قازاقتىڭ رۋحاني الەمىندە ءبىر عانا ءسوز بار، ول ايتىلعان كەزدە ادامعا جىلى ءتيىپ، جايلى ءارى باياۋ تىنىشتالعان الەم ەلەستەيدى. بۇل - قوڭىر. ول تىلدە ءجيى قولدانىلاتىن، باي ماعىنا بەرەتىن، تابيعاتپەن ۇندەسكەن، جۇرەكتىڭ قىلىن شەرتەتىن ۇلتتىق دۇنيەتانىممەن بايلانىستى سوزدەردىڭ تۇتاس بولشەگى. قوڭىر ءسوزىنىڭ ماعىنالىق قاباتتارى لەكسيكالىق، اۋىسپالى، پوەتيكالىق ءتىپتى سيمۆولدىق دەڭگەيلەردە كوپ قىرلى ۇعىمعا تەرەڭ فيلوسوفيالىق ماندە قولدانىستا. قوڭىر ءسوزى تىكەلەي ماعىناسىندا – ءتۇستىڭ (بوياۋ) رەڭىن بىلدىرەدى. قارا مەن سارى اراسىنداعى كۇڭگىرت، تابيعي بەيتاراپ رەڭ، توپىراق رەڭدى، تابيعاتتىڭ، كۇزدىڭ دالا ءتۇسى رەتىندە قابىلدانادى. تابيعات بەينەسىندە – قوڭىر كۇز، قوڭىر جەل، قوڭىر سامال اتالىپ كۇز مەزگىلىن، كۇزدىڭ قوڭىرقاي تارتۋ كورىنىسىن بىلدىرەدى. مىسالى، قوڭىر كۇز كەلدى، دالا جاپىراققا تولدى. وسى سياقتى، قوڭىر جەر، قوڭىر دالا، قوڭىر قاز، قوڭىر كيىز ءۇي جانە قوڭىر ات تىركەستەرى قوڭىر ءتۇستىڭ تابيعي وبەكتىلەرى.

قوڭىر ءسوزى اۋىسپالى ماعىناسىندا – قاراپايىم، بايىپتى، تىنىش، ۇيلەسىمدى، تابيعي دەگەندى، ادامنىڭ مىنەز قۇلقىنا، كوڭىل-كۇيىنە، تابيعات قۇبىلىسىنا بايلانىستى ايتىلادى. مىسالى، قوڭىر مىنەز - سابىرلى، بايىپتى، جۇمساق ۇياڭ مىنەز دەگەندى، قوڭىر ادام - جايساڭ ەلگەزەك ماعىناسىن، قوڭىر تىرلىك – قاراپايىم بايسالدى ءومىر سالتىن، قوڭىر كۇندەر – ءوتىپ كەتكەن قاراپايىم كۇندى، بىراق قادىرلى كۇندەردى، قوڭىر الەم – دالا، تىنىشتىق جايلى قاراپايىم ۇيلەسىم، قوڭىر ەل – وزىندىك تەرەڭدىگى بار، ەڭبەكقور، فيلوسوفيالىق ۇلت بەينەسىنىڭ كورىنىسىن بىلدىرەدى. دەمەك، قازاق حالقىنىڭ ۇعىمىندا قوڭىر ءسوزى باسقا ءسوز تىركەستەرىندە تابيعاتپەن دە، تىرشىلىكپەن دە ۇندەسەتىن شەكسىز پوەتيكالىق ءارى فيلوسوفيالىق ماندەگى ۇعىم. ولاردىڭ قولدانىستاعى بەرەتىن ماعىناسى ەرەكشە سەمانتيكالىق ءورىس قالىپتاستىرعان. مىسالى، دارالاپ اتاساق، قوڭىر ساز، قوڭىر ءان، قوڭىر ءۇن، قوڭىر داۋىس، قوڭىر اۋەن، قوڭىر كۇي، قوڭىر جەل، قوڭىر دومبىرا، قوڭىر ۇيىق، قوڭىر بەلدەۋ، قوڭىر قاباق، قوڭىر سالقىن، قوڭىر اڭگىمە، قوڭىر كۇركە، قوڭىر كۇلكى، قوڭىر وي، قوڭىر قالتا، قوڭىر تىرلىك، قوڭىر اڭ، قوڭىر ساي، قوڭىر تارتۋ، قوڭىر جاي، قوڭىر دالا، قوڭىر تۇلەك، قوڭىر قوزى، قوڭىر بوتاقان، قوڭىر سامال، قوڭىر كەش، قوڭىر ءجىپ، قوڭىر ىمىرت، قوڭىر كۇرىش، قوڭىر ءومىر، قوڭىر بالدىر، قوڭىر كۇرەڭ، قوڭىر ءۇي، قوڭىر يتمۇرىن، قوڭىر قوس، قوڭىر كۇركەشە، قوڭىر بەل، قوڭىر ءتۇس، قوڭىر تۇرمىس، قوڭىر توسكەي بولىپ اتالسا، قوڭىر اتاۋى، رۋ-تايپا اتتارىندا تاريحي ەتيكالىق بولمىستى، تاريحي رۋلىق بەلگى رەتىندە بۇگىندە قولدانىستا. قازاق ەتنو قۇرامىندا قوڭىرات – ۇلكەن تايپا رۋ اتاۋى. كەيبىر رۋ ىشىندە قوڭىر بالاسى، قوڭىراتا، قوڭىرۇلى دەگەن اتالىق شەجىرەلىك تىركەستەرى دە بار. ادام ەسىمىندە - قوڭىرباي، قوڭىرشاش، قوڭىرجان، قوڭىربەك، جەر-سۋ اتاۋىندا - قوڭىرادىر، قوڭىروبا، قوڭىروزەك، قوڭىراۋليە، قوڭىرتوبە، قوڭىرساي، بايقوڭىر، ۇشقوڭىر ت.ب. دەمەك، قوڭىر ءسوزى قازاقتىڭ نانىم-سەنىم تۇسىنىگىندە، دۇنيەتانىمىندا، ءتىل مەن ونەردە جانە رۋحاني سەزىمنىڭ بولمىسىندا تەرەڭ ورنىققان ارحەتيپ ۇعىم. ياعني، ەتنوستىق دۇنيەتانىمدىق كودى.

قازاق پوەزياسىندا قوڭىر ءسوزى كوبىنەسە تازا ليريكالىق ماندە جۇرەككە جىلى اسەر ەتەتىن جۇمساق اۋەن، جۇمساق ءتۇس جانە تىنىشتىق كۇيدە سيپاتتالادى. تابيعات ليريكاسىندا - قوڭىر كەش، قوڭىر جەل، ادام كوڭىل كۇيىندە - قوڭىر مۇڭ، قوڭىر وي، قوڭىر اۋەن، مۋزىكالىق بايلانىستا قوڭىر كۇي، قوڭىر ءۇن بولىپ ايتىلادى. قوڭىر ءسوزى پروزا تىلىندە كەڭ اۋقىمدى قولدانىستا ءجيى اتالادى. قوڭىر تىرشىلىك، قوڭىر اۋىل قوڭىر ءۇيدىڭ ءىشى سەكىلدى تىركەستەر قاراپايىم قازاق تۇرمىسىنىڭ جىلۋىن، قاراپايىمدىلىعىن، تابيعيلىعىن سيپاتتايدى. مىسالى، قوڭىر ۇيدە قوڭىر تىرشىلىك كەشىپ جاتقان شەشەسى، ونى ەسىكتەن كورە سالا ورنىنان اتىپ تۇردى دەگەن ماتىندە، قوڭىر اۋىل قاراپايىم تۇرمىس، مەيرىم انا وبرازى كورىنىس تابادى. قوڭىر ءسوزى ليريكالىق اندەردە، جىراۋلىق پوەزيادا: قارا قوڭىر سامال ەسىپ، جايلاۋىم سەندە بولار دەپ، كوڭىلگە مەدەۋ ىزدەدىم تەكستىندە، تەك تابيعات قۇبىلىسى عانا ەمەس، ىشكى ساعىنىشتىڭ ەل ارمانىمەن ۇندەسكەن ءۇمىتتىڭ سيمۆولى رەتىندە سۋرەتتەلەدى. ال قوڭىر ءسوزى شەشەندىك تىلدە - سالماقتى، سابىرلى، سيپاتتى پاراساتتىڭ بەينەسىن كورسەتكەن. قازاق شەشەندەرى بۇل ءسوزدى تەرەڭ اسەر قالدىراتىن ريتۋالدىق قۇرال رەتىندە قولدانعان. تولە بي “قوڭىر ءسوزى قىزىل ءتىلدىڭ مايى” دەسە، قازبەك بي “قوڭىر ەلگە اقىل ايتساڭ تىڭدار، قارا ەلگە قاتتى ءسوز وتپەس” دەيدى. دەمەك قوڭىر - دۇنيەنىڭ ءتۇسى (بوياۋى), قوڭىر ءۇن - دۇنيەنىڭ دىبىسى (مۋزىكادا), قوڭىر كۇي دۇنيەنىڭ رۋحى، كوركەم بەينەسى. وسى ەرەكشەلىكتەرى نەگىزىندە قوڭىر ءسوزى - قازاق كۇيىندە ءۇن، پوەزياسىندا مۇڭ، پروزاسىندا تىنىشتىق، دۇنيەتانىمىندا ۇيلەسىم دەگەندى مەڭزەيدى. سول سەبەپتى، قوڭىر ءسوزىنىڭ لەكسيكالىق ماعىناسى ءتۇس، داۋىس، تابيعات ەلەمەنتتەرى، ال اۋىسپالى ماعىناسى - مىنەز، تىرلىك، ءومىر سالتى، پوەتيكالىق ماعىناسى - كۇز، كەش، ساعىنىش، مۇڭ، سيمۆولدىق ماعىناسى - رۋح، ءۇن، بولمىس جانە ۇلت. قىسقاسى، قوڭىر ءسوزى قاراپايىم تىرشىلىكتەن، فيلوسوفيالىق جانە پسيحولوگيالىق تەربەلىسكە دەيىن ويدى جەتكىزەتىن تەرەڭ ۇعىم. بەلگىلى جازۋشى ءابىشش كەكىلباەۆ “قوڭىر دەگەن جالعىز ءسوزدىڭ اياسىندا كۇللى قازاقتىڭ اتا-بابا زامانىنان بەرگى بار تىرلىگىن، مىنەز قۇلقىن، ۇلتتىق سيپاتىن سول قالپىندا قىزىل ءتىلدىڭ قۇدىرەتىمەن جەتكىزە بىلگەن” دەپ جازادى.

قازاق مۋزىكالىق مادەنيەتىندە قوڭىر ءۇن دىبىستىق جانە اسپاپتىق مانەر. قوڭىر ءۇن الاتىن كۇيلەردىڭ اسپاپتارى، قوبىز، سىبىزعى-سىرناي جانە دومبىرا. قوڭىر ۇعىمىنىڭ ءتۇپ باستاۋى قورقىت تاعدىرىمەن، ونىڭ قوبىزىمەن تىكە بايلانىستى. قورقىت كۇيلەرىنىڭ قوڭىر ۇنىندە - تابيعاتتىڭ سىرلى دا، تىلسىمعا باي شەكسىز ءۇنى تۇتاس قامتىلعان. بۇل ەرەكشەلىك، ياعني قوبىزداعى قوڭىر داۋىس مۋزىكا باستاۋلارىنىڭ ۇلگىسىنە، سونىڭ ىشىندە دومبىرا كۇيلەرىنە تەرەڭ سىنگەن. دەسەك تە، قوڭىر ءۇن دومبىراعا عانا ءتان ەمەس، ول قازاق مۋزىكاسىنىڭ دۇنيەتانىمدىق كاتەگورياسىنا اينالعان. تۇتاس ءبىر ەستەتيكالىق ۇعىم، الەمدى قابىلداۋدىڭ ۇلتتىق ءتاسىلى. اڭىزداردا قورقىت ءومىر مەن ءولىمدى جەڭۋدىڭ جولىن ىزدەپ ءجۇرىپ، قوبىزىن ءوزى جاساپ تارتادى دەلىنەدى. ول ۇرەي ىشىندە باسساۋعالاپ، قورقىنىشپەن شەرلى مۇڭىن قوبىزىمەن جانعا جاقىن قوڭىر ۇندە جەتكىزىپ، ءومىر سۇرەدى. قورقىت قوبىز تارتقاندا بۇكىل دۇنيە توڭكەرىلىپ، الەمنىڭ استان-كەستەڭى شىققاندىعى، كوكتە ۇشقان قۇس، جەردە جۇگىرگەن اڭ قوبىزدىڭ سيقىرلى كۇشىنە اربالعان. ءتۇز دالانىڭ توپىراعى توڭكەرىلىپ، جەر ءاپشىسى قۋىرىلعان. اسپاندى الا سۇرعان قويۋ قارا بۇلت شالعانى اڭىز دەرەگىندە ايتىلادى. قورقىت قوبىزىنان تارالعان ءۇن - كۇڭگىرت، شەرلى، جابىرقاۋ سىندى تەربەلگەن داۋىستاردىڭ ۇزىلمەس ءدىرىلى. سەزىم تۋدىراتىن شەكسىزدىكتى ەلەستەتىن ءۇن. ونىڭ ءدىرىلى تاڭعالارلىق فورماداعى عاجايىپ ءۇنى - بوتاسىز ناردى يىتكەن، جان ازابىن تارتقان شەرمەندەنىڭ دەرتىنە شيپا بولعان. سونداي-اق قورقىتتىڭ تاڭىرمەن بايلانىساتىندىعى، ارۋاقپەن، رۋحپەن تىلدەسە الۋى، كىم-كىمدى دە زارلى ۇنىمەن بەيجاي قالدىرماعانى جالپى تۇركى تىلدەس حالىقتار اراسىندا اڭىز بولىپ تاراعان. “قورقىتتىڭ قوبىزىنان توگىلگەن ءۇن - ەجەلگى تۇركى جۇرتىنىڭ ءۇنسىز تىلەگىندەي” دەپ جازادى مۇحتار ماعاۋين. بۇدان، قوبىز مۋزىكالىق اسپاپ عانا ەمەس، بۇكىل تۇركىلىك دۇنيەتانىمنىڭ وزەگى بولعان اسپاپ. دەمەك، قورقىت - تۇركى جۇرتىنا ورتاق العاشقى مۋزىكانت، كەلەر كۇندى بولجاي الاتىن كورىپكەل باقسى. قوبىز ءۇنىن كۇي ەتىپ سويلەتكەن ونەر يەسى ءارى كۇي اتاسى. ونىڭ ومىرمەن ءولىم جايلى قوبىز ءۇنى مۋزىكا تاريحىندا قورقىت سارىندى قوڭىر ۇنگە اينالدى.  ياعني ءدال بۇگىنگى “قوڭىر ءۇن” دەپ اتالاتىن تۇسىنىگىمىزدىڭ العاشقى فورماسى. قوبىزدىڭ ءۇنىن XIX عاسىر زەرتتەۋشىلەرى “ەسكى، كۇڭگىرت، زارلى دىبىس” دەپ سيپاتتاعان. قوبىز كۇيلەرىندە قوڭىر اتاۋى كوبىندە كۇيدىڭ مازمۇنىن ەمەس، ءۇن بوياۋىنا قاتىستى قولدانىلادى. باعزىنىڭ بۇرىنعى بارلىق جىرلارى قوبىزدىڭ سۇيەمەلىمەن ورىندالعان. قورقىتتىڭ: <قوڭىر>، <جەلمايا>، <ەلىم-اي>، <قوبىز سارىنى> سياقتى اڭىزدىق كۇيلەرى دابىل، مۇڭ، شەر، جابىرقاۋ ۇعىمدارىمەن تولىق قاباتتاسقان ەكزيستەنتسيالىق مازمۇنداعى كونە سارىن. مۋزىكا تاريحىندا قوبىزدىڭ ەرەكشە ورىن الاتىنى وسىدان.

قازاق حالقىنىڭ كونە كۇيلەرىنىڭ كوپشىلىگى قوبىز كۇيلەرىنىڭ ءۇنى ەكەنىن ەسكەرسەك، ونى جاڭعىرتقان جىراۋلار كەتبۇعا، كەربالا، ايىرۋاق، ىقىلاس قاتارلى تۇلعالار. شوقاننىڭ ايتۋى بويىنشا “قوبىزبەن جىر ايتقان سوڭعى جىراۋ – جاناق، ال قوبىز سارىنىن كەيىنگىگە جەتكىزگەن ىقىلاس دۇكەنۇلى، ىشان شامەنۇلى بەرى كەلە قوبىز سارىنىن شەرتپە كۇي ءداستۇرىنىڭ تۋىنا ەلەۋلى ەڭبەك ەتكەن، ونىڭ ءۇنىن دومبىراعا تۇسىرگەندەردىڭ ءبىرى سۇگىر بولاتىن” دەپ جازادى. حالىق كۇيشىلىگىندە قوڭىر سارىندى كۇيلەردىڭ ۇلگىلەرىنەن، قوبىزدا: <ەر ەدىگە>، <كەربۇقا>، <ارۋ انا>، دومبىرادا: <ەل ايىرىلعان>، <شىڭىراۋ>، <قوڭىر>، <مايدا قوڭىر>، <ناز قوڭىر>، <سەرى قوڭىر>، <قوسباسار>، <تەلقوڭىر>، <كەرى تولعاۋ>، <توعىز تاراۋ> ، <اققۋ>، <اقساق قوڭىر>، <جەتىم قوڭىر>، <الشاڭ قوڭىر> دەپ تارتىلسا، <جولاۋشىنىڭ جولدى قوڭىرى>، داۋلەتكەرەيدىڭ <كور ۇعىلى>، <قوس القا>، قازانعاپتىڭ <كوكىل>، <قوڭىر قاز>، <نوعايلىنىڭ زارى>، <سارى جايلاۋ>، <كوكەي تەستى>، <كوركەم حانىم>، <اسەم قوڭىر>، <كەربەز كۇمىس>، <تورى اتتىڭ ءۇيىرى>، <قوس ارنا>، <بايجۇما> اتانىپ جالعاسا بەرەدى. قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ قولىنان <اقىنبايدىڭ قوڭىرى> ، <سۇگىردىڭ قوڭىرى> ، <قايرامبايدىڭ قوڭىرى> بەرى كەلە ابىكەن حاسەنوۆتىڭ قوڭىرى دۇنيەگە كەلدى. بۇدان وزگە، اتاۋى باسقا مۋزىكالىق سەزىمگە باي كەلەتىن قوڭىر كۇيلەردەن <جايدارمان>، <سارىن>، <تەرىس قاقپاي>، <مۇڭلى قىز> سىندى قوڭىر بولمىستى كۇيلەردى اتاۋعا بولادى. ال ءبىر قوڭىر كۇيدىڭ بىرنەشە نۇسقالارى بارلارى دا جوق ەمەس، بۇل شىندىققا سايكەس كەلەتىن <اقساق قۇلاننىڭ> ونعا جۋىق نۇسقاسى بارى دەرەكتەرمەن راستالعان. وسى سياقتى، بۇگىندە ەل اۋزىنان، حالىق اراسىنان تۇسپەي رۋحاني دەڭگەيدە ورىندالىپ كەلە جاتقان ءداستۇرلى اسپاپتاردا ورىندالاتىن اۆتورى بەلگىسىز حالىق كۇيلەرىنەن، سىرنايدا <كوك وزەك>، <قوڭىر سامال>، <تۇرىمتايدىڭ زارى>، سىبىزعىدا <سارى وزەن>، <قوڭىر جەل>، <جەل قايىڭ> سياقتى قوڭىر ءۇن الاتىن كۇيلەر دە بار. سىرنايدا قوڭىر ءۇن - سىر بويىندا، جەتىسۋ وڭىرلەرىندەگى داستۇرلەردە ساقتالعان. زەرتتەۋشىلەر سىبىزعىنى قازاق دالاسىنىڭ اكۋستيكالىق سيمۆولى رەتىندە باعالايدى.

قوڭىر ءۇن اسىرەسە حالىق اندەرىندە تولىق قامتىلعان، ءان ورىنداۋشىلاردىڭ تابيعي داۋىس بوياۋى. مۇندا قوڭىر ءۇن ءاننىڭ پوەتيكاسىمەن اۋەزىندەگى سابىرلى مۇڭ، تابيعاتقا جاقىندىقتى بىلدىرەتىن ۆاكالدىق-ينتوناتسيالىق تاجىريبەنىڭ جەمىسى. ياعني سەمانتيكالىق بەلگى. اۋەزى جاعىنان قاراپايىم، تەرەڭ سەزىمگە تولى، اسپاپسىز ورىندالاتىن، عاسىرلار سۇزگىسىنەن وتكەن، بۇگىنگە اقاۋسىز جەتكەن، حالىق ونى جاتقا بىلەتىن جۇرەككە جىلى، جۇمساق، مايدا، قۇلاققا جاعىمدى قوڭىر اۋەزدى ۇندە ايتىلاتىن - بەسىك جىرى، سىڭسۋ، جوقتاۋ، بەتاشار، جار-جار، تويباستار، جاراپازان، قارا ولەڭ، گوي-گوي، قيسا داستاندارى، تەرمە جانە ايتىس داستۇرلەرى ورىنداۋشىلىق تابيعاتى جاعىنان قوڭىر ۇنگە نەگىزدەلگەن. ينتوناتسيالىق دالدىككە، داۋىس بوياۋىنىڭ تابيعاتىنا سۇيەنىپ قالىپتاسقان. تاريحي تۇرعىدا العاندا، بۇل جانرلار، اسپاپتىق مۋزىكانىڭ قالىپتاسۋىنان بۇرىن پايدا بولعان. سوندىقتان ولار، قوڭىر ءۇندى ەستەتيكالىق كاتەگوريا رەتىندە ەمەس، ارحيكالىق-ينتونالىق جۇيە رەتىندە اندەگى قوڭىر داۋىستىڭ ناعىز تاسىمالداۋشىسى. بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ جەتكەن ەڭ كونە فولكلور. دەمەك، قورقىتتىڭ قوڭىر ۇنىنەن باستاۋ العان قوڭىر ءۇن كوشپەندى وركەنيەتتىڭ كۋاسى بولعان قازاق حالقىنىڭ كۇركەشەسى كيگىز ۇيدە ورتا قالىپتاستىردى. سونداي-اق، قوڭىر ۇنمەن قوڭىر بولمىستىڭ تەربەلگەن بەسىگىنە اينالدى. سول بەسىكتىڭ جۇرگەگىندە، انانىڭ الديىندە، قارتتىڭ اڭگىمەسىندە قوڭىر ءۇن دالا مۋزىكالىق بولمىستىڭ ۇندىك بوياۋىندا بىرگە تۋىپ، بىرگە ءوستى. ول كۇيدە دە، اندە دە، ۇرمەلى اسپاپتاردا دا، ۇلتتىق ەستەتيكالىق كەڭىستىكپەن تاريحي اكۋستيكالىق جادىنى بىرىكتىرەتىن سەمانتيكالىق جۇيە قالىپتاستىردى. قوڭىر ءۇن، قوڭىر كۇي، قوڭىر ءان قازاق مۋزىكا مادەنيەتىنىڭ وزەگىندە جاتقان ءارى ونىڭ دۇنيەتانىمدىق ءمانىن اشاتىن تابيعي قۇبىلىستار. قوڭىر ءۇن قازاقتا ەشقاشان ءۇزىلىپ كورمەگەن دىبىستىق ارقاۋ. بۇگىندە قوڭىر ءۇننىڭ بەسىگىن تەربەتكەن كيگىز ءۇي الەمدىك دەڭگەيدەگى ساۋلەتتىك ۇلگى، قازاق دۇنيەتانىمىنىڭ مودەلى. دەمەك قوڭىر ءۇن قازاقتىڭ فولكلورىندا مۋزىكالىق ەمەس ينتوناتسيالىق ۇلگى قىزمەتىن اتقارادى. ول ۇرپاقتان ۇرپاققا ءان اۋەن رەتىندە ەمەس، دىبىس ايتۋ مادەنيەتى نەگىزىندە تاسىلمالدانعان. سول سەبەپتى، قوڭىر ءۇن قازاقتىڭ كونە ۆاكالدىق ساناسىنىڭ ءتىرى ءىزى.

قازاق مۋزىكاسى ون مىڭنان استام ءان كۇيلەردەن تۇراتىن الەمدەگى ەڭ باي ءداستۇرلى مۇرالاردىڭ ءبىرى. ونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ جالپى حالىققا جەتكەن جانە نوتاعا تۇسكەن كۇيلەرى بەس مىڭنان اسادى دەگەن عىلىمي ورتادا ورنىققان دەرەك بار. ءان مۇراسى دا، بەس مىڭداي دەپ بولجانادى. وسى مول مۋزىكالىق مۇرا ىشىندە ەرەكشە سەمانتيكالىق دىبىستىق تابيعاتىمەن دارالاناتىن مانگە يە ۇعىم “قوڭىر ءۇن”، “قوڭىر اۋەن”، “قوڭىر كۇي” اتاۋى. وسىنشاما اۋقىمدى مۋزىكالىق مۇرادان ناقتى “قوڭىر كۇيدى” قالاي تانۋعا بولادى؟ ول تەك اتاۋىنا بايلانىستى ما، الدە مۋزىكالىق قۇرىلىم، لاتتىق جۇيە، تەمبىر، ورىندالۋ مانەرىمەن بە، قالاي انىقتالادى؟ - دەيتىن سۇراقتار تولاستاعان ەمەس. قوڭىر ءۇن دىبىستالۋ جاعىنان، اسپاپتاردا - قوبىزدا، سىبىزعى - سىرنايدا، اسىرەسە دومبىرادا تولىق قامتىلعان. دەسەك تە، قوڭىر كۇي اتاۋى نەلىكتەن كۇردەلى دەيتىن شەشىمىن تاپپاعان قوڭىر اتاۋىنداعى سۇراقتار ءجيى كەزدەسەدى. سەبەبى، قوڭىر ءۇندى انىقتايتىن تەمبىر، دىبىس بوياۋى ميكرونالدىق يىرىمدەر، ولار نوتادا تولىق كورىنبەيدى. ياعني، نوتالىق جۇيە ولارعا جەتكىلىكسىزدىك ەتەدى. بۇدان تىس، قوڭىر تەك دىبىس عانا ەمەس، ول - كوڭىل كۇي، ءومىر ءمانى، تابيعاتپەن ۇيلەسىم دەگەندى بىلدىرەدى. بۇل جاعىنان مۋزىكالىق ەمەس، تۇيسىك باستى ولشەمدىك ءرول اتقارادى. بۇل دا نوتالىق جازبالاردا بەينەلەنبەيدى. وسىعان قاراماستان قوڭىر كۇيدىڭ دىبىستىق فورمۋلاسى قانداي دەيتىن انىقتاماعا سايكەس قوڭىرتانۋدا قولدانىلاتىن ناقتى عىلىمي جۇيەلىك ولشەم جوق ەمەس، ارينە بار. ول تەمبىر، لات، سەمانتيكا ورىندالۋ ءتاسىلى جانە دەرەكتەردى قاجەت ەتەدى. ونىڭ ۇستىنە قوڭىر ءۇن ادامنىڭ ەموتسيالىق كۇيىمەن سونداي-اق مادەنيەتىندەگى ارحيتيپتىك ەركىن فورمانىڭ كورىنىسى. بۇل قۇبىلىس كەيىنگى ءداۋىر كۇيشىلەرىنە بارىنشا ىقپال ەتكەن. قوڭىر ۇندەگى ەركىن ءورىس، كەڭ تىنىس ءۇزىلىسسىز اعىم سياقتى قاسيەتتەر قوڭىر كۇيلەردىڭ قالىپتاسۋىنا تەوريالىق نەگىز بولعان. دەسەك تە، قازاقستاننىڭ كەي وڭىرلەرىندە قوڭىر ءۇن الاتىن كۇي وزگەشە، باتىستا-شەرتپە، سىردا - ليريكالىق، ارقادا - زارلى مۇڭ، جەتىسۋدا - اۋەزدى بىلدىرەتىن سيپاتقا يە. ال اتاۋى باسقا بولىپ كەلەتىن قوڭىر كۇيلەر دە كەزدەسەدى. سوندىقتان قوڭىر اتاۋى تەك دومبىراداعى بىرنەشە شىعارمانىڭ اتاۋى عانا ەمەس (الپىس ەكى قوڭىر) قازاق مۋزىكالىق ويلاۋ جۇيەسىن، تابيعاتپەن رۋحاني الەمدى قابىلداۋ ءتاسىلىن بىلدىرەتىن ۇلتتىق مۋزىكالىق دۇنيەتانىمنىڭ تەرەڭ ەستەتيكالىق كاتەگورياسى. ا. جۇبانوۆ “قوڭىر سازداردا ءتۇرلى قوڭىر ءۇن قازاقتىڭ جان سازى” دەپ سيپاتتاسا، ا. سەيدىمبەكوۆ “قوڭىر سارىن كۇيلەر كۇي ءتىلىنىڭ العاشقى پوەتيكالىق فورمالارىنىڭ ءبىرى” دەيدى. مۇنداعى قوڭىر ءۇن بەلگىلى ءبىر جانرعا ءتان قۇبىلىس ەمەس، ول قازاقتىڭ ەرتە داۋىرلىك كۇي مادەنيەتىندە تابيعاتتىڭ دىبىستىق كەڭىستىگى مەن تىكەلەي ۇندەسىپ قالىپتاسقان ەركىن قۇرىلىمدى كۇي فورماسىنىڭ اكۋستيكالىق نەگىزىن كورسەتەدى.

قازاق حالقىندا نەشە مىڭداعان كۇي بولسا ونىڭ قوسارلانىپ ايعاقپەن ايتىلاتىن سونشا اڭىز شەجىرەسى بار دەگەن ءسوز. كۇيدىڭ شىعارما رەتىندە قالىپتاسۋى، ۇلت ەمەس، ۇلىستىق داۋىرىنەن باستاۋ العانىن كەي اڭىزدار الدە قاشان راستاعان. بۇعان دالەل عۇن داۋىرىنەن كەلە جاتقان <بوزايعىر> كۇيى تاريحي شەجىرەگە تولى تانىمال شىعارما. زەرتتەۋشىلەر اڭىز نەگىزىندە كۇيدىڭ سورابى تىم ارىدا جاتقاندىعىن قورقىتقا دەيىن دە كۇيدىڭ بولعاندىعىن وسى <بوزايعىر> كۇيىمەن ايعاقتايدى. دەمەك، كۇيدىڭ ماعىناسىن اشاتىن كىلت - اڭىز. قازاق فولكلور تانۋ عىلىمىندا كۇي اڭىزى ءبىتىمى بولەك جانرلىق ءتۇر. مۇحتار اۋەزوۆ “كۇي اڭىزى - قازاق اڭىزدارىنىڭ بولەك ءبىر سالاسى” دەپ انىقتاما بەرگەن. وسى تۇرعىدا اۆتورى بەلگىسىز <قوس ءمۇيىزدى ەسكەندىر>، <جەلمايا> سياقتى ميفتىك ەپيكالىق سيپاتتا باعزىنىڭ كۇيلەرى اڭىزداردا اتالسا، كۇي اڭىزدارىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان ياعني كۇي ونەرىنىڭ ەڭ كونە قاباتىن كەتبۇعا جىراۋمەن اسانقايعى ەسىمدەرى تاريحي فيلوسوفيالىق ەپيكالىق اڭىزبەن استاسقان كەزەڭنىڭ باستاۋىن كورسەتەدى. مىسالى، <اقساققۇلان>، <جوشى حان>، <ساۋىنشى>، <كوكبالاق>، <وگىز ولگەن>، <اققۋ>، <كوك ءبورى> سياقتى كۇيلەر اڭىز دەرەگىمەن بەلگىلى. ال جىراۋ-تولعاۋلاردى اسانقايعى، قازتۋعان، دوسپامبەت، جيەنبەت، مارقاسقا، بۇقار جىراۋ، ۇمبەتەي جىراۋ، اقتامبەردى، تاتتىقارا قاتارلىلار قازاق تاريحىنا قاتىستى ناقتى وقيعالارمەن بۇگىنگە اڭىزبەن ميفولوگيالىق تۇردە جەتكىزدى. كەيبىر مىڭ ولەڭ جولىنان تۇراتىن (قوبىلاندى، الپامىس) ەپوستىق اڭىزدى حالىق جادىندا اۋىزشا جىراۋ ارقىلى اقاۋسىز ساقتالىپ، قوبىز، سىرناي-سىبىزعى، جانە دومبىرا قاتارلى اسپاپتاردىڭ دىبىستىق بالاماسى ارقىلى سازدى اۋەنمەن جەتكىزدى. دومبىرا كۇيلەرى قازاقتىڭ اتا تەگىنەن - قانىنا سىڭگەن ۇلى ونەرى، ۇلت رۋحانياتىنىڭ ەڭ كونە ءارى تەرەڭ ارنالى سالاسى نەگىزىندە وتكەنمەن بۇگىندى جالعاستىرۋشى كوپىر. تانىم، عىلىم، ۇلتتىق سانا نىشانى نەگىزىندە قارالدى. قازاق حالقى الەمدە ەپوس تۋدىرعان ءداستۇرلى ەپيكالىق مادەنيەتكە يە حالىقتاردىڭ ءبىرى. بۇل ايعاق الەم فولكلور تانۋمەن ەپوس تانۋ عىلىمىندا ناقتىلانعان دەرەك. جىراۋ ەلى جاعىنان وركەنيەتكە وسى ءتول اسپاپتاردىڭ اۋەزدىك، ۇندىك، ورنەك بوياۋى جاعىنان مۋزىكا ونەرىنە وتە جاقىن كەلدى. قوبىزدا - قورقىت، كەتبۇعا، قويلىباي، قاراقوجا، ىقىلاس، مولىقباي جانە سۇگىر، سىبىزعىدا - جىلقىباي، تىلەنشى، جەتەم، دومبىرادا - اسانقايعى، قازتۋعان، بايجىگىت، ماحامبەت، بوعدا، تاتتىمبەت، قۇرمانعازى، داۋلەتكەرەي، قوجەكە قاتارلىلار قازاق حالقىنىڭ دۇبىرگە تولى كۇي كەرۋەنىن بۇگىنگە دەيىن جالعاستىردى، مۇنىڭ ءبارى قاتىستى ماتەريالداردا انىق جازىلعان. سول سەبەپتى كۇيلەردىڭ ساقتالۋى، زەرتتەلۋى تۋرالى بولاشاقتىڭ رۋحاني مادەني تۇرعىسى ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار مىندەت. بۇل كۇيدى تانۋ قازاق حالقىن تانۋ، ونى زەرتتەۋ تاريحپەن رۋحانياتتى زەرتتەۋ بولىپ تابىلادى.

قازاق مۋزىكا تانۋ مادەنيەتىندە، <الپىس ەكى اقجەلەڭ>، <الپىس ەكى قوسباسار>، <الپىس ەكى بايجۇما>، <ناۋايى> (الپىس ەكى) ۇعىمدارى سىندى ناقتى كۇيلىك توپتامالار بار. <الپىس ەكى اقجەلەڭ> ءداستۇرلى <اقجەلەڭ> كۇيلەرىنىڭ ەرەكشە نۇسقاسى. حالىق كۇيشىلىگىنىڭ داستۇرىندەگى جانرلىق توپتاستىرۋمەن فولكلورلىق ءسيمۆوليزمنىڭ ۇشتاسقان ۇلگىسى. بىرنەششە ايماقتا، ءتۇرلى ستيلدە ورتاق ورىنداۋشىلىق ءپرينتسيپى بار كۇي ۇلگىسى رەتىندە تانىلىپ، زەرتتەلگەن رەپەرتۋارلىق جيىنتىق ۇعىم. ءاربىر <اقجەلەڭ> بەلگىلى ءبىر كومپوزيتورلىق جانە ورىنداۋشىلىق مەكتەپتىڭ ەرەكشەلەگىن ساقتاي وتىرىپ، تۇتاس بىرنەشە ءداستۇردىڭ ارناسىن كەڭەيتكەن. بۇل اتاۋ ارقا، جەتىسۋ، سىر بويى شەرتپە مەكتەپتەرىندە ساقتالعان. كۇيشىلەر تاراپىنان بۇگىنگە جالعاسقان. ناقتى نوتا مەن دىبىستىق جازبالارى بار.

بەلگىلى مۋزىكاتانۋشى ا. سەيدىمبەكوۆ (1942-2009) “قازاقتىڭ ايگىلى كۇيشىلەرى” دەگەن كىتابىندا، ايگىلى بوعداقارا (1765-1845) الپىس ەكى تارماقتى <اقجەلەڭ> تسيكلىنە ءوز تارابىنان <كەربەز اقجەلەڭ>، <كەربەز كەرىك> دەپ اتالاتىن ەكى كۇي قوسقان ادام دەگەن ءسوز كەزىگەدى. اڭىز دەرەگى بويىنشا <اقجەلەڭ> اتتى كۇيلەردىڭ ءبىر ءوزى الپىس ەكى نۇسقانى قۇرايدى دەسە، ونەرتانۋشىلار الپىس ەكى اقجەلەڭنىڭ سانى بۇداندا الدە قايدا كوپ بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىن العا تارتادى. بۇل ەل جادىنداعى كوپ نۇسقالىقتى، ۆارياتسيالىق ياعني <اقجەلەڭ> ءبىر عانا كۇي ەمەس، ۇقساس اۋەزدىك ورىستەگى مازمۇنى، قۇرىلىمى ارقيلى كۇيلەردىڭ ورتاق اتاۋى. <اقجەلەڭ> قازاق ۇعىمىندا : اق جارقىن، جايدارى، كورىكتى، جارقىن مىنەزدى سونىمەن قاتار جەلەك استىنداعى تولىسۋ ماعىناسىن دا بەرەدى. <اقجەلەڭ> كۇيلەرىن كۇيشىلەر ورىنداۋ الدىندا “كۇي شاقىرعىش” دەيتىن تانىمال ۇعىم بولعان. بۇل ريتۋالدىق سيپات الاتىن مۋزىكالىق ءماتىن. الپىس ەكى تامىرىمەن كۇي قابىلداۋعا دايىن كەلگەنىن بىلدىرەدى. تاتتىمبەت مەكتەبىنىڭ شاكىرتتەرى كۇي شاقىرعىش <اقجەلەڭدى> تۇلپار ەرىتتەۋگە تەڭەگەن. <اقجەلەڭ> كۇيلەرىنىڭ اڭىزىندا: زامانىندا اقجەلەڭ ەسىمدى اتاقتى كۇيشى ارۋ جايىق بويىندا عۇمىر كەشكەن. اق بوزات ءمىنىپ، اقىل كوركىنىڭ ارقالى ونەرىنىڭ ارقاسىندا ەلدىڭ ەركەسى بولىپتى، ونىڭ تارتقان كۇيلەرى ەل اراسىندا ايگىلى بولعانى سونشالىق، جۇرت بىتكەن اقجەلەڭ قىزدىڭ تارتقان كۇيلەرىن، مىناۋ “اقجەلەڭ شولپىسىنىڭ سىلدىرى”، مىناۋ “اقجەلەڭنىڭ كەلىن بولىپ ءتۇسۋى”،  ال مىناۋ “اقجەلەڭنىڭ ات ۇستىندە وتىرىپ تارتقان قوشتاسۋ كۇيى” دەپ جالىقپاي تىڭدايتىن بولعان. زامانىندا كۇيشىلەر وسى اقجەلەڭنىڭ نەگىزگى باقىتىن پايدانالىپ، ءوز جاندارىنان “اقجەلەڭ” اتتى كۇيلەرىن شىعارعان. تاتتىمبەت اقجەلەڭنىڭ ءبىر ءتۇرى “كۇي شاقىرعىش اقجەلەڭدى” كۇي باسى رەتىندە ورىندايتىن بولعان. ويتكەنى، ناعىز كۇيشى اقجەلەڭ قىزدىڭ سۇلۋ كۇيلەرىن تارتۋدى ۇيرەنبەي تۇرىپ، ءوزىن كۇيشى-دومبىراشى دەپ اتاۋدى ەرگە ەرسى، كۇيشىلىك اتقا سىن دەپ تۇسىنگەن. سول سەبەپتى اقجەلەڭ كۇيىن تولىق تارتا الماعان دومبىراشى كۇيشى اتاعىنا يە بولا الماعان دەسەدى. قازاق حالقىندا ادامنىڭ بويىندا الپىس ەكى قانتامىر بولادى دەگەن ۇعىم بار. الپىس ەكى تامىرى ءيىپ كەتىپتى دەيتىن ءسوز سودان قالسا كەرەك. ادامنىڭ الپىس ەكى تامىرىن بالقىتاتىن، كوڭىل كۇيىن شالقىتاتىن اۋەندەگى اقجەلەڭدەردى حالىق “الپىس ەكى تامىرلى اقجەلەڭ”، “الپىس ەكى سالالى اقجەلەڭ” دەپ اتاعان. انىعىندا سول كەزەڭدەردە الپىس ەكى تارماقتى “اقجەلەڭدەردى” تارتۋمەن اتى شىققان كۇيشىلەر، دومبىراشىلار: قاراتاس، ايماعانبەت، ۇسەنتورە، بوعدا، ەمبەرگەن، قازانعاپ قاتارلىلار تۇگەلدەي ورىنداعان. مۇنداي تارماقتى ۇلگىدەگى ارقا ءداستۇرى قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرىندەگى كۇيشىلىك داستۇرىندە دە ايقىن كورىلەدى. قاراتاۋ شەرتپەسى دەپ اتالاتىن كۇيلەردى: ۇزاق، قۇرمانعازى، داۋلەتكەرەي، قازانعاپ، ءابىل، ءمۇسىرالى قاتارلى كۇيشى كومپوزيتورلار دا تارتىپ، ءوز جاندارىنان اقجەلەڭ ۇلگىسىندە “اقجەلەڭ” اتتى كۇيلەرمەن تولىقتىرعان. دەمەك، كۇيشى تاتتىمبەت باستاپ جاپپاس قالامباەۆ، ماعاۋيا حامزين (قازاقستان راديوسىنىڭ التىن قورىندا) تولەگەن مومبەكوۆ سىندى شەرتپە ءداستۇر وكىلدەرىنىڭ رەپەرتۋارلارىندا “اقجەلەڭ” اتاۋىنداعى كۇيلەردىڭ ءتۇرلى نۇسقالارى كەزدەسەدى.

<الپىس ەكى قوسباسار> قازاق كۇي ءداستۇرىنىڭ ىشكى قۇرىلىمدىق ستيلدىك كوپ تۇرلىلىگىن انىقتايتىن كەڭ اۋقىمدى ۇلگىدەگى جانر. وسى سازدىق بايلىعىمەن، ۆارياتسياعا تولى تابيعاتىن بىلدىرەتىن شارتتى اتاۋ. بۇل كۇيلەر كوپ قىرلىلىعىمەن تانىمال. قازاق كۇيشلىك داستۇرىندە كەڭ تاراعان، كوبىنەسە ەكپىندى، ىرعاقتى سوزىلمالى ەكى داۋىستى قۇرلىمى مەن ەرەكشەلەنەتىن اسپاپتىق پەسا. ءار وڭىردە وزىندىك ناقتى ستيلمەن ورىندالاتىن قوسباسار كۇيلەرى قازاق كۇي ونەرىنىڭ جان جاقتىلىعىن كورسەتەدى. باتىس قازاقستان داستۇرىندە: قۇرمانعازى، دينا نۇرپەيىسوۆا، مۇرات وسكەنباەۆ، ءابىل تاراقۇلى، ارقا شەرتپە داستۇرىندە: تاتتىمبەت، ابىكەن حاسەنوۆ، ورتالىق جانە وڭتۇستىك قازاقستان داستۇرىندە: سۇگىر، تولەگەن مومبەكوۆ، شىعىس جانە جەتىسۋ داستۇرىندە: بەيسەنبى جانە قوجىكە نازارۇلى ت.ب جالعاستىردى.

ارقانىڭ شەرتپە ءداستۇرىن سۋرەتكەرلىك كۇي ءتىلى رەتىندە قاراستىرعان، ءدۇلدۇل كۇيشى تاتتىمبەت قازانعاپۇلىنىڭ <قوسباسار> كۇيى الپىس ەكى تارماقتى قۇرايدى (كەي دەرەكتەردە قىرىق بۋىن دەپ تە اتالادى) دەلىنەدى. كۇي اڭىزىندا: كۇشىكباي اتتى بايدى ولىمنەن الىپ قالعان تاتتىمبەتتىڭ الپىس ەكى قوسباسار كۇيى دەسەدى. قاراكەسەكتە كۇشىكباي اتتى اۋقاتتى باي تالايدىڭ باسىنا ءۇي تىگىپ، عارىپ پەن قاسىرەتكە مەدەت بولىپ شاپاعاتىن اياماعان. كۇندەردىڭ بىرىندە جار دەگەندە جالعىز ۇلىنان ايىرىلادى. تاعدىرىنا نالىعان كۇشىكباي قاريا قۇسالانىپ، بالاسىنا ازا تۇتىپ، قايعىدان توسەك تارتىپ جاتىپ قالادى. جۇرت بىتكەن الاڭداپ، تاتتىمبەتتى قوس اتپەن الدىرادى. قىلشىلداعان جاس جىگىت كيگىز ءۇيدىڭ تابالدىرىعىنا وتىرا كەتىپ، دومبىرادا <تابالدىرىقتى قوسباسار>، <زار قوسباسار>، <جايسارى قوسباسار>، <سەيىل قوسباسار>، <سىرنايى قوسباسار>، <قىرمىزى قوسباسار> قاتارلى مۇشەل جاس بويىنشا ون ەكى كۇيدەن توپتاپ الپىس ەكى قوسباسارىن تولعايدى. <قوسباسار> كۇيىنىڭ كۇڭىرەنگەن قوڭىر ۇنىنەن ىزا كەك ەسكەن زارلى ءۇندى، كەۋدەنى وكسىك ارالاس مۇڭ باسقان قايعىشەردى، تاعدىرىنا بىتكەن جازمىشتى كۇشىكباي قاريا بىردەن ءتۇسىنىپ، اقىرىندا كوز جازى بۇلاقتىڭ سۋىنداي بولىپ اعىپ، قوس ەتەگىمەن ومىراۋىن جۋىپ ورنىنان تۇرادى. كەيىنگە جەتكەنى سول كۇيدىڭ سوڭعىسى <قىرمىزى قوسباسار> ءوز كەمەرىندە بۇزىلماي تارتىلىپ كەلەدى-دەلىنەدى تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ “تالاس” رومانىنان. مۇندا قوس ءسوزى - ءۇي شاڭىراق، قوس تىكتى، شاڭىراق كوتەردى، ال قوسباسار - شاڭىراعى ويراندالدى، شاڭىراعى شايقالدى ماعىناسىندا.

<الپىس ەكى بايجۇما> قازاق كۇي ونەرىندەگى كەڭ تاراعان كۇي اتاۋلارىنىڭ ءبىرى. ءداستۇرلى ءان مەن كۇيدە كەزىگەتىن تۋىندى، بايجۇما انىمەن كۇيىنىڭ ءتۇرلى نۇسقالارى <الپىس ەكى بايجۇما> جيناقتاۋىش اتاۋمەن اتالادى. بۇل  اتاۋ بەلگىلى ءبىر كومپوزيتوردىڭ الپىس ەكى كۇيىنە ەمەس، “بايجۇما اتىنداعى” كۇيلەردىڭ مول سانىمەن ءتۇرلى نۇسقالارىن شارتتى تۇردە سيپاتتايتىن فولكلورلىق ۇعىم. بايجۇما كۇيلەرىنىڭ ءتۇرلى وڭىرلىك نۇسقالارىنا ءتان نوتالىق جازباسى مەن ورىنداۋشىلىق ەرەكشەلىكتەرى ءارتۇرلى. ناقتى اتالىپ ساقتالعان، بايجۇما كۇيلەرى باتىس قازاقستان مەكتەبىندە: قۇرمانعازى، دينا  نۇرپەيىسوۆا، قازانعاپ تىلەپبەرگەن، مۇرات وسكەنباەۆ، ارقا جانە ورتالىق وڭىردە: تاتتىمبەت ۇلگىسىندەگى <بايجۇما>، ابىكەن حاسەنوۆ ورىنداۋىنداعى <بايجۇما>، وڭتۇستىك جانە جەتىسۋ ايماعىندا سۇگىر، تولەگەن مومبەكوۆ قاتارلىلار. دەمەك، <بايجۇما كۇيلەرى> جيناقتارمەن زەرتتەۋلەردە بار. دەرەك كوزدەرىندە كورسەتىلگەن، ناقتى نۇسقالارمەن ساقتالعان.

<ناۋايى (62)>  قازاق مادەنيەتىندە كوپ كەزدەسە بەرمەيتىن سيمۆولدىق ماعىناسى تەرەڭ ۇعىم. بۇل تىركەس كەيبىر ەپيكالىق نەمەسە فولكلورلىق كونتەكستەردە ايتىلادى. “ناۋايى” ءسوزى پارىسشا، اۋەن، ساز، ءان، مۋزىكالىق ماحام دەگەندى بىلدىرەدى. قازاق اۋىز مادەنيەتىندە نەمەسە ءداستۇرلى مۋزىكادا <ناۋايى> (62) كوپ تۇردەگى باي مازمۇنداعى ساز، اۋەن، ماحامنىڭ سيمۆولى رەتىندە ايتىلۋى مۇمكىن.

“تىڭداساڭ مەندە بار الپىس ەكى ناۋاي،

دومبىرا تىلىندە شەرتەم تالاي” دەپ كەلەتىنى ايتىس، جىر، جانە سۋىرىپ سالمالىق پوەزيادا كەزدەسەدى. “ناۋايى” يسلام - پارسى پوەزياسىمەن كەلگەن مۋزىكا ءستيلى. قازاق، وزبەك، تاتار، شاعاتاي مۇراسىندا “الپىس ەكى ناۋايى” دەگەن تىركەس جىر ۇلگىلەرىنىڭ كوپتىگىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن قولدانىلعان.

ال <الپىس ەكى قوڭىر> ولاردىڭ قاتارىنا جاتپايدى. ول مۋزىكاتانۋ عىلىمىندا جۇيەلى ساقتالماعان ءارى عىلىمي اينالىمدا ناقتى دەرەك كوزدەرىندە كەزدەسپەيدى. كۇي اڭىزدارىندا بۇل ۇعىمنىڭ ءماتىنى جوق. <الپىس ەكى قوڭىر> ۇعىمىنىڭ دامۋ ءداستۇرى تاريحي تۇرعىدا زەرتتەلمەگەن. قازاق فولكلورىن تانۋشى كومپوزيتور ا. جۇبانوۆ (1906-1968) XX عاسىردا قازاق مۋزىكا ونەرىنىڭ نەگىزىن قالاعان، ۇلتتىق ءداستۇردى عىلىمي جۇيەگە ءتۇسىرىپ، حالىق مۇراسىن اكادەميالىق دەڭگەيدە ناسيحاتتاعان ۇلى مۋزىكانت. ونىڭ شىعارماشىلىق جانە عىلىمي ەڭبەكتەرى قازىرگى قازاق مۋزىكا مادەنيەتىنىڭ باستى تىرەكتەرىنىڭ ءبىرى، <عاسىرلار پەرنەسى>، <زامانا بۇلبۇلدارى>، <قازاقتىڭ حالىق كومپوزيتورلارى> اتتى ىرگەلى زەرتتەۋلەرىندە “الپىس ەكى قوڭىر” دەگەن اتاۋ مۇلدە اتالمايدى، ياعني تەرمين رەتىندە ارنايى توقتالماعان. ونىڭ ەڭبەكتەرىندە <قوڭىر كۇي>، <شەرتپە كۇي>، <تولعاۋ> سەكىلدى ماندىك سيپاتتامالار كەزدەسكەنىمەن، “الپىس ەكى قوڭىر” اتاۋى ءبىر دە ءبىر ەڭبەگىندە كەزدەسپەيدى. بۇل اتاۋدىڭ ءداستۇرلى كۇي ونەرىندە رەپەرتۋارلىق توپتاما نەمەسە تاريحي فولكلورلىق دەرەكتەردە ورنى ساقتالعان بولسا، ونى اكادەميالىق دەڭگەيدەگى قازاق ءان-كۇي مۇراسىن الەمدىك مۋزىكا كەڭىستىگىنە الىپ شىققان قايتالانباس تۇلعانىڭ زەرتتەۋ اياسىنان قاعىس قالۋى مۇمكىن ەمەس. قازاقتىڭ مۋزىكاتانۋشى ەتنوگراف عالىمى، ا. سەيدىمبەكوۆ “قازاقتىڭ كۇي ونەرى”، “كۇي شەجىرە”، “قازاق الەمى” اتتى زەرتتەۋ كىتاپتارىندا قوڭىر كۇي ۇلتتىق مۋزىكالىق مەنتاليتەت بەينەسى نەگىزىندە تالدانادى. بىراق، <الپىس ەكى قوڭىر> اتاۋىن عىلىمي تۇرعىدان قاراستىرمايدى. ەشبىر دەرەك كەلتىرمەيدى. دەسە دە، <قوڭىر ءۇن>، <قوڭىر جەل>، <مول قوڭىر> بەينەسىن ۇلتتىق مۋزىكالىق مەنتاليتەتتىڭ كوركەمدىك كودىنا جاتقىزادى. سونداي-اق، قازاق فولكلورىن تانۋشى كومپوزيتور ا. زاتاەۆيچ، ب. سارىباەۆ، ب. كۇزەنباەۆا، ج. شاكەرىمدەردىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە <الپىس ەكى قوڭىر> ۇعىمى اتالمايدى. “قازاقتىڭ مىڭ كۇيى”، “قازاقتىڭ ءداستۇرلى بەس ءجۇز كۇيى” جانە “دومبىرا-داستان” سياقتى ىرگەلى نوتالىق انتولوگيادا <الپىس ەكى قوڭىر> اتتى كۇي نەمەسە توپتاما جوق. اتالعان بۇل جيناقتار قازاقتىڭ كەڭ رەالداعى، ءتۇرلى مەكتەپتەرگە ءتان، ورىنداۋشىلىق داستۇرمەن جەتكەن كۇيلەردىڭ ەڭ سەنىمدى عىلىمي-تۇرعى دەرەكقورلارى. دەمەك، بۇل اتاۋدىڭ كۇيلىك جۇيە ەمەس، كەرىسىنشە كەيىنگى كەزدە قالىپتاسقان اۋىزشا داستۇردەگى سيمۆولدىق تۇجىرىمعا سۇيەنىپ ايتىلعان ۇعىم ەكەنىن بىلدىرەدى. مۇنداي سيمۆولدىق قۇرىلىمداردى ناقتى عىلىمي جۇيەلەرمەن شاتاستىرماۋ كەرەك. اسىرەسە، <الپىس ەكى قوڭىر> ءتارىزدى تۇسپالداپ، اۋىزشا بولجاممەن ايتىلعان اتاۋلارعا فولكلورلىق-سەمانتيكالىق تاريحي فاكتولوگيالىق تۇرعىدا مۇقيات قاراۋ تالاپ ەتىلەدى. <الپىس ەكى قوڭىر> پوەتيكالىق اتاۋ، اۋىز ەكى تىلدە داستۇردە قالىپتاسقان بەينەلى ءسوز. قازاق پوەزياسىندا “الپىس ەكى تامىرىم كوزعاندا، قوڭىر كۇيدەن ءبىر اۋەن باستالار” دەيتىن ءسوز بار.

قوڭىر كۇيلەردىڭ حالىق اراسىندا كەڭ تارالعان ۇلگىلەرىنەن ورتاق ورىنداۋشىلىق ءپرينتسيپى بار كۇي رەتىندە، سونىڭ ءبىرى <الپىس ەكى قوسباسار> توپتاماسى تانىلىپ، زەرتتەلگەن. وسى توپتامانىڭ شىن مانىندەگى سۋرەتكەرلىك ۇلگىسىن جاساعان تۇلعا تاتتىمبەت قازانعاپۇلى (1815-1862). ونىڭ كۇيشىلىك دارالىعىنا جول اشقان تۇلعا شىعىس شەرتپە كۇيىنىڭ نەگىزىن قالاعان بەلگىلى كۇيشى قۋاندىق (ەل ىشىندە قىزىل مويىن قۋاندىق) ەسىمى. ول بولسا داۋىلدى كۇيدىڭ يەسى، بايجىگىتتىڭ (1705-1795) شاكىرتى رەتىندە تانىمال. وسى ءۇش تۇلعانىڭ كۇيشىلىك بولمىسى ورىنداۋشىلىق ۇلگىسى شەرتپە كۇيدىڭ ايماقتىق ەۆوليۋتسياسىن عانا ەمەس، كوركەمدىك دۇنيەتانىمنىڭ تەرەڭدىگىن ءتۇرلى مازمۇندا، ەركىن فورمادا جانە تولعانىسقا تولى اۋەن ورنەگىمەن قالىپتاستىردى. مۇنداي شەرتپە ءداستۇر قازاق دالاسىندا قوڭىر اتاۋىمەن كونە سارىندى ۇلگىدە اڭىز دەرەگىمەن شەرگە مۇڭعا تولى ۇندە تارتىلدى. قاراتاۋ، جەتىسۋ، ارقا جانە باتىس كۇي مەكتەپتەرى دۇنيەگە كەلدى. ءابىل <اقتابان>، تاتتىمبەت <ساعىنىش>، قۇرمانعازى <ەل ايىرىلعان> جانە <جۇرتتا قالعان> قاتارلى حالىق كۇيى دەرەك كوزدەرىمەن تانىمال. اسىرەسە، قوڭىر كۇيدىڭ نەگىزىن سالعان شىعىس شەرتپە كۇي مەكتەبىنىڭ كۇي اتاسى اتانعان بايجىگىت جاۋلىۇلى كۇيلەرى كۇي ونەرىندە تەرەڭ ويدىڭ سيمۆولىنا اينالعان. ونىڭ قوڭىر دەپ اتالاتىن شەرتپە باعىتى بۇگىنگە دەيىن دومبىرا ونەرىنىڭ التىن ارقاۋى اتالادى. ونەر تانۋشىلاردىڭ زەرتتەۋلەرىنە سايكەس قوڭىر سازدى ءستيلدىڭ تامىرى ەجەلگى قورقىت قوبىزىنان كەلە جاتقانى، قوڭىر اتتى كۇيلەردىڭ ىشىندە بايجىگىتتىڭ شىعارماسىندا، قوبىزدا سۇگىردىڭ كۇيلەرىندە كورىنىس تاپقانىن ايتادى. بۇل دالەل قوڭىر ءۇندى كۇيلەردىڭ كۇي داستۇرىندە شەرتپە كۇي مەكتەبىنە ءتان دەگەندى راستايدى. زامانىندا XVIII-XIX ع. وسى شەرتپە كۇي ۇلگىسى قوڭىر اتاۋىمەن قحر ىلە ايماعىندا بەلگىلى كۇيشى قوڭقاي شوقىراقۇلىنىڭ ورىنداۋىندا <قۋاندىقتىڭ الپىس قوڭىرى>، <قۋاندىقتىڭ قوڭىر كۇيلەرى> اتاۋىمەن جاڭعىرىپ كورىنىس بەرگەن جانە ونىڭ ءتول شاكىرتى سازگەر كۇيشى ءاشىم ءدۇڭشىۇلىنىڭ (1896-1962) كۇي ورىنداۋ مانەرىندە قايتالانعانى قوڭىر اتاۋىمەن بەلگىلى. قوڭقاي شوقىراقۇلى (1838-1917) قىتاي ەلى تارباعاتاي ايماعى شاعانتوعاي تۋماسى. اتا جولىن قۋعاندا نايماننىڭ ماتاي بۇتاعىنان تاراعان قىزاي ەلىنەن. ونىڭ <كوش كەلدى>، <قازاق اۋعاندا> اتتى ايتۋلى كۇيلەرى، كەزىندە قىزاي ەلى تارباعاتايدان ىلە وڭىرىنە قونىس اۋدارعان تاريحي كەزەڭنەن ناقتى دەرەك كوزىن بەرەدى. قوڭقاي شوقىراقۇلىنىڭ كۇيلەرىندە ەرەكشە ءتۇس الاتىن ۇلگى ەجەلگى ءداستۇردىڭ ءبىر تارماعى رەتىندە قازاقستاننىڭ باتىس، ارقا، شىعىس سونىڭ ىشىندە جەتىسۋ شەرتپە مەكتەپتەرىندە قالىپتاسقان شەرتپە داستۇرىندەگى قوڭىر كۇي اتاۋى. بۇگىنگە دەيىن قىتاي ەلىندەگى قازاق زەرتتەرمەندەرى جاعىنان قوڭقاي شىعارمالارىنداعى قوڭىر اتاۋىنا بايلانىستى تالاس ياعني قوڭىر اتاۋىنىڭ قايدان، قانداي داستۇرلىك ارنادان كەلىپ قالىپتاسقان دەيتىن پىكىر ايماعىندا، ۇقساماعان تالاس-پىكىرلەر تولاستاماعان. ىلەدەگى <الپىس ەكى قوڭىردى> زەرتتەۋ رەتتەۋدى تۇرعى ەتكەن تاراپ، <الپىس ەكى قوڭىر> ۇعىمىن، <الپىس ەكى قوڭىر> كۇيدەن تۇراتىن (توپتاما) مۇرا دەپ تانيدى، كۇي تانۋدا كۇي اڭىزدارىنا سۇيەنۋ، باستىسى فولكلورلىق ەلەمەنتتەر جانە جازباشا تاريحتان بۇرىنعى دەرەك كوزدەرىنە نەگىزدەلۋ قاجەتتى شارت. قازاق حالقىنىڭ كۇي ونەرىن زەرتتەگەن، ا. جۇبانوۆ، ب. سارىباەۆ، س. قاسقاباسوۆ كۇي اڭىزدارىن دەرەك كوزدەرىندە تالدادى. ولار كۇيلەردى مادەنيەتتانۋلىق جانە تاريحي كونتەكستە قاراستىردى. سەبەبى: كۇيدىڭ تيفولوگيالىق قاسيەتىن تۇسىنۋدە اڭىزدىڭ كەلەلى ماڭىزى زور، كۇيدىڭ ءتول سيپاتى سازدى سارىندارمەن، شارتتى ءبىتىم جانە ەپيكالىق جۇەيسىندەگى قۇبىلىس، قوڭىر كۇيلەردىڭ مازمۇنى مەن ستيلىندە اۋەندىك قۇرىلىم، ىرعاق، لاتتىق جۇيەلەر ساقتالعان. كۇيدىڭ قاي داۋىرگە ءتان ەكەندىگىن ايقىنداۋدا كۇي اڭىزىنىڭ مازمۇنىنا، جانە ونىڭ اۋەندىك قۇرىلىمىنا سۇيەنەدى. سونىمەن قاتار، قازاق كۇيلەرىنىڭ الدىنا قارا سوزبەن باياندالاتىن شاعىن تۇسىنىكتەمە بەرىلىپ اڭىز سالىپ وتىراتىن ءداستۇر ساقتالعان. وسى تۇجىرىمعا سايكەس، <الپىس ەكى قوڭىر> ۇعىمىن اتاساق، قازاق كۇيلەرىنىڭ شىعۋ تاريحىن باياندايتىن اڭىزداردا جانە ناقتى تاريحي جازبا دەرەكتەردە بۇل اتاۋدىڭ ءماتىنى جوق، اتاۋى دا كەزدەسپەيدى. كىم شىعارعان، قاشان، قاي كەزەڭدە؟ ياعني، <الپىس ەكى قوڭىر> اتاۋىنا نەگىز بولاتىن سيۋجەتتىك دىڭگەك جوق. مۋزىكا ونەرىن زەرتتەۋشى و. بۇركىتباي “كۇي اڭىزى دومبىرا ءۇنىن سويلەتىپ تۇرعان، كوركەم ويلاۋدىڭ ەرەكشە فورماسى” دەپ باعالايدى. بۇل دەگەندىك كۇيدىڭ اڭىزبەن جۇرەتىن كەشەن ەكەندىگىن ەسكە سالادى. كۇيدىڭ قاي داۋىرگە تاۋەلدى بولۋىن تۇراقتاندىرۋدا - اڭىزدىق بايانداۋلار، اۋىزشا تاريح، جازبا مۇرالار، فولكلورلىق جازبالار جانە وسى بارىستى زەرتتەگەن تۇلعالارلىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى شەشۋشى ءرول اتقارادى. كۇي اتاۋىنىڭ قولدانىلۋى ءۇشىن اڭىزدىق ءماتىن، ورىنداۋشىلىق وڭىرلىك ۇلگى جانە تاريحي مۋزىكالىق كونتەكست بولۋى باستى شارت، <الپىس ەكى قوڭىر> اتاۋىندا بۇل دەرەكتەردىڭ جوقتىعى، ونىڭ فولكلورلىق نەگىزى بار ناقتى كۇي ەمەس ەكەندىگىن اڭعارتادى. وسىعان قاراماستان، قحر قازاقتارى 1990 ج باستاپ <الپىس ەكى قوڭىر> اتاۋى ءجيى اتالىپ، ەش دەرەكسىز كۇي اتاۋىندا <الپىس ەكى قوڭىر> كۇيدەن تۇراتىن توپتاما رەتىندە تۇسىنىك بەرۋدە. ءداستۇرلى كۇي مۇراسىندا ءاربىر ورنىققان كۇي نەمەسە كۇيلىك توپتاما بەلگىلى ءبىر تاريحي وقيعامەن، ناقتى تۇلعامەن جانە سول وقيعانى ۇرپاق جادىسىنا جەتكىزەتىن اڭىز ماتىنىمەن بايلانىستا قالىپتاسقان اتاۋى بولۋ كەرەك. بۇل ءۇش تاعان كۇيلىك ومىرشەڭدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن ىشكى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى. مىسالى، <اقتابان شۇبىرىندى>، <ەل ايىرىلعان>، <قايران نارىن> سياقتى كۇيلەردە تاريحي وقيعا ونى باسىنان وتكەرگەن تۇلعا جانە اڭىزدىق بايانداۋلار ءوزارا اجىراماس تۇتاستىق قۇرايدى. ناقتى تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن <اقساق قۇلان> اڭىزىن اتاساق، “جوشى حان اڭعا شىعىپ، قۇلان تەۋىپ مەرت بولادى. بالاڭ ءولدى شىڭعىسحان - ءسوزىن كەتبۇعا جىراۋ، قوبىز ۇنىندە جوقتاۋ سارىنىندا، قۇلان شابىسىن، اتتىڭ ءسۇرىنۋىن، جوشى حاننىڭ جان ءتاسىلىمىن، حالىقتىڭ قايعىسىن كۇڭىرەنگەن قوبىز ۇنىندە جەتكىزەدى. قوبىزدىڭ زارلى ۇنىنەن جوشى حاننىڭ ءولىمى تۋرالى بار شىندىقتى بىلگەن شىڭعىسحان كەتبۇعانى ولىمنەن بوساتادى دا، (حان بالاسىنىڭ ولىمىنە بايلىنىستى قارالى حاباردى جەتكىزۋشىنى ءولىم جازاسىنا كەسەتىن قاتال جارلىق بولعان) قوبىزدىڭ كومەيىنە قورعاسىن قۇيادى. قوبىز سول تاريحتىڭ مۇڭىن ارقالاپ، ورنى تولماس وكىنىشتەن بەتى ۇڭىرەيىپ قالعان” - دەسەدى. اتاپ ايتقاندا، <الپىس ەكى قوڭىر> بەلگىلى ءبىر تاريحي كەزەڭمەن ناقتى الەۋمەتتىك جاعدايمەن (مادەني بەتبۇرىسپەن) ساباقتاسىپ، سول ءۇدىرىستى بەينەلەيتىن تۇلعانىڭ ەسىمىمەن، تاعدىرىمەن بايلانىسۋى باستى نەگىز.

<الپىس ەكى قوڭىر> كەڭسەسىندەگىلەر قوڭقاي-قۋاندىق ارا ورىندالعان قوڭىر كۇيلەردى <الپىس ەكى قوڭىر> ارناسىنىڭ ۇلگىلەرى دەگەندى تۇسپالدايدى. الايدا، قولدا بار دەرەكتەردە، قۋاندىق شىعىس قازاقستان كۇيشىلىك مەكتەبىنىڭ داستۇرىنەن شىققان ايگىلى كۇيشىلەردىڭ ءبىرى دەلىنەدى. جانە ول بايجىگىت كۇيشىنىڭ شاكىرتى بولعان دەگەن ءسوز كەزىگەدى. قۋاندىق بايجىگىتتىڭ 300-گە جۋىق كۇيىن تارتا بىلگەن، كۇيشىلىك ونەردە تۇلعا بولعان دەپ ايتىلادى. ال قوڭقاي ءومىرىن سيپاتتايتىن ىلە ءوڭىرىنىڭ شەجىرەلىك جەلىلەرىندە قوڭقاي قوڭىر كۇيلەردى تارتا بىلگەن دەگەن جالپىلاما سيپاتتاما بار. اۋىزشا دەرەكتەردە ونىڭ ءومىرىن جانە شىعارماشىلىعىندا، قوڭقاي ء“ۇش ءجۇز الپىس كۇيدى مەڭگەرگەن دەلىنەدى”. بۇل دەرەكتەر ونىڭ قوڭىر كۇي ءستيلىن تولىق مەڭگەرگەن جانە قوڭىر كۇيدىڭ ناعىز شەبەرى ەكەندىگىن، سونداي-اق ءداستۇر تاراتۋشى مەكتەپ يەسى ەكەندىگىن جانامالاي سيپاتتايدى. الايدا، ونىڭ مۇراسى نەگىزىنەن جازباشا تۇرىندە ەمەس، اۋىزشا داستۇردە ساقتالعان جانە تارالعان. جازباشا دەرەكتەردىڭ جوقتىعى عىلىمي زەرتتەۋدى قيىنداتادى. ءاشىم ءدۇڭشىۇلى ونىڭ ءتول شاكىرتى. ول “كۇيدىڭ باسى الپىس ەكى قوڭىردان باستالادى” دەگەن تۇسپالدى پىكىر ايتقان. وسى نەگىزگە سۇيەنىپ <الپىس ەكى قوڭىر> اتاۋىن قولدان جاساپ، ونى “الپىس ەكى كۇيدەن تۇراتىن” مۇرا دەپ تانىدى. الايدا، بۇل اتاۋعا تەلىنەتىن ءبىر ءىزدى تاريحي وقيعا جەلىسى، ونى باسىنان وتكەرگەن قالىپتاستىرعان تۇلعالىق بەينە جانە سولاردى بىرىكتىرەتىن تۇراقتى اڭىزدىق ءماتىن اتالمايدى. تەك قوڭقاي جاعىنان ورىندالعان قوڭىر كۇيلەردىڭ قۇرىلىمى لاتتىق، ينتوناتسيالىق ءومىرى، اۋەندىك ارحيتەكتۋراسى شىعىس قازاقستاننىڭ شەرتپە داستۇرىندەگى <قۋاندىقتىڭ الپىس قوڭىرى> دەگەن اتاۋمەن تيفولوگيالىق جاعىنان وتە جاقىن، دەسەدە، ەكى كۇيشى ەكى ەلدە ءومىر سۇرگەن. ارا قاتىناستا تىكەلەي تاريحي بايلانىس كورسەتەتىن ارحيۆتىك قۇجاتتارى جوق. تاريحتا ىلە-شىعىس بايلانىسى ەتنو مۋزىكالىق جاعىنان ەجەلدەن بولعان. بۇل جاناما ايعاق بولسا دا، ەڭ سەنىمدى عىلىمي دەرەككوزى سانالادى. ىلە مەن شىعىس قازاقستان تاريحي تۇتاستىعى جاعىنان ەتنوگرافيالىق ايماق. قوڭىر كۇي ءداستۇرى لاتتىق جۇيە، كۇي فورماسى قوڭىر اتاۋىنداعى ارحيكالىق ءمان ەكى جاقتا دا بار. ونىڭ ۇستىنە، XVIII-XIX ع. كوشى-قون كارتاسى ەكى ەل ارا ۇزىلمەگەن. قوڭقايدىڭ   قۋاندىقتىڭ (الپىس) قوڭىر كۇيلەرىن تۇگەلدەي شەرتە بىلگەنى دالەلدەنبەگەن. <الپىس قوڭىر> ءوزارا ورىندالعان قوڭىر كۇيلەردىڭ كەڭدىگىن عانا راستايدى. ەكى كۇيشىنىڭ كۇي ماتەريالىن ناقتى سالىستىرۋ ءۇشىن دەرەك از، بار ماتەريال - ينتوناتسيالىق دەڭگەيدە عانا سالىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ولار ارا جازباشا جانە نوتالىق ارحيۆتىك دەرەكتەر جوق بولعاندىقتان، پالەنشە <الپىس ەكى قوڭىردى> تارتتى، <الپىس ەكى قوڭىردىڭ> ءبىرى، <الپىس ەكى قوڭىر> ءداستۇرى دەگەن تىركەستەر كۇيلىك توپتاما جانە تسيكل رەتىندە كەزدەسپەيدى. دەمەك، قوڭقاي مەن قۋاندىق شىعارمالارىنداعى ۇقساستىق تيپولوگيالىق بارىس، وڭىرلىك اراقاشىقتىق الىستاعان سايىن، اتاۋى وزگەرسە دە، بىراق ينتوناتسيالىق ۇلگى ساقتالادى. وسى جۇيەدەن قۋاندىقتىڭ قوڭىر كۇيلەرىن، قوڭقايدىڭ ولاردى جاڭعىرتۋى تابيعي تيپولوگيالىق سايكەستىك. سول داۋىردەگى دەرەك كوزدەرىندەگى قوڭىر كۇيلەردىڭ نۇسقالارى <قوڭىر>، <تەرىس قاقپاي قوڭىر>، <جاي قوڭىر>، <زار قوڭىر> قاتارلى دەربەس كۇيلەردى قامتىعان. تسيكل نەمەسە جۇيە رەتىندە جيناقتالعان كۇيلەر ەمەس. تەك ورىنداۋشىلىق پوەتيكالىق سيپاتتا بولعان. بۇل بايلانىستا كۇيشىلىك ىقپالداستىق مۋزىكالىق مادەنيەتتىڭ ورتاق تامىرى رەتىندە عانا دالەلدى. تانىمال كۇيشى ءاشىم ءدۇڭشىۇلىنىڭ قوڭقاي قوڭىر كۇيلەرىن ورىنداعانى حالىق اراسىندا اۋىزشا ايتىلادى. بىراق، ءاشىم تارابىنان ورىندالعان قوڭىر كۇيلەردىڭ نۇسقالارى كەزىندە جازىلىپ الىنباعاندىقتان كۇيشىنىڭ مۇراسى تولىق ساقتالماعان. ءاشىمنىڭ ءوز تارابىنان “كەڭەستەن جەتى بۇتاق” دەپ اتالاتىن كۇيلەرى بۇگىندە ەل اراسىندا. ولار قازاق كۇي مادەنيەتىندە شەرتپە كۇي ءداستۇرىن ىلە وڭىرىنە قالىپتاستىرعان تۇلعالار نەگىزىندە تانۋ تاريحي تۇرعىدان ورىندى.

ەندەشە <الپىس ەكى قوڭىر> اتاۋى قايدان شىقتى؟

<الپىس ەكى قوڭىر> اتاۋى شيرەك عاسىردان بەرى 1990 جىلداردان باستاپ، قحر شىڭجان ىلە ايماعى قازاقتارى جاعىنان العاش پايدا بولىپ، داۋ تۋدىرعان كۇرمەۋى قيىن تولعاقتى ماسەلە. توسىن مۇرا قىتاي قازاق مادەني كەڭىستىگىندە كۇيلىك ۇعىم توڭىرەگىندە 1996 ج ۇكىمەتتىك قارجى نەگىزىندە قۇيما-قۇلاقتار جاعىنان قايتا جاڭعىرىپ، تەك ىلە ايماعى جاعىنان باستاما كوتەردى. قوعامدا ۇگىتتەلە باستادى جانە <الپىس ەكى قوڭىردى> زەرتتەۋ كەڭسەسى قۇرىلدى. <الپىس ەكى قوڭىر> ۇعىمى حالىق اراسىندا وڭىرلىك باستاما ما، ۇلتتىق باستاما ما، الدە ميف پە؟ - دەيتىن سۇراۋ تاستادى. ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنداعى فولكلور تانۋشى زەرتتەۋشىلەر توبى جاعىنان، <الپىس ەكى قوڭىر> ءوزارا ناسيحاتتالىپ، كۇي ونەرىنىڭ ءداستۇرى نەگىزىندە مۇرا اتالىپ سيپاتتالدى. الايدا، بۇل ىلە ايماعىنان تىس، قازاق وتىراقتاسقان قالا وڭىرلەردە ءۇرىمجى، التاي، تارباعاتاي، باركول، ءبورتاللا، كۇيتۇن، سانجى جانە گانسۋ - تسينحاي پروۆينتسيالارىندا بۇل ۇعىم عىلىمي جانە مادەني قولداۋ تاپقان جوق، كەرىسىنشە <الپىس ەكى قوڭىر> ۇعىمى قوعامدى بىرىكتىرۋشى فاكتور بولۋدان قالىپ، پىكىر-تالاسپەن جىككە ءبولىنۋدىڭ نىسانىنا اينالدى. <الپىس ەكى قوڭىردى> مۇرا دەپ تانىعان تاراپ، ونى كەڭىتۋمەن جاساندى جاڭعىرتۋ قاجەتتىلىگىن العا تارتسا، ەكىنشى تاراپ عىلىمي دالدىكپەن تاريحي جاۋاپكەرشىلىكتىڭ سالماعىنا الاڭدايدى. <الپىس ەكى قوڭىردى> زەرتتەۋ-رەتتەۋ باسقارماسى <الپىس ەكى قوڭىر> قازاق رۋحاني مادەنيەتىنىڭ الىپ بايتەرەگى دەيتىن ۇستانىم نەگىزىندە، “الپىس ەكى قوڭىر” قازاق ادەبيەت كوركەم ونەرىنىڭ بارلىق سالاسىمەن، تۇرمىس سالتىمەن تابيعي تۇردە قابىسىپ جاتاتىن كەڭ مازمۇندى، الۋان سازدى، كەسەك تۇلعالى ساحنالىق شىعارما دەيتىن تۇسىنىكتى دارىپتەپ، ونى قايتا قولدان جاساۋ ورىندى دەپ قارادى. ولاردىڭ سەنىمدىلىگەنە نەگىز بولعان پاكتى بەلگىلى كۇيشى ءاشىم ءدۇڭشىۇلىنىڭ اۋىز ەكى تىلدە ايتىلعان “كۇيدىڭ باسى الپىس ەكى قوڭىردان باستالادى” (1956 ج) دەگەن تۇسپالدى ءسوزى. بۇل ايتىلىمدى ناقتىلايتىن ءاشىم ءدۇڭشىۇلىنىڭ ماتىندىك كۋاگەرلىك قولجازباسى سونداي-اق، <الپىس ەكى قوڭىر> اتاۋىن ايعاقتايتىن كۇيشىنىڭ باسقا دا ماقالا-سۇحبات تۋىندىلارىنىڭ نۇسقالارى جوق بولعاندىقتان، <الپىس ەكى قوڭىر> ۇعىمى ءاۋ باستا مۇرا ساناتىنا جاتپايتىن دەيتىن شەكتەۋلەرگە ۇشىرادى. سەبەبى، <الپىس ەكى قوڭىر> ۇعىمىنىڭ جەتكىلىكتى تاريحي دەرەكتىك پاكتىلىگى ونى ايعاقتايتىن اڭىزدىق ءماتىنى بەلگىسىز. ونىڭ ۇستىنە قولدان جۇيەلەنگەن كۇيلىك مۇرا، قىسقا عانا ۋاقىت ىشىندە <الپىس ەكى قوڭىر> كۇيدەن تۇراتىن كۇي اتانىپ، ەل ىشىندە بەيزاتتىق مادەني مۇرا رەتىندە جوعارعا ۇسىنىلدى. ءداستۇرلى مۋزىكا سالاسىنداعى مۇنداي جاساندى كانوندانۋ ارەكەتى عىلىمي ورتامەن زيالى قاۋىم اراسىندا كوزقاراستاردىڭ جىكتەلۋىنە جانە ءبىر ءبولىم زەرتتەۋشى زيالىلاردىڭ قاتاڭ عىلىمي ۇستانىمىنداعى سىنىنا ۇشىرادى. ولار ءبىر اۋىزدان “الپىس ەكى قوڭىردى” ۇلتقا ءتان بەيزاتتىق مادەني مۇرا رەتىندە ۇسىنىلۋى عىلىمي وبەكتيۆكە قايشى كەلەتىنىن، مادەني بىرەگەيلىك تۇرعىدا العاندا قاۋىپتى ءۇردىس ەكەندىگىندە ەسكەرتتى.

بەلگىلى سىنشى ومارحان اسىلۇلى، جازۋشى سۇلتان جانبولاتۇلى، سىنشى ءتۇرسىنالى قاشقىنۇلى، كورنەكتى قالامگەر ءسالي سادۋاقاسۇلى، قوعام قايراتكەرى قابىل وسپانۇلى، اقىن ءجۇمادىل مامانۇلى، كومپوزيتور ابىلاي جابىقپايۇلى، جۋرناليست تۇرسىنحان ءالحانۇلى باستاعاندار <الپىس ەكى قوڭىر> اتاۋىنىڭ تاريحي مۋزىكالىق دەرەكپەن دالەلدەنبەگەنىن، كۇي جيناقتارىندا نەمەسە فولكلورلىق ۇلگىلەردە مۇنداي توپتاما اتى كەزدەسپەيتىنىن العا تارتادى. بۇعان بىرەۋ ايتتى دەپ (مىسالى، ءاشىم) قولدان قوڭىر جاساپ، جاۋاپ دايىنداۋ كۇلكىلى ءىس، ول بارسا كەلمەستىڭ جولى، ونىڭ قازاقتىڭ ەشقانداي دا رۋحاني وركەنيەتىنىڭ الىپ بايتەرەگى ەمەس ەكەندىگىن عىلىمي ماقالالارىندا انىق جازادى. “قازاقستان مۋزىكا ماماندارىنىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە، بۇل ۇعىم جونىندە ەشبىر دەرەكتىڭ كەزدەسپەۋى، جازبا ارحەولوگيالىق بۇيىمداردا، ەجەلگى ماتەريالداردا، تاسقا تۇسىرىلگەن سۋرەتتەرمەن كونە تۇرىك، شاعاتاي جازۋلارىندا، كىتاپحانا قورىنداعى كاتالوگتاردا، مۇراجايلارمەن مۇراعاتتاردا ەشبىر شىمبەسىنىڭ كەزدەسپەۋى زەرتتەۋشىلەرگە وي سالادى” دەپ جازادى① تانىمال سىنشى ءتۇرسىنالى قاشقىنۇلى.  <الپىس ەكى قوڭىر> اتتى توسىن مۇرانى بار دەۋشىلەر بۇل ۇعىمنىڭ ناقتى تاريحي مۋزىكالىق نەگىزىمەن دەرەك كوزدەرىن كورسەتە المادى. سويتە تۇرا، شىندىقتان كورى <الپىس ەكى قوڭىردىڭ> بەيمالىم كولەڭكەلى تۇستارى باسىم جاعدايدا، <الپىس ەكى قوڭىر> كەڭسەسىن (جوعارعىنىڭ شىعارعان قۇجاتى بار، پارتيا، ۇكىمەت، مادەنيەت باسقارماسى قولداپ وتىر) تۇرعى ەتكەن جاۋاپتىلار، جەرگىلىكتى ونەرپازدارمەن ءبىر ءبولىم زەرتتەرمەندەر بۇل ۇعىمدى ماقساتتى تۇردە رەسمي “مۇرا” رەتىندە تىركەپ، جوعارعىعا جولداپ <الپىس ەكى قوڭىر> ۇعىمىنىڭ ناقتى جۇيەسى جوق اتاۋىنا قاراماستان ياعني، فولكلور تابيعاتى بويىنشا اڭىزدىق نەگىزى اۋىزشا تارايتىن، عاسىرلار ەلەگىنەن وتكەن، حالىقتىق تانىمدا ورنىققان ونەر بولۋى ءتيىس ەكەندىگىن بىلە تۇرا، اتالمىش <الپىس ەكى قوڭىردىڭ> ءبىر قوڭىرى <اققۋ قوڭىرىن> (2005 ج) قولدان جاساپ اسپانعا بىراق ۇشىردى. بەلگىلى بولعانداي، <الپىس ەكى قوڭىر> كەڭسەسىن تۇرعى ەتكەندەر ۇيعىر حالقىنىڭ “ون ەكى مۇقامىنا” جالاڭ ەلىكتەپ، <الپىس ەكى قوڭىردى> كۇيلىك ءداستۇر دەپ (مۇرا) تانىپ، تەك ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى تاراپىنان تۇتاس قازاق ۇلتىنا ءتان بەيزاتتىق مۇرا رەتىندە مەملەكەت دارەجەلى بەيزاتتىق مادەني مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزۋ جوباسىنا ۇسىنادى. “ون ەكى مۇقام” ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ ءداستۇرلى مۋزىكالىق جۇيەسىنە قاتىستى، كۇردەلى قۇرىلىمدى مۋزىكالىق-درامالىق ستيلدەردىڭ اتاۋى. ول اسىرەسە ۇيعىر، وزبەك، تاجىك ۇلتتارىندا سونىمەن قاتار يراندىقتار مەن ارابتاردا ءتۇرلى تاريحي-مادەني فورمالاردا كەزدەسەدى. “ون ەكى مۇقام” ۇيعىر حالقىنىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ اجىراماس ءبىر بولىگى رەتىندە، قىتاي ۇكىمەتى 2005 ج ۇيعىر حالقى اتىنان، “ون ەكى مۇقامدى” يۋنەسكو-نىڭ بەيزاتتىق مادەني مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزدى.

عىلىم مەن فولكلور تانۋ - دالەل مەن شىندىققا سۇيەنەتىن سالا. <الپىس ەكى قوڭىر> اتاۋى كۇيلىك توپتاما دەيتىن ۇعىمعا ناقتى رەپەرتۋارلىق ءتىزىم ەشبىر تاريحي جازبالاردا، كونە جيناقتاردا، حاتقا تۇسكەن شەجىرەلەردە اتالمايدى دا كەزدەسپەيدى. <الپىس ەكى قوڭىر> كۇيلەردىڭ ناقتى ساندىق، جۇيەلىك توپتاماسى دەگەن ءسوز دالەلسىز. ونىڭ سانى دا مازمۇندىق قۇرىلىمى دا تاريحي نەگىزى دە بەلگىسىز. عىلىمدا، ناقتى جۇيەلىك كۇي توپتامالاردى ايقىنداۋ ءۇشىن دەرەك كوزى، قۇرىلىمى جانە كونتەكست بولۋى ءتيىس. كونتەكست - كۇيدىڭ شىعۋ تەگى، تاريحي كەزەڭدى فۋنكتسياسى، ورىنداۋشىلىق ءداستۇرى مادەني ورتاداعى ءرولىن ەسكەرتۋدى تالاپ ەتەدى. <الپىس ەكى قوڭىر> ۇعىمى بۇل تالاپقا تولىق قاندى ساي ەمەس. ونىڭ ناقتى كۇي رەتىندە ءداستۇرلى دومبىرا رەپەرتۋارىندا ورىن جوق. ناقتى ءبىر كۇيدىڭ دە، توپتاما كۇيدىڭ دە اتاۋى ەمەس. <الپىس ەكى قوڭىر> تاريحپەن، داستۇرمەن، شەجىرەلىك تانىممەن تىعىز بايلانىسقان رۋحاني مۇرا اتانۋى ءۇشىن: ونىڭ دامۋ جولدارى ناقتى دەرەك كوزدەرىمەن دالەلدەنگەن، بۇگىنگە جالعاسقان بولۋى شارت. ول ءۇشىن <الپىس ەكى قوڭىرعا> قانداي كۇيلەر تاۋەلدى، ونىڭ ورىنداۋشىلىق ۇلگىلەرى بار ما، اۋەندىك، لاتدىق ەرەكشەلىگى قانداي، تاريحي دەرەكتەر راستاي ما زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەكتەرىندە بۇل تەرمين قالاي تۇسىندىرىلەدى؟  - دەگەن سۇراقتارعا ناقتى مۋزىكالىق، تەوريالىق، فولكلورلىق تاريحي دالەلدەر قاجەت. عىلىمي دەرەكتەردە، مۇراعاتتىق ماتەريالداردا، اكادەميالىق جانە فولكلورلىق جيناقتاردا (كۇي جيناقتارىندا، داستۇرلىك ورىنداۋشىلىق مەكتەپتەردە) ونداي جۇيەلەنگەن “الپىس ەكى” كۇي جوق. <الپىس ەكى قوڭىر> اتاۋى بەلگىلى ءبىر ستيلدىك نەمەسە جارنلىق جۇيەنىڭ جالعاسى ەمەس، كەيىنگى كەزدە قىتاي ەلى ىلە ءوڭىرى قازاقتارى جاعىنان قولدان جاسالعان اتاۋ. ونى دومبىرا كۇيىندەگى قوڭىر داستۇرمەن تەڭدەستىرىپ قاراستىرۋ عىلىمي تۇرعىدا قيسىنسىز. <الپىس ەكى قوڭىردى> تۇرعى ەتكەندەر قوڭىر اتاۋى بار كۇيلەردىڭ سانىن الپىس ەكىگە تولتىرۋعا تىرىسقان. ءداستۇرلى مۋزىكادا قوڭىر كۇي سانمەن شەكتەلەتىن كاتەگوريا ەمەس، مازمۇنمەن اۋەزدىك سيپاتتاعى كۇيلەردى قامتيدى. قوڭىر كۇيى فەنومانى تەك دومبىرا رەپەرتۋارىمەن شەكتەلمەيدى، قوبىز كۇيلەرىندە سىبىزعى سىرناي سياقتى ۇرمەلى اسپاپتاردا دا بار. سوندىقتان، ءداستۇرلى مۋزىكا قورىندا قوڭىر سيپاتتاعى كۇيلەردىڭ سانى الپىس ەكى ەمەس، جۇزدەپ كەزدەسۋى ءتىپتى ودان دا كوپ بولۋى مۇمكىن. بۇل قوڭىر كۇيدىڭ قازاقتىڭ ءداستۇرلى مۋزىكالىق ويلاۋ جۇيەسىنە ورتاق ۋنيۆەرسالدى ۇندىك ۇعىم ەكەنىن دالەلدەيدى. وسى تۇرعىدان العاندا، قوڭىر كۇيدى ناقتى ءبىر ساندىق كورسەتكىشكە (الپىس ەكى) تەلۋ، جىكتەۋ، ءداستۇرلى مۋزىكانىڭ تابيعي دامۋ لوگيكاسىنا جانە عىلىمي ءادىسناماسىنا قايشى ارەكەت. ەڭ قىزىعى، ولار جاعىنان قولدان جاسالعان <اققۋ قوڭىرىنىڭ> ساحنالىق قويىلىمىنداعى مازمۇنىندا ءان، بي، كۇي، تەرمە جانە اقىندار ايتىسى سىندى ونەر تۇرلەرى تۇتاس قامتىلعان. دەمەك، جاساندى الپىس ەكى كۇيدەن تۇراتىن توپتامانىڭ ءبىر قوڭىرى اتانعان <اققۋ قوڭىرى> كۇيلىك مازمۇندا ەمەس، ءداستۇرلى جانرلاردى كۇشتەپ بىرىكتىرگەنى جانە ونى جاساندى جۇيەگە اينالدىرعانى انىق بولىپ وتىر. قازاق مۋزىكالىق مادەنيەتىندە <اققۋ قوڭىرىنسىز> بۇل ءداستۇرلى ونەر تۇرلەرى ەجەلدەن بار ۇعىم. قازىر دە بار، بولاشاقتا دا بولا بەرەدى. كۇي تانۋ عىلىمىندا قازاق مۋزىكاسىمەن فولكلورى ءوز ىشكى جانرلارىمەن تەرمينولوگياسىمەن باي جانە تەرەڭ. ءداستۇرلى كۇي مۇراسى جەتكىلىكتى دەرەكپەن مۇرا اتانىپ تۇرعان بۇگىنگى جاعدايدا اتاۋىن <الپىس ەكى قوڭىر> دەپ ونى دەربەس مۇرا رەتىندە قولدان جاساۋ داريانىڭ بويىنان قۇدىق قازۋمەن پارا-پار. بۇل تۇجىرىم تابيعي شىناي بايلىقتى جاساندى جاسىرىن ماقساتپەن الماستىرۋعا بولمايتىندىعىن ەسكەرتەتىن تەرەڭ فيلوسوفيا. ۇكىمەتتىك قارجى مەن جاساندى مۇرا جاساۋ گرانتتى قارجىلاندىرۋ كوزدەرىنە جول اشۋعا تىرىسۋدىڭ سونداي-اق، بۇل اتاۋمەن قوڭىردى قۇجاتتاستىرۋ ءۇشىن قۇندىلىق ويلاپ تابۋ بيۋروگراتيالىق ءتاسىلدى اڭعارتادى. <الپىس ەكى قوڭىر> اتاۋى ءبىرتۇتاس بەيزاتتىق مادەني مۇرا رەتىندە تىركەۋ، مۋزىكالىق فولكلورلىق ەمەس، يدەولوگيالىق-ينجەريالىق جوبا ەكەنىن جوققا شىعارۋ قيىن ەمەس.

كوپشىلىككە ءمالىم، <الپىس ەكى قوڭىر> اتاۋى عىلىمي جانە فولكلورلىق تۇرعىدان دالەلدەنبەگەن. تاريحي دەرەك كوزدەرىنەن ورىن الماعان، ونىڭ ۇستىنە قازاقستانداعى ءداستۇرلى مەكتەپتەر ارقا، باتىس، جەتىسۋ، سىر بويى جانە شىعىس جاعىنان كەزدەسپەيدى. وزگە ەلدەرگە تۇراتىن قانداستارعا (موڭعوليا، رەسەي، وزبەكستان، تۇركيا، قاراقالپاقستان، استراحان ت.ب) بۇل ۇعىم كۇيلىك جۇيە رەتىندە تانىس ەمەس. ءوز كەزىندە قىتاي ەلى قازاقتارى جاعىنان، ەتنو مۋزىكا سالاسىندا جۇرگىزىلگەن <الپىس ەكى قوڭىردى> زەرتتەۋ رەتتەۋ اقپارات ساۋالنامالارى مەن سۇحباتتاردا قحر قازاقتارىنىڭ ءبىر بولىگى اتانعان گانسۋ-تسيڭحاي پروۆينتسياسىنداعى ونەرتانۋشىلار بۇل اتاۋدىڭ جانە ونىڭ ماعىناسىن، فولكلورلىق اياسىن بىلمەيتىندىكتەرىن، ونداي اتاۋدىڭ وزدەرىنىڭ كۇيلىك جۇيەلەرىندە جوق ەكەنىن جاسىرماعان. ت. قاشقىنوۆ② “الپىس ەكى قوڭىر شىنىندا مۇرا دەپ قارالسا، وندا ول جالپى قازاق ۇلتىنا ورتاق مۇرا بولۋى كەرەك” دەيتىن ەسكەرتپە ويىن دا بىلدىرگەن. <الپىس ەكى قوڭىر> زەرتتەۋ كەڭسەسىندەگىلەر قوڭىر ءسوزىنىڭ پوەتيكالىق ءتۇسىن (رەڭىن) ءداستۇرلى تسيكلدىك كۇيلىك فورما دەپ ۇعىنىپ (شاتاسىپ), ونى كۇيلىك ءداستۇر رەتىندە تانىعان. بۇل اتاۋدا ساندىق-سيمۆولدىق جانە قوڭىر ۇعىمىنىڭ پوەتيكالىق-فيلوسوفيالىق ۇعىمى قاتار ورىلگەن. <الپىس ەكى قوڭىر> اتاۋىنداعى وسى قوس قاباتتىڭ توعىسى مۋزىكالىق ءداستۇردىڭ ناقتى فاكتولوگيالىق دەرەگىن ەمەس، مەتوفورا تۇرىندە ايعاقتالادى. بۇل ۇعىمنىڭ تابيعاتى تاريحي فاكتورلىق كاتەگوريا ەمەس، كەيىنگى شيرەك عاسىردا پايدا بولىپ قالىپتاسقان مىنا بىرنەشە مادەني پروتسەسستىڭ ىقپالىنان تۋعان كۇردەلى سەمانتيكالىق قۇرىلىم. ول ورىنداۋشىلىق ءداستۇردىڭ بارىسى (قوڭقاي قۋاندىق ءداستۇرى), اۋىزشا ءسوزدىڭ تارالۋى ء(اشىم ءسوزى), كەيىنگى كەزەڭدەگى جۇيەلەۋ ارەكەتتەرى (زەرتتەۋ كەڭسەسى) جانە ونىڭ كانوندىق سيپات الۋى سىندى بارىستاردىڭ ناتيجەسى. ءبىرىنشى: ورىنداۋشىلىق ءداستۇردىڭ رولىندە، زامانىندا، قوڭقاي-قۋاندىق جەلىسىندەگى ورىنداۋشىلىق قوڭىر سارىندار، ونداعى قوڭىر اۋەزدىڭ تۇراقتىلىعى، ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسىمدىلىك قاسيەتى تۇراقتى تۇردە قايتالانىپ قوڭىر ءداستۇرىنىڭ ستيلدىك ماركەرلەرى رەتىندە ورىنداۋشىلىق ورتا قالىپتاستىردى. بىراق، ولار ورىنداعان قوڭىر كۇيلەر جەكە مۋزىكالىق تسيكل ەمەس، تەك قايتالانعان قوڭىر كۇيلەرگە ءتان اۋەندىك بوياۋمەن قوڭىر تەمبىر، ۇستامدى ەموتسيا، تابيعي دىبىس اعىسىن سيپاتتايتىن فولكلورلىق جانە پوەتيكالىق انىقتاما. بۇل قوڭىر ينتوناتسياعا ءتان ەركىن، تىنىستى ورىنداۋ مانەرلەرىن بىلدىرەدى. ىلەدەگى قوڭىر زەرتتەۋ باسقارماسى قوڭىر كۇي ءداستۇرىن <الپىس ەكى قوڭىر> اتاۋىنىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولعان باستاپقى ارنانىڭ ءبىرى رەتىندە وتكەن ءداستۇردى كەيىنگى لوگيكامەن جۇيەلەۋ، بۇرىنعى بولماعان اتاۋ، سان، كاتەگوريانى كەيىنمەن وتكەنگە تەلۋ، بۇرىنعى بولماعان قۇبىلىستى قازىرگى تۇسىنىكپەن قايتا قاراۋ نەگىزىندە ءداستۇردى جاساندى تۇردە كەڭەيتىپ، ونى قۇراستىرۋ (توپتاستىرۋ) ارەكەتى كورىنىس بەردى. قولدان قوڭىر جاساۋ سالدارىنان قوڭىر ءداستۇردىڭ تاريحي دالدىك دەڭگەيى بۇرمالاندى، قوڭىر كۇيلەردىڭ شىعۋ تەگىمەن مۋزىكالىق سەبەپتەرى عىلىمي تۇرعىدان انىق اجىراتىلمادى. كەرىسىنشە، ولار قوڭىر ءسوزىنىڭ سەمانتيكاسىن پوەتيكالىق جانە ەموتسيالىق مانىنەن ياعني ەستۋ الەمىنىڭ سيمۆولدىق ءمانى بولعان قوڭىر ۇعىمىن ءوزىنىڭ تەمبىرلىك-فيلوسوفيالىق شەكسىز اياسىنان شەكتەپ اجىراتىپ ونىڭ مۋزىكالىق تەرمينولوگياعا تىكە تەلىدى. ەكىنشى: اۋىزشا تاريحتاعى ءاشىم ءسوزىنىڭ سيمۆولدىق ىقپالى ولار جاعىنان زەرتتەۋشىلىك ورتادا كۇمانسىز اقيقات رەتىندە قابىلداندى. ناتيجەدە كانوندىق سيپات الدى. كۇيشى ءاشىمنىڭ مەتافورلىق ءارى ينتەرپرەتاتسيالىق ءسوزىنىڭ استارىندا - ولار ارا (قوڭقاي-قۋاندىق) ناقتى ورىنداۋشىلىق جانە تاجىريبەدەن وتكەن “كۇيدىڭ باسى - قوڭىر سارىننان تارايدى، قوڭىر كۇيدىڭ ءتۇپ نەگىزى نەمەسە قوڭىر ءداستۇر كۇيدىڭ ەڭ كونە باستاۋى، كۇي دەگەن ۇعىمنىڭ تامىرى زارلى قوڭىر سيپاتتاعى العاشقى كۇيلەردەن باستاۋ الادى” دەگەن وي استارلانعان. شىن مانىندە، <الپىس ەكى قوڭىر> ۇعىمى ادام بولمىسىنىڭ بارلىق قۇپيا تامىرىن تەربەيتىن سارىن دەگەن تۇسىنىك بەرەدى. ونىڭ ءمانى حالىقتىڭ دۇنيەتانىمىنداعى الپىس ەكى تامىر ۇعىمىمەن تىكە بايلانىستى. الپىس ەكى سانى ادامنىڭ ومىرلىك قۋاتىمەن تىرشىلىكتىڭ تۇتاستىعىن بەينەلەيتىن مەتافورا، جىراۋلار پوەزياسىندا الپىس ەكى تامىر تىركەسى ءجيى كەزدەسەدى. بۇقار جىراۋ “الپىس ەكى تامىرىڭ تۇگەل بولماي، كوڭىلدەگى ويىڭ ورنىق باس [بۇقار جىراۋ، 1987 ج، 47-بەت]” دەپ الپىس ەكى ساننىڭ ادام رۋحانياتىنداعى تۇتاستىقتى بىلدىرەتىنىن كورسەتكەن. ال ءومىردىڭ تۇتاس تىنىسىن جەتكىزەتىن ءسوز - ول قوڭىر، قوڭىر ءسوزى الپىس ەكى تامىردىڭ تابيعي سوعىسى، ءومىردىڭ نەگىزگى ىرعاعى. سول ىرعاقتى قازاق - قوڭىر دەپ اتاعان. وسى نەگىزدە الپىس ەكى تامىر ءسوزى <الپىس ەكى قوڭىر> ۇعىمىن بەرەدى. الپىس ەكى تامىر ادام بولمىسىنىڭ رۋحاني فيزيكالىق بىرلىگىن كورسەتەدى. قوڭىر ءسوزى قازاق مادەنيەتىندە سەزىمدىك ەستەتيكالىق دۇنيەتانىمدىق جانە رۋحاني ۇيلەسىمنىڭ سيمۆولى رەتىندە ورنىققان ۇعىم. ول فيلوسوفيادا ءومىر ىرعاعىمەن تەپە-تەڭدىكتىڭ كورىنىسى. ادامنىڭ بارلىق سەزىم تامىرلارىن وياتاتىن ماڭگىلىك ءۇن، مۇڭ، تولعانىس جانە كوڭىل كۇي ياعني قوڭىر. قازاق مۋزىكاسىندا قورقىت قوبىزىنىڭ كۇڭگىرت مۇڭى، سىبىزعى سىرنايدىڭ تىنىستى قوڭىر اۋەنى، دومبىرا كۇيلەرىندەگى شەرتپەلى ءۇن جانە حالىق اندەرىنىڭ سازدارى تابيعات پەن ادامنىڭ، ۇنمەن جۇرەكتىڭ، وتكەن مەن بۇگىننىڭ اراسىنداعى تۇنىپ تۇرعان قوڭىر اۋەن. سول ءۇن ۇلتتىڭ ىشكى قوڭىر الەمىن ءپاش ەتەدى. سوندىقتان، كۇيشى ءاشىمنىڭ تۇجىرىمدى ءسوزى كۇي جايىندا ەمەس، قوڭىر ءۇننىڭ تۇپكىلىكتى باستاۋى قوبىز ۇنىنەن تاراعان كونە مۋزىكالىق قاباتتى بىلدىرەتىن سەمانتيكالىق-فولكلورلىق ايتىلىم. ۇشىنشىدەن، كەيىنگى كەزدەگى جۇيەلەۋ ارەكەتتەرىنىڭ كانوندىق سيپات الۋى الپىس ەكى قوڭىر اتاۋىنىڭ اتالۋىنا سەبەپكەر بولدى. بۇل <الپىس ەكى قوڭىر> اتالۋى، ساقتالعان ءداستۇردىڭ كۋاسى ەمەس، كەرىسىنشە، ءداستۇردىڭ ورنىنا قويىلعان جاساندى اتاۋدىڭ ناتيجەسى. ورىنداۋشىلىق (قوڭقاي-قۋاندىق) تاجىريبە ەشقاشان الپىس ەكى كۇيدەن تۇراتىن جۇيە رەتىندە قابىلدانباعان ىلە ايماعىنداعى كەڭسەنى تۇرعى ەتكەن جاسامپازدار شاشىراڭقى ورىنداۋشىلىق ماتەريالداردى ءبىر اتاۋدىڭ استىنا كۇشتەپ، جيناقتاپ، وعان تاريحي تەرەڭدىك تەلىدى. ءاشىم ءسوزىن وسى جۇيەلەۋ ارەكەتتەرىنىڭ يدەولوگيالىق تىرەگىنە اينالدىرىپ بۇكىل كونتسەپتسيانى سوعان سۇيەپ، ونى كونە مۇرانىڭ قايتا تانىلۋى دەپ، ونى تاريحي ءداستۇر رەتىندە قايتا وقىدى. عىلىمي تۇرعىدا العاندا، بۇل لوگيكالىق ورىن الماستىرۋ، الدىمەن اتاۋ جاسالادى، سودان كەيىن، سول اتاۋعا لايىق تاريح قۇراستىرىلادى. قازىرگى ءجيى ايتىلىپ جۇرگەن <الپىس ەكى قوڭىر> اتاۋى كانوندىق سيپات الاتىن ينتەرپرەتاتسيانىڭ سالدارى بولىپ تابىلادى. بۇل مادەني جادىنى قورعاۋ ەمەس، ونى قايتا قۇراستىرۋ، مۇرانى ساقتاۋ ەمەس، مۇرا تۋرالى ءميفتى بەكىتۋ. بۇل جۇيە عىلىمي جانە تاريحي ۇزدىكسىزدىكتىڭ قاعيداتتارىنا قايشى كەلەدى. ت. قاشقىنوۆ، “زەرتتەۋشىلەرگە تۇسىنىكتى، اتالمىش <بەس قوڭىر> مەن <اققۋ قوڭىرىنىڭ> ەشبىر تاريحي نەگىزى، كوركەمدىك قۇنى جوق، قولدان جاسالعان تۋىندى. قىل-قىسقاسى بۇلاردى مۇرا ساناتىنا قوسۋعا مۇلدە بولمايدى”③ دەپ نۇكتە قويادى. قولدا بار دەرەكتەر، ت. قاشقىنوۆتىڭ تۇجىرىمدى ءسوزىن عىلىمي تۇرعىدان مىنا جاقتاردان راستايدى، بىرىنشىدەن، <الپىس ەكى قوڭىر> اتاۋىن بەكىتەتىن ارحيۆتىك قۇجات جوق. نوتاعا تۇسكەن ءتىزىم نەمەسە كونتينۋيتەتتى (ۇزدىكسىز پروتسەسس) دالەلدەيتىن جازبا دەرەك جوق. ەكىنشىدەن، اتاۋدىڭ كەڭ تارالۋى كوبىنەسە كەيىنگى تۇسىندىرۋلەرمەن جۇيەلەۋ ارەكەتتەرىنىڭ ناتيجەسى. اۋىزشا ايتىلىم، ءاشىم ءسوزى مەتافورلىق مانمەن اجىراپ، جاساندى تۇردە ناقتى ساندىق توپتاما رەتىندە قابىلداندى. ۇشىنشىدەن، نىساننىڭ ايقىن نۇسقالارى، اراجىگى، ورىنداۋشىلىق كونتەكستەرى مەن تاريحي ۇزدىكسىزدىگى كورسەتىلمەي تۇرىپ، وعان مۇرالىق مارتەبە تەلىندى. بۇل عىلىمي ادىسناماعا قايشى. تورتىنشىدەن، <الپىس ەكى قوڭىر> اتاۋىنىڭ، بەلگىلى ءبىر وڭىرلىك مادەني ورتادا (قحر) كەيىنگى كەزەڭدە بەلسەندى اتالۋى، ونىڭ كونە داۋىردەن ءۇزىلىسسىز جەتكەن ءداستۇر ەكەنىن دالەلدەمەيدى. كەرىسىنشە، ۇعىمنىڭ رەتروسپەكتيۆتى جۇيەلەۋدى (كەيىنگى كەزەڭنىڭ تۇسىنىگى نەگىزىندە اتاۋ سان ارقىلى جۇيەلەۋگە باعىتتاۋ) كورسەتەدى. مۇنداي قادام كۇي تانۋ عىلىمىندا، ينتەرپرەتاتسيا (ناقىت دەرەككە ەمەس، ماعىناعا) مەن فاكتىنىڭ ورنىن الماستىرۋ. قولدان جاسالعان مۇنداي اتاۋدى تاريحي دەرەكتەر راستامايدى.

الپىس ەكى مەن كۇي ونەرىندەگى بايلانىستا الپىس ەكى سانى قازاق دۇنيەتانىمىنداعى الەمدىك قۇرىلىمنىڭ، تابيعي زاڭدىلىقتاردىڭ، ادام بولمىسىمەن رۋحاني تاجىريبەنىڭ كوپ قىرلى كورىنىسىن بەينەلەيتىن ماعىنالى سان. الپىس ەكى سانى - ادام، جاراتىلىس، تىرشىلىك، رۋح جانە عارىش قۇرىلىمىنا قاتىستى تۇسىنىكتەرمەن بايلانىستى. ول قازاقتىڭ الەمدى سەزىنۋ، جۇيەلەۋ، جانە رەتتەۋ امالى. وسى ارقىلى قازاق ءومىردى شەكسىز ەمەس، رەتى بار دۇنيە دەپ تۇسىنگەن. مۋزىكانى - جان كورىنىسى دەپ سەزىنگەن. ال قوڭىردى سول جۇيەنىڭ ەڭ تابيعي شىنايى ءومىرى دەپ بىلگەن. مۇندا ەڭ اۋەلى التى سانى، تابيعي الەمنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرى جەر، سۋ، وت، اۋا، كوك جانە كەڭىستىكتى، ەكى سانى تەپە-تەڭدىكتى، كۇن مەن ءتۇن، ەر مەن ايەل، ءومىر مەن ءولىمدى بىلدىرسە، مۋزىكادا ەكى سانى قوس ىشەك، قوس داۋىستى ءۇن، كۇي، ءان دەگەندى مەڭزەيدى. ەكى ساننىڭ قوسىندىسى ياعني (6+2=8), سەگىز سانى قازاقتا سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى ءسوزى ءبىر باسىندا بىرنەشە ونەرى بار، توعىسقان ەلدەن ەرەك، ونەرلى ادامدارعا قاراتىلىپ ايتىلادى. “الپىس ەكى” سانى پوەزيا مەن كۇي ونەرىندە پوەتيكالىق اسەرلەۋ قۇرالىنا اينالعان. قازاق فولكلورىندا، مۋزىكادا الپىس ەكى سانى ناقتى ساندى ەمەس، كەرىسىنشە، كوپ نۇسقالىقتى، تولىقتىلىقتى، سان الۋاندىقتى جانە كەمەلدىلىكتى بىلدىرەتىن شەكسىزدىكتىڭ سيمۆولى. وسى ەرەكشەلىكتەرگە بايلانىستى “الپىس ەكى” تامىر، “الپىس ەكى” ونەر، “الپىس ەكى” ايلا، “الپىس ەكى” رۋح، “الپىس ەكى” امال، “الپىس ەكى” جىن تىركەستەرمەن ومىردە ءجيى قولدانىستا. “الپىس ەكى” تامىر تىركەسى - ادام اناتومياسىنا، بيولوگيالىق باستاۋلارىنا قاتىستى ايتىلادى. بۇل ۇعىم ءبىر جاعىنان ادام دەنەسىنىڭ پسيحولوگيالىق جۇيەلەرىن، ەكىنشى جاعىنان رۋحاني سەزىمنىڭ تولعانىسپەن كۇيزەلىستى سيپاتتاۋشى مەتافورا رەتىندە تۇسىنىك بەرەدى. “الپىس ەكى” تامىر ادام جاراتىلىسىنىڭ تۇتاس جۇيكە جۇيەسىن سيپاتتايدى. ادام “الپىس ەكى” تامىرى يگەندە عانا تولىق ەموتسيالدىق جانە رۋحاني كۇيگە ەنە الادى. “الپىس ەكى” تامىرى ءيىدى ءسوزى جۇرەك ەلجىرەدى، مەيىرى ءتۇستى، ەمىرەنە ءسۇيسىندى، تولقىدىم، تۇلا بويىن بالقىتتى، جان دۇنيەم ەلجىرەدى، تەبىرەندىم ت.ب. “الپىس ەكى” ونەر - ادامنىڭ ىشكى جانە سىرتقى الەمىنىڭ بىرتۇتاستىعىنا سىلتەمە جاسايدى. ناعىز شەبەر، كەمەل ادام تۋرالى ايتىلعان بەينەلى تەڭەۋ. ياعني شەبەرلىكتىڭ شەكسىزدىگىن بىلدىرەدى. سونداي-اق مادەني مۇرانىڭ كەڭدىگىن، ونەردىڭ رۋحاني تەكتىلىگىن سيپاتتايتىن سيمۆولدىق تىركەس. “الپىس ەكى” امال - حالىق كۇن تىزبەسىندەگى تابيعات پەن تىرشىلىك تۇيىنىندەگى جىل باسى ناۋرىز ايىنا دەيىنگى كەزەڭى “الپىس ەكى” امال اتانىپ، ول قىس پەن كوكتەمنىڭ الماسۋ مەزگىلىن سيپاتتايدى. بۇل كوشپەندىلەردىڭ كليماتتىق تاجىريبەسىنە سۇيەنگەن كۇنتىزبەلىك جۇيە. “الپىس ەكى” رۋح - ادام جۇرەگىندە تەربەلىس پايدا بولعان شاقتى بىلدىرەدى. ياعني، رۋحتىڭ قوزعالىسقا ءتۇسۋى، قازاقتا رۋحى كۇشتى، رۋحى بار ادام، رۋحتىڭ ويانۋى دەيتىن ءسوز بار. ونىڭ ءمانى ادامنىڭ ىشكى قۋاتىن، ەرىك-جىگەرىن، ونەر مەن سەزىم الەمىنە ەنۋىن بىلدىرەدى. “الپىس ەكى” ايلا - ادام بالاسىنىڭ اقىل-وي، تاجىريبە، ايلاكەرلىك سىندى مۇمكىندىكتەردى بىلدىرەتىن پوەتيكالىق سيپاتتاما. ول نەگىزىنەن الەۋمەتتىك ويىنداردى مەڭگەرۋ، ومىرلىك ەتيكالىق ءادىس-تاسىلدەرىن مەڭزەيدى. بۇل ۇعىم اڭ اتاۋلىنىڭ ىشىندەگى ايلاكەر اككى اڭدارعا دا بايلانىستى ايتىلادى. مىسالى، ايلالى تۇلكى الدىرماس، كارى قاسقىر قاقپانعا تۇسپەيدى. “الپىس ەكى” جىن - تۇركى حالىقتارىنىڭ ميفولوگياسىنداعى تىلسىم كۇشتەر ۇعىمىنا بايلانىستى، كوزگە كورىنبەيتىن، ادامعا رۋحاني اسەر ەتەتىن تىرشىلىك يەلەرى رەتىندە ساناعا بەرىلەدى. جىن رۋحاني الەمىنىڭ كوپ قاباتتىعىن، كونە شاماندىق، باقسىلىق جانە سوپىلىق تۇسىنىكتەردە تىلسىم كۇش يەسى. ىشكى مىنەز قۇلىق، شايتاندىق ءناپسى، قۇشتارلىق شابىت سەكىلدى تەنتەك كۇشتەردىڭ جيىنتىعى. كەدەرگىلەردىڭ بەينەسى نەگىزىندە ايتىلادى. “الپىس ەكى” جىن اۋرۋ مەن دەرتتىڭ سەبەبى رەتىندە قارالعان. بۇل رۋحاني دەرتتى ميستيكالىق جولمەن تانۋ دەگەندى بىلدىرەدى. ميستيكالىق ۇعىم - ادام ساناسىنا باعىنبايتىن تىلسىم كۇشتەرگە قاتىستى قۇبىلىستار. مىسالى، جىن، پەرى، ارۋاق، ايان كورۋ جانە عايىپتىڭ ەلەسى. بۇل جورالعىنىڭ قالدىعى قازاق جانە تۇركى حالىقتارىنىڭ نانىم-سەنىمدەرىندە بۇگىندە قولدانىستا بار ەكەندىگى تام تۇمانداپ كەزدەسەدى. “الپىس ەكى” جاس - جارىققا جەتۋ جولى، كەمەل ادام ماعىناسىندا، “الپىس ەكى” جاس ءومىردىڭ تۇتاس ءبىر شەڭبەرى، پانيلىك كەزەڭنىڭ سوڭعى جاسى دەلىنىپ، مۇسىلمان قاۋىمعا تازارۋ مەن يماندىلىققا بەت بۇرۋ دەيتىن ومىرلىك كەزەڭدى مەڭزەيدى. قازاقتا “الپىس ەكى جاس اقىل جاس، الپىس ەكىگە كەلگەن ەر اقىرەتكە دايىن بولار” دەگەن سوزدەر تەك ءدىني تۇسىنىك ەمەس، مۇرالدىق ەتيكالىق رۋحاني مازمۇندا ايتىلادى.

قازاق حالقىنىڭ ۇشقىر ويىنىڭ تابيعاتىندا: “دۇنيەدە ءبىر اعاش بار ءتۇبى جۋان، ون ەكى ۇل، الپىس ەكى قىز ءبىر كۇن تۋعان” دەيتىن جۇمباقتا “ون ەكى ۇل - ون ەكى مۇشەل، الپىس ەكى قىز - الپىس ەكى تامىر، جۋان اعاش - ايەل ادام”. بۇل ايەل ادامنىڭ الپىس ەكى تامىرىن ءيىتىپ، انا اتانعان ءساتىن بىلدىرسە، مىنا سوزدە: “توقسان جاسىڭ قوڭىر كۇز، كارىلىك كەلدى ەسىلىپ، ەكى اياعى كوسىلىپ، الپىس ەكى تامىرىڭ بىردەي شەشىلىپ” دەگەندە، ادامنىڭ بۋىنى بوساپ، قۋات-كۇشى كەتكەن، كوزدىڭ نۇرى تايعان الپىس ەكى تامىرى جاتقان كارىلىك شاقتى مەڭزەيدى. بۇدان تىس، مىنا ءبىر ماتىندە: “الپىس ءبىر جاس بەسىنشى مۇشەل، ءبىر جاستىڭ ەسەپتەلۋى قارا، اق، سارى، قىزىل جانە كوك ءتۇس بولۋى شارت استىندا، وسى بەس ءتۇستىڭ شەڭبەردى تولىق ءبىر اينالىپ شىعۋى ءبىر جاس كورسەتكىشىن بىلدىرگەن. كۇيشىلەر سايىسقا تۇسكەن كەزدە الپىس ءبىر كۇيدى (بۇل جەردە قوڭىر كۇي دەلىنبەگەن) تولىق ورىنداۋمەن قاتار، ءوز جاندارىنان قۇلاق كۇيىن (جەكە تۋىندى) قوسىپ كۇي سانىن الپىس ەكىگە تولتىرعان.” كۇيلەردىڭ سانىن الپىس ەكىمەن تولتىرۋى الپىس ەكى تامىردى يىتۋمەن پارا-پار دەپ ۇعىنعان. ال ءداستۇرلى كۇي ونەرىندەگى قوڭىر كۇيلەر ول قازاق مادەنيەتىنە ءتان تەمبىرلىك پسيحولوگيالىق جانە ەكزيستەنتسيالىق ستيلدىك ايشىق. وسىعان بايلانىستى قوڭىر كۇيلەر سانمەن شەكتەلمەيتىن (62) اۋقىمدىق (نەشە جۇزدەپ كەزدەسۋى مۇمكىن) كۇيلىك مۇرا. سوندىقتان مۋزىكالىق اسپاپتاردا، سونىڭ ىشىندە دومبىرا كۇيلەرىنە بايلانىستى الپىس ەكى سانى - ادامنىڭ الپىس ەكى تامىردى يىتەتىن دەگەن يشارانىڭ جاندى مىسالى.

قورىتا ايتقاندا، عاسىرلار قويناۋىنا جۇتىلعان، ۋاقىت ورامىنا كومىلىپ قالعان رۋحاني مۇرالارىمىز تابىلىپ، زەرتتەلىپ، جاڭعىرىپ جاتسا نۇر ۇستىنە نۇر بولارى انىق. وتكەندى سارالاپ، باردى باعالاي ءبىلۋ ارينە پارىز. ءار ءداۋىر تۋدىرعان مۇرا تەك بۇگىنگىنىڭ ەمەس، ماڭگىلىكتىڭ اماناتى. ال رۋحاني قۇندىلىقتارعا قۇرمەت ەتۋ ەلدىكتىڭ بەلگىسى، رۋحتىڭ تەمىرقازىعى.

ءمارزيا وقانقىزى،

قر ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناسىنىڭ كىزمەتكەرى

پايدالانعان ادەبيەتتەر ءتىزىمى:

(ا. زاتاەۆيچ — قازاقتىڭ 1000 كۇيى. – الماتى: دايك-پرەسس، 2003.

ا. زاتاەۆيچ — قازاقتىڭ ءداستۇرلى 500 كۇيى. – الماتى، 2009.

دومبىرا–داستان جيناعى. – الماتى.

احمەت جۇبانوۆ. عاسىرلار پەرنەسى. – الماتى : دايك-پرەسس، 2002.

س. وتەنيازوۆ. قازاق كۇي ونەرىنىڭ تاريحى. – الماتى 2000 ج.

اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ — «قازاقتىڭ كۇي ونەرى»، استانا: كۇلتەگىن باسپاسى 2002 ج. مونوگرافيا.

اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ — «قازاق الەمى» الماتى، 1997 ج.

①، ②، ③ <عاسىرلار قويناۋىن ەسكە الساق نەمەسە كۇي تاريحى حاقىندا از ءسوز > اتتى ماقالاسىنان - التاي گازەتى، 3 بەت 28 قاڭتار 2006 ج).

Abai.kz