Hakim Abaydyng zamandastarynyng estelikteri, M.O.Áuezovting ataqty roman-epopeyasy men basqa jauhar shygharmalary úly aqynnyng últ shamshyraghyna ainaluynyng móldir qaynarlaryn menzeydi. Ol «ýsh qaynardyn» alghashqysy – halyq auyz әdebiyetining asyl qazynasy. Jas aqyn auylgha at basyn tiregen aqyn-jyraulardyng sәuleli sózine  qayran qalyp, ózgeshe qyzyghushylyq tanytady. El-júrtynyng arman-ansaryn úlyqtap, «jaryqqa»  – azat zaman men oqu-bilimge, adal enbek pen әdiletti ómirge jetelegen «sóz patshasy – ólennin» tereng ghibraty jadynda shym-shymdap qattala beredi. Bozbala shaghynda, әsirese, abyz aqyndardyng jyr-tolghaularyna jәne  batyrlyq pen ghashyqtyq jayyndaghy әngimelerine tәnti bolady. Mahabbat hikayalarynan jýzi alabúrtyp, súlulargha úrlana kóz salady. 

TELGhARANYNG «KÓKTEMI»

Qúrby-qúrdastaryna qaraghanda Abaydyng erterek eseygeni  ainalasynyng nazarynan syrt qalmaydy. Balalyghyna qaramastan ýlkender jinalghan jerge barghandy  qalap túrady. Ózara aqyl qosqan, bir-birining aldyn orap, sózben «yrghasqan» әngimege yqylas qoyady.  El aghalarynyng bas qosuynyng sebebi men baylamynyng salmaghyn, әlbette ol birte-birte payymdaydy. Oilaryn kórkem tilmen órnektep, sheshimderin túspalmen  jetkizgen aqyl qisynynan: «estilerding aitqan sózderin eskerip jýrgen kisi ózi de esti bolady» eken», - degen oy týiedi.

Búdan bylay «jaqsy әn men tәtti kýi»  jas aqynnyng kónilin jelpip, óleng sóz «bes kýndik» tirlikting «qaltarystaryna» sәule týsiredi. Kókirek «kózi» ashylyp, ainalasyn «tanyghan» sayyn, beyne-bir móldir búlaqtyng basyna tize býkkendey, erekshe әserge bólenedi. Shabyt «shoghy» qozdap, jyr «túlparynyn» jalyn  samal jelge órgizedi. Endi óleng men әuen yrghaghy ýndesip, súlu sóz әuezdi saz «qanatynda» qalyqtaydy. «Kónil qúsy shyrqap, qalqyp, tamyljyp», aqynnyng «tәniri bergen óneri kók búlttan ashylyp, quatty oidan bas qúraydy».

Sәigýlik jyr men әsem әnnen tebirengen sezimtal jýrek daryn «shoghyn» ýrlep, jalyndata týsuge qúshtar. Ol sózding de, әnning de «estisimen qatar eseri baryn» angharady. Mereyin tasytyp, ómirge degen sýiispenshilikting ystyq «otyn» mazdatar ónerden boyy sergip, oiy  samghaydy. Dýnie esigin ashqanda ózin besikke ólenmen, әnmen birge bólegendey әserlenedi. Onyng oiynsha, tumysynan әsem sóz, tereng oy men saz samaly ayalaghan jas ainalasyn da jarqyn jýzben  bauyryna tartsa kerek. Daryn shabytynyng lәzzatyna «kónilsiz qúlaq» qana kereng kórinedi.

Óner sәulesi  Abaydy әbden baurap, órnekti sózben óreli oy aitugha «qamshylaydy». Kórip, bilgeni men tanyp, týigenin ólenmen órip, bastapqyda kóbinese qaljyngha búrady. Óz qatarynyng olpy-solpy jýris-túrysy men orasholaq minezin sózben «shaghyp alugha» beyim. Jas kelinshekting «jauyr aighyr bergen» tórkinin, «namaz bilmes paqyrdy», boryshqa batqan súramsaqty, uәdeden tayghan aldamshyny jәne basqa pysyqay men pasyqty syn «sabauynyn» astyna alyp, «shanyn» qaghady. Balausa shaghynan-aq ónege jayar ólennen syrlas serik tabady.

Búdan son, zamandastarynyng «etekbasty» minez-qúlqyna  nemketti  qaray almaydy: «tas búlaqtyng suynday dýnie kirin juynyp, kórinip oigha sóz salady». Osy esti sóz ben ónegeli ónerden jan dýniyesi sony quatpen serpiledi. Aqyn keudesinen  taghy bir jana jyr men syrshyl saz týlep úshady... Shynghystaudyng baurayy bir uaq aqyn-jyraular men әnshi-kýishilerdin  ónerine  qúlaq týrip, tynshy qalypty. Jas Abaydyng janyn, әsirese balausa mahabbat sezimi mazalaydy. Ol «kózben kórip, ishpen bilgen» jan syryn әuelgide  Shyghys shayyrlarynyng ýlgisi» – ghazelmen ýkileydi.

«Jelsiz týnde jaryq ai,
 Sәulesi suda dirildep...»  

Mahabbattyng ot-sezimi terbegen ólennen janyna sýienish tauyp, súlugha tamsanady. Jýregin «qytyqtaghan» jap - jaryq, ashyq beynege janary baylanyp qalghanday. Aru qyzdyn  jarqyraghan ajaryna  sýiinip, nebir teneu sózdermen tamsanady: «Iuzy – raushan, kózi – gauhar, Laghildek bet ýshi әhmәr. Tamaghy qardan әm bihtar. Qashyng qúdret, qoly shiygә...». Jýregin «jaulaghan» súludyng  symbatyn ol ainadaghyday suretteuge  qúmar. Boyjetkenning úshy qyzghyltym betine, qardan da appaq tamaghyna, әdemi qoldaryna qyzygha qarap,  qyr «qyzghaldaghyna» kózi toymaydy.

Bastapqyda osylay alyp-úshqan kónil-kýii birte-birte jorgha jyrdyng jelisin tauyp, tógile jónelgende jany masayraydy: «Ayttym sәlem, qalam qas, Saghan qúrban mal men bas... Senen artyq jan tumas, Tusa tuar – artylmas...». Lap etken ystyq sezimge sebep – Toghjan, Bókenshinin  Sýiindigining qyzy edi. Endi, mine sýiikti qyzben alghash kezdesken jerge qaray ayaqtaryn asygha basady. Ay jaryghymen «auyldyng janyndaghy tereng saydyn» qalyng shóbin tizeden, al key túsynda beluardan keshedi. Osylay jýre otyryp Baqanastyng jaghalauyndaghy  Biyik jargha tayau baryp ayaldaydy.

«Tasyghan ózenning kýrili», onyn  ózimen - ózi onasha syrlasqan qalpyna bógde dybystan saya bolyp túr. Tynyq týndegi «jaryq aidyng sәulesi suda» dir-dir qaghady. Tal-shilik, qayyng men moyyl aghashtary eki jastyng ótken jolghy kezdesuin syrt kózden qyzghana qoryp, «ózdi-ózi sybyrlasady». Múnda auyldaghyday emes, «ýrgen it pen aitaqqa ýn qosqan tau janghyryghy» qúmyghyp estiledi. Qalyng aghash kólenkesinen qarsy bettegi jaghalau búldyr - búldyr qarauytady. Búl, biraq uaqytsha ghana kórinis. Erten-aq atqan tanmen birge «jap-jasyl jer jýzi» qúlpyryp qoya beredi.

Qazir shydamyn saryqqan bozbalanyng janarlary ainalany jiti sholady. Jýregining soghysy jiyilep, asyq jandy qashan kórgenshe taghaty qashady. Árbir dybysqa qúlaghyn týrip, kónilinde alang men ýmit alma-kezek auysady. Ótkendegi kezdesuding әseri әbden boyyn biylep, «gharip» hәlge týsirgendey.  Jan jýregin әsem әn men tәtti kýy terbep, yntyq kónilining tolquy juyqta basyla qoymaydy. Ol «taymandamay tamyljyp, bir suynyp, bir ysyp, dem ala almay damyl qyp, eleng qaghyp bos shoshyghan» súludyn, elikting laghynday,  ýrkek «minezin» saghynady.

Sol joly «sóz aita almay, bógelip, jýregi dýrsil qaqqan» úyang boyjetkenning qarashyghyna túnghan beynesi móldirep, kóz aldynan ketpeydi. Jaqyn tústan estilgen әrbir dybysqa eleng etedi. Kezinde jazghan hatyna da tap osylay zarygha jauap kýtken edi. Onda da janyn qoyargha jer tappaghany esinde. Toghjannyng ózine degen kónilin qashan bilgeninshe  «jýdegen» kýnder keshe ghana artta qalghanday edi. Abay ózi ýshin «odan artyq jan tumasyna, kónilining ainymasyna» senimdi. Ghashyghynyng «keng manday, qolang shashyn, aq tamaq, qyzyl jýzin» qayta kórgenshe degbiri degdiydi.

Qazir kóz aldynda arudyng «qara kóz, iymek qasy, qyr múryn, qypsha beli» eles sekildi kólbeng qaghady. Alghash kórgende-aq súludyng symbatyna qyzygha tamsanghan bolatyn. Búlbúlday әsem ýni janyn baurap, kýmis kýlkisi synghyr etip, janynan estile qalatynday elegiziydi. Alghash kezdeskende ghashyghynyng «gýldey anqyghan iyisi men kýndey núryn kórgennen «boyy erip, sýiegi balqyghan». Osy bir erekshe jaratylghan boyjetkendi endi qashan jar etip, qosylghansha janynyng «japyraghy» qaltyraydy. Biraq, Toghjanmen otbasyn qúrudyng onay bolmasyn  oilap, ishtey arpalysady.

Ákesi Qúnanbay qúda týsip, ókinishke qaray, atastyryp qoyghan qalyndyghy bar. Onyng Arghynnyng Qarakesegi, ataqty Alshynbay biyding nemere qyzy – Dildә ekenin de biledi. Neke qiyp, otau qúruy sheshilip, úryn baratyn kýni jaqyn. Endeshe, ata jolynan ainu, tipti de mýmkin emes.  Sondyqtan bozbala ghashyqtyq syryn ainalasynan jasyryp,  ómirlik serigi – ólenmen ghana bólisedi. Sondayda Toghjangha degen asyq sezimi barghan sayyn asqynyp, bir uaq ózge dýniyening bәrin úmytady. Mahabbat «zaryn» tartqan jas aqyn asau sezim «qúshaghynda» terbeledi.

Aqynnyng Toghjangha degen  mahabbaty, onyng ómirge degen qúshtarlyghyn jalyndatady. Jaylaugha qonghan elding mәz-mәiram quanyshy   eltitip, ghashyqtyq syry óleng bop óriledi. Tamyljyghan tabighat mәjnýn jigitting janymen birge tynystap, jýregin sazdy әuen ayalaydy... Biraq, amal qaysy, Qúnanbay bastatqan Yrghyzbay jaghy men Jigitekting Bójey sekildi shonjarlarynyng eregesken jaulyghy úshynyp túrghan shaq. Oljay taby óz ishinen qyrqysyp, bereke-birligi qashqan kezeng bolatyn. Sóitse de tap qazir Abay esh qauip-qaterdi elep, eskerer halde emes.

Onyng bar oiy Erbol dosynyng kómegin paydalanyp, ghashyghymen taghy bir jýzdesu. Qazir kelisken jerge jetkeli beri ózin-ózi sabyrgha shaqyryp әlek: «Sap, sap, kónilim, sap, kónilim! Sayalamay, say tappay, Ne kýn tudy basyna, Kýni-týni jay tappay?». Mahabbat jyry keudesinde kýmbir qaghady. Osy sәt, úly Túraghúl esteliginde jazatynday, «ólenning tyghyny suyrylyp ketkenge úqsaydy»: «Sap, sap, kónilim, sap, kónilim! Sayalamay, say tappay, Ne kýn tudy basyna, Kýni-týni jay tappay? Sen jayyna jýrgenmen, Qyz óle me bay tappay?...».

Sýiisken qos jýrekti «jylatatyn» qiyndyqtan jany týrshigedi: «Týn kezgening maqúl ma, Jan-jaghyna jaltaqtay? Ólermin dep jýrmisin, Múnan basqa jan tappay? - dep,  ózin-ózi ainytugha tyrysatynday. -   Sabyr týbi – sary altyn. Sabyr qylsan, jayyndy / Biler me eken bekzatym? Kónil aulap, sóz aitar / Aradaghy tilhatym...». Toghjangha degen ainymas sezimnen     ghashyqtyq «derti» әbden mendegen aqyn óz tilegin әreng shaujaylap,  gharip hal keshedi: «... Aghyn suday ekpindep, layy joq suatym, Auru da emes, sau da emes, Qúrydy әl-quatym...».

Onashada ózine degen talaby qataya týsedi: «...Sap, sap, kónilim, sap, kónilim! Saghynyshqa sarghayma! Jay jýrseng de qyz qumay,  Seni bireu qarghay ma? Qyz izdesen, qalyng ber, Múnym aqyl bolmay ma? Kórip alsang kóriktini, Tandap alsang tektini, Sonda kónil tolmay ma?!». Degenmen, jýregin «syzdatqan» qúshtarlyq «qyz aghasy Álibek, Ústap ap dýre salmay ma?.. Kiyimindi tonasyn, Elge de kýlki bolasyn» dep, ózin-ózi sabyrmen «túsaulay» túryp ta saqtyqqa esh qaratpaydy. Jelsiz týn... jaryq aidyng astynda sýiiktisine  erekshe teneu izdeydi.

«Sóz aita almay, bógelip,
Dýrsil qaghyp jýregi...»

Jas jigit talghamynan shyqqan  boyjetkendi   tapqanday edi.  Ony, әuelgide Toghjannyng symbaty bauraydy. Songhy kýnderi ghashyghynyng symbaty kóz aldynan ketpey-aq qoyghan. Halqymyz «Mahabbatta kóz bolmaydy» dese,  Abaydyng «betting әdemiligi minezde» - deytini keyin ghoy.  Ál-әzirge, «qaqtaghan aq kýmistey keng mandayly»  qyzdyng ajary, alystan emintip, «Alasy az qara kózi núr jaynaydy. Jinishke qara qasy syzyp qoyghan, Bir jana úqsatamyn tughan aidy. Mandaydan tura týsken qyrly múryn, Aqsha jýz, alqyzyl bet til baylaydy».

Bir kórgennen jýregi alabúrtqan boyjetkenning minsiz beynesi, janarymen qatar janyn da «jaulap» alghanday: «Auzyn ashsa, kóriner kirsiz tisi, Syqyldy qolmen tizgen ish qaynaydy. Sóilese, sózi әdepti әm maghynaly, Kýlkisi beyne búlbúl qús sayraydy...». Mynaday súlu turaly estigen jannyng qay-qaysysynyng da qúmary artyp, qashan kórgenshe asyghary anyq: «Júp-júmyr, aq torghynday moyyny bar, Ýlbirgen tamaghyn kýn shalmaydy. Taqtayday jauyryna bar, iyghy tik, Eki alma keudesinde qisaymaydy...».

Perishte qyz әli talay jasty  «esten tandyryp», mahabbat jyry jalghyz Abay emes, myndaghan  jýrekti lýpildetedi: «Soraqy úzyn da emes, qysqa da emes, Nәzik bel tal shybyqtay búrandaydy. Etindey jas balanyng bilegi bar, Ájimsiz aq sausaghy iske ynghayly...». Aqyn «jibek taldy qolang shashy torghynday» jútynghan arugha degen jeke basynyng adal kónilin  jasyrmaydy. Barsha «múnlyq-zarlyqqa» ortaq  ghashyqtyq syryn jayyp salady: «Senen artyq jan joq dep ghashyq boldym,  Men ne bolsam, bolayyn, sen aman bol» dep, mahabbat «otyn» mazdatady.

Aqyn sýigen qyzynyng baqyty ýshin óz taghdyryna, tipti de  alandamaydy. Adam talghamynyng ózgeshe ekenine qaramastan Toghjanday boyjetken, shynynda da, barshagha  sýikimdi. Qyz ben jigitting yntyq kónilining aqyl-oydy jenip, boydy buyp, kózsiz mahabbat iyesining eriksiz «mýjnýnge» ainalatynyn moyyndatady: «Birge jaqqan bireuge jaqpaushy edi. Sýikimdi tiri jangha netken jansyn?! Ghashyqtyq kelse, jener boyyndy alyp, Jýdeter bezgek auru syqyldanyp. Túla boy tonar, suyr – ýmit ýzse, Dәmelense órtener kýiip, janyp».

Alayda, Abay taghdyrdyng ózderin qospaytynyna nalidy: «Qor boldy janym, Sensiz ne mening kýnim, Bek bitti halim, Taghdyrdan kelgen zúlym. Taghdyr etse Alla, Ne kórmeydi pәndә?». Ghashyghyna qol jetpeytin bolghan son, «beli býgilip, saghynyshtan sarghayady». Asyq  arudan hat kýtip, jany jabyghady. Qabaghyn múng basyp, ghashyqtyq zary oghan jetse, sodan-aq qanaghat tauyp, sýiiktisining «oyyn onaldyryp, boyyn týzeuine» shipa bolarynan  ýmitti. Biraq, búl endi qol jetpes armanday...  eljiregen et jýregi órtenip, ot bop janyp, ishin jalyn «jalap», zar qaghady.

Ol orys aqyny Pushkin keyipkerining hali óz basyna týskende Onegindi týsinuge tarysady. Ghashyghynyng endi bótendi joldas eterinen Abaydyng tóniregi kýngirt tartady.  Mahabbat jolynda sýigenine qoly jetpey, armanda qalyp barady. Ayaq-qoly saldyrap, ishi dertke tolyp, onyn  tym qúrysa bir mәrte  kórinuinen dәmeli. Qansha keyip jýrse de kórgen sәtte óne boyy erip, lәm-mim deuge shamasy joq. Tez izdep kelip, oiyn bólse, shirkin... ghashyghynyng ishinde ystyq qan joq, tas bauyr bolyp shyqqany ma?... Alla ózi sorly etken son, amaly joq!

Toghjangha arnaghan óleninde ol jan syryn esh býkpesiz aqtarady. Tipti, «jazmyshtan ozmysh joq» ekenine de kónip, jany kýizeledi. Abaydyng ghashyqtyq  jyrlary adal sezimdi dәriptep, elden elge tarap, әsirese óskeleng jastar tәtti syrlaryn aqyn «tilimen» ózara bólisedi. Ásem әnder auyl keshterinde shyrqalyp, mahabbat pen qúmarlyqtyng aiyrmasyn ajyratyp, oy salady. «Basqagha yntyqtyghy aitylmas» jigitpen tyndaushysy men oqyrmany qosa tolqidy. Onyng tamyrynyng biliner-bilinbes soghysyn tyndap, janyn pida etuge dayar minezine  eljireydi.

Búl pәk sezim qyzdyng ajaryna ghana qyzyqqan qúmarlyqtan mýlde bólek. Bozbalanyng «senen artyq jan joq» dep, «tәn shymyrlap, boy eriter» haty Toghjannyng da jýregin «shanshytsa» kerek: «Sizdey asyl kez bolsa, Qaytip basty shayqaymyz? - dep tebirenedi, - Aqylyna sózing say, Siz – jalyn shoq, biz bir may...». Biraq, aru qyzgha úshpa minez jat: «Ýiir qylma boyyna, Shyny jaqsy kórmesen... Kóniling túrsa bizdi alyp, Shynymenen qozghalyp...» dep, turasyn aitady. «Sózdi úgharlyq jan» jolyqsa, «gýl shybyqtay búralugha» qúshtar», biraq ata saltynan attau mýmkin emes.

Búdan keyin Siz de jigitting kózin arbap, janyn azapqa salghan súludy bir kórgenshe asyghasyz. Órgen búrymy arqasynda bilektey, aq tamaq, qara qasty boyjetkenning jýzin kәmshat bórki odan beter jaynatady. Sholpysy syldyr qaghyp janynnan ótkende degbiring qashady. Alasy az qara kózi jan arbap, tilden aiyrghanday... Ýlbiregen aq eti, ashyq jýzi, búrang bel, súlu boyyn kórgende «sýiegine shymyrlap bu enedi», al  «qolyng tiyse bilegine, jýregine lýpildep qan soghady...». Átten, shynayy mahabbatty ekining birining maydayyna jazbaghan.

Múnday «pisken alma sekildi tәtti qyz» neken-sayaq, yaky onday arudy kórgen de, kórmegen de armanda. Búl Abaydyng shyn sýigen ghashyghynyng beynesi edi. Shyghys ghazelderi men orys jyry «tamsanghan» súlulardyng kelbeti   Toghjannyn, beyne bir synary siyaqty, sonynan erte jóneletindey. Átten, myna bir qúdalyq dәstýri, egesken jaulyq bolmasa, ghashyghynan airylghysy joq. Mahabbat sezimi Abaydyng keudesin óleng bop kernep, súlu saz terbetedi. Shynghystaudan qanat qaqqan ghashyqtyq jyryn әli talay  bozbala men boyjetken nәshine keltire shyrqaydy.

Bolat Jýnisbekov, jazushy

Abai.kz