1956 jyly 25 aqpanda KOKP-nyng jiyrmasynshy sezinde Nikita Hrushev «Jeke basqa tabynu jәne onyng saldary turaly» atty sóz sóilep, Iosif Stalinning jeke basyna tabynudy aiyptady.

Al býgingi Reseyde Stalinning túlghasy barghan sayyn aiqyndala týsude: bareliefterding oraluynan bastap, GULAG-qa siltemelerdi alyp tastaytyn oqulyqtargha deyin qayta qaraluda. Ukrainagha qarsy soghys ayasynda Kremli qúrbandardy aqtau jәne «kýshti qol» kulitin nyghaytu ýshin stalindik nyshandardy qayta jandandyruda.

Nelikten Stalinning kuliti jana tolqyndy bastan keshirude jәne búl ótkendi qaytaryp, qazirgini aqtap jatqan Resey turaly ne aitady? 18 jeltoqsan - Iosif Stalinning tughan kýni. KSRO-da búl kýn memlekettik dinning elementine ainaldy: «Halyq әkesi» mektep oqulyqtarynda, plakattarda, filimderde jәne әnderde kezdesedi.

1956 jyly onyng jeke basyna tabynu toqtatylghannan keyin tarihtyng búl tarauy jabylghan siyaqty bolghan. Biraq býginde, Ukrainagha qarsy soghys ayasynda, qazirgi Resey Stalindi eskertkishterden bastap jana mektep oqulyqtaryna deyin qoghamdyq ortagha qayta әkelude.

«Halyq әkesi» kuliti qalay jasaldy?

Stalinning klassikalyq kuliti 1920 jyldardyng sonynda qalyptasa bastady. Tarihshylar ony 1929 jyldyng jeltoqsanynda Stalinning 50 jyldyq mereytoyyn toylaumen baylanystyrady, sol kezde kenestik ýgit-nasihat «kósemdi» dәripteu ýshin auqymdy nauqan bastady. Onyng portretteri, úrandary men dәieksózderi qalalardan shalghay auyldargha deyin tolyp túrdy.

Stalin tek sayasy kóshbasshy ghana emes, qasiyetti túlghagha ainaldy: onyng qúrmetine qalalar men zauyttardyng attary berildi, balalargha mektepter men komsomolda «halyq әkesin» sýng ýiretildi, al ol әdebiyet pen kinoda әrqashan dana kóshbasshy retinde kórsetildi.

Kulit ýsh tirekke negizdelgen:

1. Qorqynysh. Jappay qughyn-sýrgin, menshikten aiyru, GULAG, Qazaqstan jәne Ukrainadaghy Asharshylyq – Golodomor. Kez kelgen syn nemese kýmәn jazalandy.

2. Aqparatty baqylau. Memleket tarihty, statistikany, baspasózdi jәne mәdeniyetti monopoliyalady.

3. «Tiyimdilik» miyfi. Terror jәne milliondaghan qúrbandar «industriyalandyru» jәne «Úly Otan soghysyndaghy jenis» ýshin qajetti bagha retinde úsynyldy. 1953 jyly Stalin qaytys bolghannan jәne 1956 jyly Nikita Hrushevting «qúpiya bayandamasynan» keyin KOKP Ortalyq Komiyteti jeke bas kulitin resmy týrde aiyptady.

Diktatordyng denesi mavzoleyden alynyp tastaldy, onyng portretteri keybir alandardan joghalyp ketti, al oqulyqtarda «sosialistik zandylyqty búzu» turaly aityla bastady.

Biraq stalinizmning qylmystaryn týsinu ýshin naqty júmys jýrgizilgen joq. Kenestik jýie jauapkershilikten qútylyp, kinәni bir diktatordyng «artyqshylyghyna» audardy. Búl mifterding qaytalanuyna jol ashty.

Metronyng biyik reliefi

2025 jyldyng mamyr aiynda Mәskeuding eng tanymal metro stansiyalarynyng birinde júmysshylar men balalar arasynda Stalinning alyp biyik reliefi payda boldy - búl Stalinizmnen arylu kezinde bólshektelgen simvol.

Ony qalpyna keltiru tarihy qyzyghushylyq emes, sayasy habarlama boldy. Býgingi reseylikterding jana buyny diktatordy tiran retinde emes, «memleket qúrushy» jәne «jenimpaz» retinde kóredi.

Búl Putinning túsynda Reseyde, iri qalalardan bastap shaghyn aimaqtargha deyin payda bolghan jýzden astam eskertkishting biri ghana. Kenestik «kýsh» simvolynyng búlay qayta jandanuy qazirgi Reseydegi qughyn-sýrgin men senzura kýsheyip, tarihy sóz bostandyghy azayyp bara jatqan kezde bolyp jatyr.

Tәuelsiz Levada ortalyghynyng mәlimetteri boyynsha, Stalindi «úly kósem» dep sanaytyn reseylikterding ýlesi tez ósken: 2016 jyly halyqtyng shamamen 28%-y solay oilasa, al 2021 jylgha qaray ol 56%-gha deyin ósken. Saualnamalar jas respondentterding aitarlyqtay bóligi Stalin terrorynyng milliondaghan qúrbandary turaly «az» nemese mýldem eshtene bilmeytinin kórsetedi.

Tarihy sayasat: Jenis bәrinen de joghary...

Qyzyghy, resmy ritorika Stalindi ótkenning qaranghy betterine qaldyrmaydy. Kerisinshe, ýkimet pen BAQ onyng Ekinshi dýniyejýzilik soghystaghy nasizmdi jenudegi rólin atap kórsetedi - dәl sol jenis Kremliding qazirgi «este saqtau sayasatynyn» ortalyghyna ainaldy. Terrordyng milliondaghan qúrbandary ýshin jauapty Stalin jana diskursta «eldi qútqarghan» «úly kósemnin» simvolyna ainalya shygha keldi.

Tәuelsiz saualnamalargha sәikes, búl búrmalau ong nәtiyje berude: reseylikterding kópshiligi onyng ótkendegi rólin ong baghalaydy, Stalindik qughyn-sýrginining auqymyn týsinbeydi nemese moyyndaghysy kelmeydi. Búl «úly maqsattar» qúrbandyqtardy aqtaghan kezde zorlyq-zombylyqty qolayly sayasy qúral dep sanaugha qoghamdyq negiz jasaydy.

Qazirgi Resey ekonomikalyq qiyndyqtargha, oqshaulanugha jәne soghystaghy sәtsizdikterge tap bolghan kezde, ótkenning iydealdandyrylghan beyneleri kýshti emosionaldyq qúralgha ainalady. Kóptegen azamattar ýshin búl qazirgi uaqytta jetispeytin «әdilettilik» pen túraqtylyqqa degen súranysty bildiredi. Al reseylik biylik búl nostaligiyany ózderining birigui ýshin onay paydalanuda.

Býgingi Stalin kitaptaghy tarihy túlghadan da joghary mәnge ie bolghan. Ol Kremliding ishki sayasaty men syrtqy agressiyasyn aqtau, soghys mifologiyasyn jasau jәne kónil-kýidi júmyldyru ýshin qoldanatyn simvoly.

Eger imperiyalyq Resey óz bolashaghyn «kýshti qol» iydeyalarynan izdeudi jalghastyra berse, búl tek kórshiles memleketter ýshin ghana emes, sonymen qatar halyqaralyq qauipsizdik jýiesining ózi ýshin de auyr saldargha әkelui mýmkin. Sebebi tarihty, әsirese osynday dramalyq jәne qandy tarihty biylik qúraly retinde paydalanu әrqashan auyr zardaptardy tudyrady.

Kerimsal Júbatqanov

Abai.kz