, болашақта да бола береді. Күй тану ғылымында қазақ музыкасымен фольклоры өз ішкі жанрларымен терминологиясымен бай және терең. Дәстүрлі күй мұрасы жеткілікті дерекпен мұра атанып тұрған бүгінгі жағдайда атауын <алпыс екі қоңыр> деп оны дербес мұра ретінде қолдан жасау дарияның бойынан құдық қазумен пара-пар. Бұл тұжырым табиғи шынай байлықты жасанды жасырын мақсатпен алмастыруға болмайтындығын ескертетін терең философия. Үкіметтік қаржы мен жасанды мұра жасау грантты қаржыландыру көздеріне жол ашуға тырысудың сондай-ақ, бұл атаумен қоңырды құжаттастыру үшін құндылық ойлап табу бюрогратиялық тәсілді аңғартады. <Алпыс екі қоңыр> атауы біртұтас бейзаттық мәдени мұра ретінде тіркеу, музыкалық фольклорлық емес, идеологиялық-инжериялық жоба екенін жоққа шығару қиын емес.

Көпшілікке мәлім, <алпыс екі қоңыр> атауы ғылыми және фольклорлық тұрғыдан дәлелденбеген. Тарихи дерек көздерінен орын алмаған, оның үстіне Қазақстандағы дәстүрлі мектептер Арқа, Батыс, Жетісу, Сыр бойы және Шығыс жағынан кездеспейді. Өзге елдерге тұратын қандастарға (Моңғолия, Ресей, Өзбекстан, Түркия, Қарақалпақстан, Астрахан т.б) бұл ұғым күйлік жүйе ретінде таныс емес. Өз кезінде Қытай елі қазақтары жағынан, этно музыка саласында жүргізілген <алпыс екі қоңырды> зерттеу реттеу ақпарат сауалнамалары мен сұхбаттарда ҚХР қазақтарының бір бөлігі атанған Ганьсу-Циңхай провинциясындағы өнертанушылар бұл атаудың және оның мағынасын, фолкьлорлық аясын білмейтіндіктерін, ондай атаудың өздерінің күйлік жүйелерінде жоқ екенін жасырмаған. Т. Қашқынов② “алпыс екі қоңыр шынында мұра деп қаралса, онда ол жалпы қазақ ұлтына ортақ мұра болуы керек” дейтін ескертпе ойын да білдірген. <Алпыс екі қоңыр> зерттеу кеңсесіндегілер қоңыр сөзінің поэтикалық түсін (реңін) дәстүрлі циклдік күйлік форма деп ұғынып (шатасып), оны күйлік дәстүр ретінде таныған. Бұл атауда сандық-символдық және қоңыр ұғымының поэтикалық-философиялық ұғымы қатар өрілген. <Алпыс екі қоңыр> атауындағы осы қос қабаттың тоғысы музыкалық дәстүрдің нақты фактологиялық дерегін емес, метофора түрінде айғақталады. Бұл ұғымның табиғаты тарихи факторлық категория емес, кейінгі ширек ғасырда пайда болып қалыптасқан мына бірнеше мәдени процесстің ықпалынан туған күрделі семантикалық құрылым. Ол орындаушылық дәстүрдің барысы (Қоңқай Қуандық дәстүрі), ауызша сөздің таралуы (Әшім сөзі), кейінгі кезеңдегі жүйелеу әрекеттері (зерттеу кеңсесі) және оның канондық сипат алуы сынды барыстардың нәтижесі. Бірінші: орындаушылық дәстүрдің рөлінде, заманында, Қоңқай-Қуандық желісіндегі орындаушылық қоңыр сарындар, ондағы қоңыр әуездің тұрақтылығы, бір-бірімен үйлесімділік қасиеті тұрақты түрде қайталанып қоңыр дәстүрінің стильдік маркерлері ретінде орындаушылық орта қалыптастырды. Бірақ, олар орындаған қоңыр күйлер жеке музыкалық цикл емес, тек қайталанған қоңыр күйлерге тән әуендік бояумен қоңыр тембір, ұстамды эмоция, табиғи дыбыс ағысын сипаттайтын фольклорлық және поэтикалық анықтама. Бұл қоңыр интонацияға тән еркін, тынысты орындау мәнерлерін білдіреді. Іледегі қоңыр зерттеу басқармасы қоңыр күй дәстүрін <алпыс екі қоңыр> атауының қалыптасуына негіз болған бастапқы арнаның бірі ретінде өткен дәстүрді кейінгі логикамен жүйелеу, бұрынғы болмаған атау, сан, категорияны кейінмен өткенге телу, бұрынғы болмаған құбылысты қазіргі түсінікпен қайта қарау негізінде дәстүрді жасанды түрде кеңейтіп, оны құрастыру (топтастыру) әрекеті көрініс берді. Қолдан қоңыр жасау салдарынан қоңыр дәстүрдің тарихи дәлдік деңгейі бұрмаланды, қоңыр күйлердің шығу тегімен музыкалық себептері ғылыми тұрғыдан анық ажыратылмады. Керісінше, олар қоңыр сөзінің семантикасын поэтикалық және эмоциялық мәнінен яғни есту әлемінің символдық мәні болған қоңыр ұғымын өзінің тембірлік-философиялық шексіз аясынан шектеп ажыратып оның музыкалық терминологияға тіке теліді. Екінші: ауызша тарихтағы Әшім сөзінің символдық ықпалы олар жағынан зерттеушілік ортада күмәнсіз ақиқат ретінде қабылданды. Нәтижеде канондық сипат алды. Күйші Әшімнің метафорлық әрі интерпретациялық сөзінің астарында - олар ара (Қоңқай-Қуандық) нақты орындаушылық және тәжірибеден өткен “күйдің басы - қоңыр сарыннан тарайды, қоңыр күйдің түп негізі немесе қоңыр дәстүр күйдің ең көне бастауы, күй деген ұғымның тамыры зарлы қоңыр сипаттағы алғашқы күйлерден бастау алады” деген ой астарланған. Шын мәнінде, <алпыс екі қоңыр> ұғымы адам болмысының барлық құпия тамырын тербейтін сарын деген түсінік береді. Оның мәні халықтың дүниетанымындағы алпыс екі тамыр ұғымымен тіке байланысты. Алпыс екі саны адамның өмірлік қуатымен тіршіліктің тұтастығын бейнелейтін метафора, жыраулар поэзиясында алпыс екі тамыр тіркесі жиі кездеседі. Бұқар жырау “алпыс екі тамырың түгел болмай, көңілдегі ойың орнық бас [Бұқар жырау, 1987 ж, 47-бет]” деп алпыс екі санның адам руханиятындағы тұтастықты білдіретінін көрсеткен. Ал өмірдің тұтас тынысын жеткізетін сөз - ол қоңыр, қоңыр сөзі алпыс екі тамырдың табиғи соғысы, өмірдің негізгі ырғағы. Сол ырғақты қазақ - қоңыр деп атаған. Осы негізде алпыс екі тамыр сөзі <алпыс екі қоңыр> ұғымын береді. Алпыс екі тамыр адам болмысының рухани физикалық бірлігін көрсетеді. Қоңыр сөзі қазақ мәдениетінде сезімдік эстетикалық дүниетанымдық және рухани үйлесімнің символы ретінде орныққан ұғым. Ол философияда өмір ырғағымен тепе-теңдіктің көрінісі. Адамның барлық сезім тамырларын оятатын мәңгілік үн, мұң, толғаныс және көңіл күй яғни қоңыр. Қазақ музыкасында Қорқыт қобызының күңгірт мұңы, сыбызғы сырнайдың тынысты қоңыр әуені, домбыра күйлеріндегі шертпелі үн және халық әндерінің саздары табиғат пен адамның, үнмен жүректің, өткен мен бүгіннің арасындағы тұнып тұрған қоңыр әуен. Сол үн ұлттың ішкі қоңыр әлемін пәш етеді. Сондықтан, күйші Әшімнің тұжырымды сөзі күй жайында емес, қоңыр үннің түпкілікті бастауы қобыз үнінен тараған көне музыкалық қабатты білдіретін семантикалық-фольклорлық айтылым. Үшіншіден, кейінгі кездегі жүйелеу әрекеттерінің канондық сипат алуы алпыс екі қоңыр атауының аталуына себепкер болды. Бұл <алпыс екі қоңыр> аталуы, сақталған дәстүрдің куәсі емес, керісінше, дәстүрдің орнына қойылған жасанды атаудың нәтижесі. Орындаушылық (Қоңқай-Қуандық) тәжірибе ешқашан алпыс екі күйден тұратын жүйе ретінде қабылданбаған Іле аймағындағы кеңсені тұрғы еткен жасампаздар шашыраңқы орындаушылық материалдарды бір атаудың астына күштеп, жинақтап, оған тарихи тереңдік теліді. Әшім сөзін осы жүйелеу әрекеттерінің идеологиялық тірегіне айналдырып бүкіл концепцияны соған сүйеп, оны көне мұраның қайта танылуы деп, оны тарихи дәстүр ретінде қайта оқыды. Ғылыми тұрғыда алғанда, бұл логикалық орын алмастыру, алдымен атау жасалады, содан кейін, сол атауға лайық тарих құрастырылады. Қазіргі жиі айтылып жүрген <алпыс екі қоңыр> атауы канондық сипат алатын интерпретацияның салдары болып табылады. Бұл мәдени жадыны қорғау емес, оны қайта құрастыру, мұраны сақтау емес, мұра туралы мифті бекіту. Бұл жүйе ғылыми және тарихи үздіксіздіктің қағидаттарына қайшы келеді. Т. Қашқынов, “зерттеушілерге түсінікті, аталмыш <бес қоңыр> мен <аққу қоңырының> ешбір тарихи негізі, көркемдік құны жоқ, қолдан жасалған туынды. Қыл-қысқасы бұларды мұра санатына қосуға мүлде болмайды”③ деп нүкте қояды. Қолда бар деректер, Т. Қашқыновтың тұжырымды сөзін ғылыми тұрғыдан мына жақтардан растайды, біріншіден, <алпыс екі қоңыр> атауын бекітетін архивтік құжат жоқ. Нотаға түскен тізім немесе континуитетті (үздіксіз процесс) дәлелдейтін жазба дерек жоқ. Екіншіден, атаудың кең таралуы көбінесе кейінгі түсіндірулермен жүйелеу әрекеттерінің нәтижесі. Ауызша айтылым, Әшім сөзі метафорлық мәнмен ажырап, жасанды түрде нақты сандық топтама ретінде қабылданды. Үшіншіден, нысанның айқын нұсқалары, аражігі, орындаушылық контекстері мен тарихи үздіксіздігі көрсетілмей тұрып, оған мұралық мәртебе телінді. Бұл ғылыми әдіснамаға қайшы. Төртіншіден, <алпыс екі қоңыр> атауының, белгілі бір өңірлік мәдени ортада (ҚХР) кейінгі кезеңде белсенді аталуы, оның көне дәуірден үзіліссіз жеткен дәстүр екенін дәлелдемейді. Керісінше, ұғымның ретроспективті жүйелеуді (кейінгі кезеңнің түсінігі негізінде атау сан арқылы жүйелеуге бағыттау) көрсетеді. Мұндай қадам күй тану ғылымында, интерпретация (нақыт дерекке емес, мағынаға) мен фактінің орнын алмастыру. Қолдан жасалған мұндай атауды тарихи деректер растамайды.

Алпыс екі мен күй өнеріндегі байланыста алпыс екі саны қазақ дүниетанымындағы әлемдік құрылымның, табиғи заңдылықтардың, адам болмысымен рухани тәжірибенің көп қырлы көрінісін бейнелейтін мағыналы сан. Алпыс екі саны - адам, жаратылыс, тіршілік, рух және ғарыш құрылымына қатысты түсініктермен байланысты. Ол қазақтың әлемді сезіну, жүйелеу, және реттеу амалы. Осы арқылы қазақ өмірді шексіз емес, реті бар дүние деп түсінген. Музыканы - жан көрінісі деп сезінген. Ал қоңырды сол жүйенің ең табиғи шынайы өмірі деп білген. Мұнда ең әуелі алты саны, табиғи әлемнің негізгі элементтері жер, су, от, ауа, көк және кеңістікті, екі саны тепе-теңдікті, күн мен түн, ер мен әйел, өмір мен өлімді білдірсе, музыкада екі саны қос ішек, қос дауысты үн, күй, ән дегенді меңзейді. Екі санның қосындысы яғни (6+2=8), сегіз саны қазақта сегіз қырлы, бір сырлы сөзі бір басында бірнеше өнері бар, тоғысқан елден ерек, өнерлі адамдарға қаратылып айтылады. “Алпыс екі” саны поэзия мен күй өнерінде поэтикалық әсерлеу құралына айналған. Қазақ фольклорында, музыкада алпыс екі саны нақты санды емес, керісінше, көп нұсқалықты, толықтылықты, сан алуандықты және кемелділікті білдіретін шексіздіктің символы. Осы ерекшеліктерге байланысты “алпыс екі” тамыр, “алпыс екі” өнер, “алпыс екі” айла, “алпыс екі” рух, “алпыс екі” амал, “алпыс екі” жын тіркестермен өмірде жиі қолданыста. “Алпыс екі” тамыр тіркесі - адам анатомиясына, биологиялық бастауларына қатысты айтылады. Бұл ұғым бір жағынан адам денесінің психологиялық жүйелерін, екінші жағынан рухани сезімнің толғаныспен күйзелісті сипаттаушы метафора ретінде түсінік береді. “Алпыс екі” тамыр адам жаратылысының тұтас жүйке жүйесін сипаттайды. Адам “алпыс екі” тамыры игенде ғана толық эмоциялдық және рухани күйге ене алады. “Алпыс екі” тамыры иіді сөзі жүрек елжіреді, мейірі түсті, емірене сүйсінді, толқыдым, тұла бойын балқытты, жан дүнием елжіреді, тебірендім т.б. “Алпыс екі” өнер - адамның ішкі және сыртқы әлемінің біртұтастығына сілтеме жасайды. Нағыз шебер, кемел адам туралы айтылған бейнелі теңеу. Яғни шеберліктің шексіздігін білдіреді. Сондай-ақ мәдени мұраның кеңдігін, өнердің рухани тектілігін сипаттайтын символдық тіркес. “Алпыс екі” амал - халық күн тізбесіндегі табиғат пен тіршілік түйініндегі жыл басы наурыз айына дейінгі кезеңі “алпыс екі” амал атанып, ол қыс пен көктемнің алмасу мезгілін сипаттайды. Бұл көшпенділердің климаттық тәжірибесіне сүйенген күнтізбелік жүйе. “Алпыс екі” рух - адам жүрегінде тербеліс пайда болған шақты білдіреді. Яғни, рухтың қозғалысқа түсуі, қазақта рухы күшті, рухы бар адам, рухтың оянуы дейтін сөз бар. Оның мәні адамның ішкі қуатын, ерік-жігерін, өнер мен сезім әлеміне енуін білдіреді. “Алпыс екі” айла - адам баласының ақыл-ой, тәжірибе, айлакерлік сынды мүмкіндіктерді білдіретін поэтикалық сипаттама. Ол негізінен әлеуметтік ойындарды меңгеру, өмірлік этикалық әдіс-тәсілдерін меңзейді. Бұл ұғым аң атаулының ішіндегі айлакер әккі аңдарға да байланысты айтылады. Мысалы, айлалы түлкі алдырмас, кәрі қасқыр қақпанға түспейді. “Алпыс екі” жын - түркі халықтарының мифологиясындағы тылсым күштер ұғымына байланысты, көзге көрінбейтін, адамға рухани әсер ететін тіршілік иелері ретінде санаға беріледі. Жын рухани әлемінің көп қабаттығын, көне шамандық, бақсылық және сопылық түсініктерде тылсым күш иесі. Ішкі мінез құлық, шайтандық нәпсі, құштарлық шабыт секілді тентек күштердің жиынтығы. Кедергілердің бейнесі негізінде айтылады. “Алпыс екі” жын ауру мен дерттің себебі ретінде қаралған. Бұл рухани дертті мистикалық жолмен тану дегенді білдіреді. Мистикалық ұғым - адам санасына бағынбайтын тылсым күштерге қатысты құбылыстар. Мысалы, жын, пері, аруақ, аян көру және ғайыптың елесі. Бұл жоралғының қалдығы қазақ және түркі халықтарының наным-сенімдерінде бүгінде қолданыста бар екендігі там тұмандап кездеседі. “Алпыс екі” жас - жарыққа жету жолы, кемел адам мағынасында, “алпыс екі” жас өмірдің тұтас бір шеңбері, пәнилік кезеңнің соңғы жасы делініп, мұсылман қауымға тазару мен имандылыққа бет бұру дейтін өмірлік кезеңді меңзейді. Қазақта “алпыс екі жас ақыл жас, алпыс екіге келген ер ақыретке дайын болар” деген сөздер тек діни түсінік емес, мұралдық этикалық рухани мазмұнда айтылады.

Қазақ халқының ұшқыр ойының табиғатында: “дүниеде бір ағаш бар түбі жуан, он екі ұл, алпыс екі қыз бір күн туған” дейтін жұмбақта “он екі ұл - он екі мүшел, алпыс екі қыз - алпыс екі тамыр, жуан ағаш - әйел адам”. Бұл әйел адамның алпыс екі тамырын иітіп, ана атанған сәтін білдірсе, мына сөзде: “тоқсан жасың қоңыр күз, кәрілік келді есіліп, екі аяғы көсіліп, алпыс екі тамырың бірдей шешіліп” дегенде, адамның буыны босап, қуат-күші кеткен, көздің нұры тайған алпыс екі тамыры жатқан кәрілік шақты меңзейді. Бұдан тыс, мына бір мәтінде: “алпыс бір жас бесінші мүшел, бір жастың есептелуі қара, ақ, сары, қызыл және көк түс болуы шарт астында, осы бес түстің шеңберді толық бір айналып шығуы бір жас көрсеткішін білдірген. Күйшілер сайысқа түскен кезде алпыс бір күйді (бұл жерде қоңыр күй делінбеген) толық орындаумен қатар, өз жандарынан құлақ күйін (жеке туынды) қосып күй санын алпыс екіге толтырған.” Күйлердің санын алпыс екімен толтыруы алпыс екі тамырды иітумен пара-пар деп ұғынған. Ал дәстүрлі күй өнеріндегі қоңыр күйлер ол қазақ мәдениетіне тән тембірлік психологиялық және экзистенциялық стильдік айшық. Осыған байланысты қоңыр күйлер санмен шектелмейтін (62) ауқымдық (неше жүздеп кездесуі мүмкін) күйлік мұра. Сондықтан музыкалық аспаптарда, соның ішінде домбыра күйлеріне байланысты алпыс екі саны - адамның алпыс екі тамырды иітетін деген ишараның жанды мысалы.

Қорыта айтқанда, ғасырлар қойнауына жұтылған, уақыт орамына көміліп қалған рухани мұраларымыз табылып, зерттеліп, жаңғырып жатса нұр үстіне нұр болары анық. Өткенді саралап, барды бағалай білу әрине парыз. Әр дәуір тудырған мұра тек бүгінгінің емес, мәңгіліктің аманаты. Ал рухани құндылықтарға құрмет ету елдіктің белгісі, рухтың темірқазығы.

Мәрзия Оқанқызы,

ҚР Ұлттық академиялық кітапханасының кызметкері

Пайдаланған әдебиеттер тізімі:

(А. Затаевич — Қазақтың 1000 күйі. – Алматы: Дайк-Пресс, 2003.

А. Затаевич — Қазақтың дәстүрлі 500 күйі. – Алматы, 2009.

Домбыра–дастан жинағы. – Алматы.

Ахмет Жұбанов. Ғасырлар пернесі. – Алматы : Дайк-Пресс, 2002.

С. Өтениязов. Қазақ күй өнерінің тарихы. – Алматы 2000 ж.

Ақселеу Сейдімбеков — «Қазақтың күй өнері», Астана: Күлтегін баспасы 2002 ж. монография.

Ақселеу Сейдімбеков — «Қазақ әлемі» Алматы, 1997 ж.

①, ②, ③ <Ғасырлар қойнауын еске алсақ немесе күй тарихы хақында аз сөз > атты мақаласынан - Алтай газеты, 3 бет 28 қаңтар 2006 ж).

Abai.kz