حاكىم ابايدىڭ زامانداستارىنىڭ ەستەلىكتەرى، م.و.اۋەزوۆتىڭ اتاقتى رومان-ەپوپەياسى مەن باسقا جاۋھار شىعارمالارى ۇلى اقىننىڭ ۇلت شامشىراعىنا اينالۋىنىڭ ءمولدىر قاينارلارىن مەڭزەيدى. ول «ءۇش قايناردىڭ» العاشقىسى – حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ اسىل قازىناسى. جاس اقىن اۋىلعا ات باسىن تىرەگەن اقىن-جىراۋلاردىڭ ساۋلەلى سوزىنە  قايران قالىپ، وزگەشە قىزىعۋشىلىق تانىتادى. ەل-جۇرتىنىڭ ارمان-اڭسارىن ۇلىقتاپ، «جارىققا»  – ازات زامان مەن وقۋ-بىلىمگە، ادال ەڭبەك پەن ادىلەتتى ومىرگە جەتەلەگەن «ءسوز پاتشاسى – ولەڭنىڭ» تەرەڭ عيبراتى جادىندا شىم-شىمداپ قاتتالا بەرەدى. بوزبالا شاعىندا، اسىرەسە، ابىز اقىنداردىڭ جىر-تولعاۋلارىنا جانە  باتىرلىق پەن عاشىقتىق جايىنداعى اڭگىمەلەرىنە ءتانتى بولادى. ماحاببات حيكايالارىنان ءجۇزى الابۇرتىپ، سۇلۋلارعا ۇرلانا كوز سالادى. 

تەلعارانىڭ «كوكتەمى»

قۇربى-قۇرداستارىنا قاراعاندا ابايدىڭ ەرتەرەك ەسەيگەنى  اينالاسىنىڭ نازارىنان سىرت قالمايدى. بالالىعىنا قاراماستان ۇلكەندەر جينالعان جەرگە بارعاندى  قالاپ تۇرادى. ءوزارا اقىل قوسقان، ءبىر-ءبىرىنىڭ الدىن وراپ، سوزبەن «ىرعاسقان» اڭگىمەگە ىقىلاس قويادى.  ەل اعالارىنىڭ باس قوسۋىنىڭ سەبەبى مەن بايلامىنىڭ سالماعىن، البەتتە ول بىرتە-بىرتە پايىمدايدى. ويلارىن كوركەم تىلمەن ورنەكتەپ، شەشىمدەرىن تۇسپالمەن  جەتكىزگەن اقىل قيسىنىنان: «ەستىلەردىڭ ايتقان سوزدەرىن ەسكەرىپ جۇرگەن كىسى ءوزى دە ەستى بولادى» ەكەن»، - دەگەن وي تۇيەدى.

بۇدان بىلاي «جاقسى ءان مەن ءتاتتى كۇي»  جاس اقىننىڭ كوڭىلىن جەلپىپ، ولەڭ ءسوز «بەس كۇندىك» تىرلىكتىڭ «قالتارىستارىنا» ساۋلە تۇسىرەدى. كوكىرەك «كوزى» اشىلىپ، اينالاسىن «تانىعان» سايىن، بەينە-ءبىر ءمولدىر بۇلاقتىڭ باسىنا تىزە بۇككەندەي، ەرەكشە اسەرگە بولەنەدى. شابىت «شوعى» قوزداپ، جىر «تۇلپارىنىڭ» جالىن  سامال جەلگە ورگىزەدى. ەندى ولەڭ مەن اۋەن ىرعاعى ۇندەسىپ، سۇلۋ ءسوز اۋەزدى ساز «قاناتىندا» قالىقتايدى. «كوڭىل قۇسى شىرقاپ، قالقىپ، تامىلجىپ»، اقىننىڭ «ءتاڭىرى بەرگەن ونەرى كوك بۇلتتان اشىلىپ، قۋاتتى ويدان باس قۇرايدى».

سايگۇلىك جىر مەن اسەم اننەن تەبىرەنگەن سەزىمتال جۇرەك دارىن «شوعىن» ۇرلەپ، جالىنداتا تۇسۋگە قۇشتار. ول ءسوزدىڭ دە، ءاننىڭ دە «ەستىسىمەن قاتار ەسەرى بارىن» اڭعارادى. مەرەيىن تاسىتىپ، ومىرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ ىستىق «وتىن» مازداتار ونەردەن بويى سەرگىپ، ويى  سامعايدى. دۇنيە ەسىگىن اشقاندا ءوزىن بەسىككە ولەڭمەن، انمەن بىرگە بولەگەندەي اسەرلەنەدى. ونىڭ ويىنشا، تۋمىسىنان اسەم ءسوز، تەرەڭ وي مەن ساز سامالى ايالاعان جاس اينالاسىن دا جارقىن جۇزبەن  باۋىرىنا تارتسا كەرەك. دارىن شابىتىنىڭ ءلاززاتىنا «كوڭىلسىز قۇلاق» قانا كەرەڭ كورىنەدى.

ونەر ساۋلەسى  ابايدى ابدەن باۋراپ، ورنەكتى سوزبەن ورەلى وي ايتۋعا «قامشىلايدى». كورىپ، بىلگەنى مەن تانىپ، تۇيگەنىن ولەڭمەن ءورىپ، باستاپقىدا كوبىنەسە قالجىڭعا بۇرادى. ءوز قاتارىنىڭ ولپى-سولپى ءجۇرىس-تۇرىسى مەن وراشولاق مىنەزىن سوزبەن «شاعىپ الۋعا» بەيىم. جاس كەلىنشەكتىڭ «جاۋىر ايعىر بەرگەن» توركىنىن، «ناماز بىلمەس پاقىردى»، بورىشقا باتقان سۇرامساقتى، ۋادەدەن تايعان الدامشىنى جانە باسقا پىسىقاي مەن پاسىقتى سىن «ساباۋىنىڭ» استىنا الىپ، «شاڭىن» قاعادى. بالاۋسا شاعىنان-اق ونەگە جايار ولەڭنەن سىرلاس سەرىك تابادى.

بۇدان سوڭ، زامانداستارىنىڭ «ەتەكباستى» مىنەز-قۇلقىنا  نەمكەتتى  قاراي المايدى: «تاس بۇلاقتىڭ سۋىنداي دۇنيە كىرىن جۋىنىپ، كورىنىپ ويعا ءسوز سالادى». وسى ەستى ءسوز بەن ونەگەلى ونەردەن جان دۇنيەسى سونى قۋاتپەن سەرپىلەدى. اقىن كەۋدەسىنەن  تاعى ءبىر جاڭا جىر مەن سىرشىل ساز تۇلەپ ۇشادى... شىڭعىستاۋدىڭ باۋرايى ءبىر ۋاق اقىن-جىراۋلار مەن ءانشى-كۇيشىلەردىڭ  ونەرىنە  قۇلاق ءتۇرىپ، تىنشي قالىپتى. جاس ابايدىڭ جانىن، اسىرەسە بالاۋسا ماحاببات سەزىمى مازالايدى. ول «كوزبەن كورىپ، ىشپەن بىلگەن» جان سىرىن اۋەلگىدە  شىعىس شايىرلارىنىڭ ۇلگىسى» – عازەلمەن ۇكىلەيدى.

«جەلسىز تۇندە جارىق اي،
 ساۋلەسى سۋدا دىرىلدەپ...»  

ماحابباتتىڭ وت-سەزىمى تەربەگەن ولەڭنەن جانىنا سۇيەنىش تاۋىپ، سۇلۋعا تامسانادى. جۇرەگىن «قىتىقتاعان» جاپ - جارىق، اشىق بەينەگە جانارى بايلانىپ قالعانداي. ارۋ قىزدىڭ  جارقىراعان اجارىنا  ءسۇيىنىپ، نەبىر تەڭەۋ سوزدەرمەن تامسانادى: «يۋزي – راۋشان، كوزى – گاۋھار، لاعيلدەك بەت ءۇشى ءاحمار. تاماعي قاردان ءام بيحتار. قاشىڭ قۇدرەت، قولي شيگا...». جۇرەگىن «جاۋلاعان» سۇلۋدىڭ  سىمباتىن ول ايناداعىداي سۋرەتتەۋگە  قۇمار. بويجەتكەننىڭ ۇشى قىزعىلتىم بەتىنە، قاردان دا اپپاق تاماعىنا، ادەمى قولدارىنا قىزىعا قاراپ،  قىر «قىزعالداعىنا» كوزى تويمايدى.

باستاپقىدا وسىلاي الىپ-ۇشقان كوڭىل-كۇيى بىرتە-بىرتە جورعا جىردىڭ جەلىسىن تاۋىپ، توگىلە جونەلگەندە جانى ماسايرايدى: «ايتتىم سالەم، قالام قاس، ساعان قۇربان مال مەن باس... سەنەن ارتىق جان تۋماس، تۋسا تۋار – ارتىلماس...». لاپ ەتكەن ىستىق سەزىمگە سەبەپ – توعجان، بوكەنشىنىڭ  سۇيىندىگىنىڭ قىزى ەدى. ەندى، مىنە سۇيىكتى قىزبەن العاش كەزدەسكەن جەرگە قاراي اياقتارىن اسىعا باسادى. اي جارىعىمەن «اۋىلدىڭ جانىنداعى تەرەڭ سايدىڭ» قالىڭ ءشوبىن تىزەدەن، ال كەي تۇسىندا بەلۋاردان كەشەدى. وسىلاي جۇرە وتىرىپ باقاناستىڭ جاعالاۋىنداعى  بيىك جارعا تاياۋ بارىپ ايالدايدى.

«تاسىعان وزەننىڭ كۇرىلى»، ونىڭ  وزىمەن - ءوزى وڭاشا سىرلاسقان قالپىنا بوگدە دىبىستان سايا بولىپ تۇر. تىنىق تۇندەگى «جارىق ايدىڭ ساۋلەسى سۋدا» ءدىر-ءدىر قاعادى. تال-شىلىك، قايىڭ مەن مويىل اعاشتارى ەكى جاستىڭ وتكەن جولعى كەزدەسۋىن سىرت كوزدەن قىزعانا قورىپ، «ءوزدى-ءوزى سىبىرلاسادى». مۇندا اۋىلداعىداي ەمەس، «ۇرگەن يت پەن ايتاققا ءۇن قوسقان تاۋ جاڭعىرىعى» قۇمىعىپ ەستىلەدى. قالىڭ اعاش كولەڭكەسىنەن قارسى بەتتەگى جاعالاۋ بۇلدىر - بۇلدىر قاراۋىتادى. بۇل، بىراق ۋاقىتشا عانا كورىنىس. ەرتەڭ-اق اتقان تاڭمەن بىرگە «جاپ-جاسىل جەر ءجۇزى» قۇلپىرىپ قويا بەرەدى.

قازىر شىدامىن سارىققان بوزبالانىڭ جانارلارى اينالانى ءجىتى شولادى. جۇرەگىنىڭ سوعىسى جيىلەپ، اسىق جاندى قاشان كورگەنشە تاعاتى قاشادى. ءاربىر دىبىسقا قۇلاعىن ءتۇرىپ، كوڭىلىندە الاڭ مەن ءۇمىت الما-كەزەك اۋىسادى. وتكەندەگى كەزدەسۋدىڭ اسەرى ابدەن بويىن بيلەپ، «عارىپ» حالگە تۇسىرگەندەي.  جان جۇرەگىن اسەم ءان مەن ءتاتتى كۇي تەربەپ، ىنتىق كوڭىلىنىڭ تولقۋى جۋىقتا باسىلا قويمايدى. ول «تايماڭداماي تامىلجىپ، ءبىر سۋىنىپ، ءبىر ىسىپ، دەم الا الماي دامىل قىپ، ەلەڭ قاعىپ بوس شوشىعان» سۇلۋدىڭ، ەلىكتىڭ لاعىنداي،  ۇركەك «مىنەزىن» ساعىنادى.

سول جولى «ءسوز ايتا الماي، بوگەلىپ، جۇرەگى ءدۇرسىل قاققان» ۇياڭ بويجەتكەننىڭ قاراشىعىنا تۇنعان بەينەسى مولدىرەپ، كوز الدىنان كەتپەيدى. جاقىن تۇستان ەستىلگەن ءاربىر دىبىسقا ەلەڭ ەتەدى. كەزىندە جازعان حاتىنا دا تاپ وسىلاي زارىعا جاۋاپ كۇتكەن ەدى. وندا دا جانىن قويارعا جەر تاپپاعانى ەسىندە. توعجاننىڭ وزىنە دەگەن كوڭىلىن قاشان بىلگەنىنشە  «جۇدەگەن» كۇندەر كەشە عانا ارتتا قالعانداي ەدى. اباي ءوزى ءۇشىن «ودان ارتىق جان تۋماسىنا، كوڭىلىنىڭ اينىماسىنا» سەنىمدى. عاشىعىنىڭ «كەڭ ماڭداي، قولاڭ شاشىن، اق تاماق، قىزىل ءجۇزىن» قايتا كورگەنشە دەگبىرى دەگديدى.

قازىر كوز الدىندا ارۋدىڭ «قارا كوز، يمەك قاسى، قىر مۇرىن، قىپشا بەلى» ەلەس سەكىلدى كولبەڭ قاعادى. العاش كورگەندە-اق سۇلۋدىڭ سىمباتىنا قىزىعا تامسانعان بولاتىن. بۇلبۇلداي اسەم ءۇنى جانىن باۋراپ، كۇمىس كۇلكىسى سىڭعىر ەتىپ، جانىنان ەستىلە قالاتىنداي ەلەگىزيدى. العاش كەزدەسكەندە عاشىعىنىڭ «گۇلدەي اڭقىعان ءيىسى مەن كۇندەي نۇرىن كورگەننەن «بويى ەرىپ، سۇيەگى بالقىعان». وسى ءبىر ەرەكشە جاراتىلعان بويجەتكەندى ەندى قاشان جار ەتىپ، قوسىلعانشا جانىنىڭ «جاپىراعى» قالتىرايدى. بىراق، توعجانمەن وتباسىن قۇرۋدىڭ وڭاي بولماسىن  ويلاپ، ىشتەي ارپالىسادى.

اكەسى قۇنانباي قۇدا ءتۇسىپ، وكىنىشكە قاراي، اتاستىرىپ قويعان قالىڭدىعى بار. ونىڭ ارعىننىڭ قاراكەسەگى، اتاقتى الشىنباي ءبيدىڭ نەمەرە قىزى – ءدىلدا ەكەنىن دە بىلەدى. نەكە قيىپ، وتاۋ قۇرۋى شەشىلىپ، ۇرىن باراتىن كۇنى جاقىن. ەندەشە، اتا جولىنان اينۋ، ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس.  سوندىقتان بوزبالا عاشىقتىق سىرىن اينالاسىنان جاسىرىپ،  ومىرلىك سەرىگى – ولەڭمەن عانا بولىسەدى. سوندايدا توعجانعا دەگەن اسىق سەزىمى بارعان سايىن اسقىنىپ، ءبىر ۋاق وزگە دۇنيەنىڭ ءبارىن ۇمىتادى. ماحاببات «زارىن» تارتقان جاس اقىن اساۋ سەزىم «قۇشاعىندا» تەربەلەدى.

اقىننىڭ توعجانعا دەگەن  ماحابباتى، ونىڭ ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعىن جالىنداتادى. جايلاۋعا قونعان ەلدىڭ ءماز-ءمايرام قۋانىشى   ەلتىتىپ، عاشىقتىق سىرى ولەڭ بوپ ورىلەدى. تامىلجىعان تابيعات ءماجنۇن جىگىتتىڭ جانىمەن بىرگە تىنىستاپ، جۇرەگىن سازدى اۋەن ايالايدى... بىراق، امال قايسى، قۇنانباي باستاتقان ىرعىزباي جاعى مەن جىگىتەكتىڭ بوجەي سەكىلدى شونجارلارىنىڭ ەرەگەسكەن جاۋلىعى ۇشىنىپ تۇرعان شاق. ولجاي تابى ءوز ىشىنەن قىرقىسىپ، بەرەكە-بىرلىگى قاشقان كەزەڭ بولاتىن. سويتسە دە تاپ قازىر اباي ەش قاۋىپ-قاتەردى ەلەپ، ەسكەرەر حالدە ەمەس.

ونىڭ بار ويى ەربول دوسىنىڭ كومەگىن پايدالانىپ، عاشىعىمەن تاعى ءبىر جۇزدەسۋ. قازىر كەلىسكەن جەرگە جەتكەلى بەرى ءوزىن-ءوزى سابىرعا شاقىرىپ الەك: «ساپ، ساپ، كوڭىلىم، ساپ، كوڭىلىم! سايالاماي، ساي تاپپاي، نە كۇن تۋدى باسىڭا، كۇنى-ءتۇنى جاي تاپپاي؟». ماحاببات جىرى كەۋدەسىندە كۇمبىر قاعادى. وسى ءسات، ۇلى تۇراعۇل ەستەلىگىندە جازاتىنداي، «ولەڭنىڭ تىعىنى سۋىرىلىپ كەتكەنگە ۇقسايدى»: «ساپ، ساپ، كوڭىلىم، ساپ، كوڭىلىم! سايالاماي، ساي تاپپاي، نە كۇن تۋدى باسىڭا، كۇنى-ءتۇنى جاي تاپپاي؟ سەن جايىڭا جۇرگەنمەن، قىز ولە مە باي تاپپاي؟...».

سۇيىسكەن قوس جۇرەكتى «جىلاتاتىن» قيىندىقتان جانى تۇرشىگەدى: «ءتۇن كەزگەنىڭ ماقۇل ما، جان-جاعىڭا جالتاقتاي؟ ولەرمىن دەپ ءجۇرمىسىڭ، مۇنان باسقا جان تاپپاي؟ - دەپ،  وزىن-ءوزى اينىتۋعا تىرىساتىنداي. -   سابىر ءتۇبى – سارى التىن. سابىر قىلساڭ، جايىڭدى / بىلەر مە ەكەن بەكزاتىم؟ كوڭىل اۋلاپ، ءسوز ايتار / اراداعى ءتىلحاتىم...». توعجانعا دەگەن اينىماس سەزىمنەن     عاشىقتىق «دەرتى» ابدەن مەڭدەگەن اقىن ءوز تىلەگىن ارەڭ شاۋجايلاپ،  عارىپ حال كەشەدى: «... اعىن سۋداي ەكپىندەپ، لايى جوق سۋاتىم، اۋرۋ دا ەمەس، ساۋ دا ەمەس، قۇرىدى ءال-قۋاتىم...».

وڭاشادا وزىنە دەگەن تالابى قاتايا تۇسەدى: «...ساپ، ساپ، كوڭىلىم، ساپ، كوڭىلىم! ساعىنىشقا سارعايما! جاي جۇرسەڭ دە قىز قۋماي،  سەنى بىرەۋ قارعاي ما؟ قىز ىزدەسەڭ، قالىڭ بەر، مۇنىم اقىل بولماي ما؟ كورىپ الساڭ كورىكتىنى، تاڭداپ الساڭ تەكتىنى، سوندا كوڭىل تولماي ما؟!». دەگەنمەن، جۇرەگىن «سىزداتقان» قۇشتارلىق «قىز اعاسى الىبەك، ۇستاپ اپ دۇرە سالماي ما؟.. كيىمىڭدى توناسىن، ەلگە دە كۇلكى بولاسىڭ» دەپ، ءوزىن-ءوزى سابىرمەن «تۇساۋلاي» تۇرىپ تا ساقتىققا ەش قاراتپايدى. جەلسىز ءتۇن... جارىق ايدىڭ استىندا سۇيىكتىسىنە  ەرەكشە تەڭەۋ ىزدەيدى.

«ءسوز ايتا الماي، بوگەلىپ،
ءدۇرسىل قاعىپ جۇرەگى...»

جاس جىگىت تالعامىنان شىققان  بويجەتكەندى   تاپقانداي ەدى.  ونى، اۋەلگىدە توعجاننىڭ سىمباتى باۋرايدى. سوڭعى كۇندەرى عاشىعىنىڭ سىمباتى كوز الدىنان كەتپەي-اق قويعان. حالقىمىز «ماحابباتتا كوز بولمايدى» دەسە،  ابايدىڭ «بەتتىڭ ادەمىلىگى مىنەزدە» - دەيتىنى كەيىن عوي.  ال-ازىرگە، «قاقتاعان اق كۇمىستەي كەڭ ماڭدايلى»  قىزدىڭ اجارى، الىستان ەمىنتىپ، «الاسى از قارا كوزى نۇر جاينايدى. جىڭىشكە قارا قاسى سىزىپ قويعان، ءبىر جاڭا ۇقساتامىن تۋعان ايدى. ماڭدايدان تۋرا تۇسكەن قىرلى مۇرىن، اقشا ءجۇز، القىزىل بەت ءتىل بايلايدى».

ءبىر كورگەننەن جۇرەگى الابۇرتقان بويجەتكەننىڭ ءمىنسىز بەينەسى، جانارىمەن قاتار جانىن دا «جاۋلاپ» العانداي: «اۋزىن اشسا، كورىنەر كىرسىز ءتىسى، سىقىلدى قولمەن تىزگەن ءىش قاينايدى. سويلەسە، ءسوزى ادەپتى ءام ماعىنالى، كۇلكىسى بەينە بۇلبۇل قۇس سايرايدى...». مىناداي سۇلۋ تۋرالى ەستىگەن جاننىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا قۇمارى ارتىپ، قاشان كورگەنشە اسىعارى انىق: «جۇپ-جۇمىر، اق تورعىنداي مويىنى بار، ۇلبىرگەن تاماعىن كۇن شالمايدى. تاقتايداي جاۋىرىنا بار، يىعى تىك، ەكى الما كەۋدەسىندە قيسايمايدى...».

پەرىشتە قىز ءالى تالاي جاستى  «ەستەن تاندىرىپ»، ماحاببات جىرى جالعىز اباي ەمەس، مىڭداعان  جۇرەكتى لۇپىلدەتەدى: «سوراقى ۇزىن دا ەمەس، قىسقا دا ەمەس، نازىك بەل تال شىبىقتاي بۇراڭدايدى. ەتىندەي جاس بالانىڭ بىلەگى بار، ءاجىمسىز اق ساۋساعى ىسكە ىڭعايلى...». اقىن «جىبەك تالدى قولاڭ شاشى تورعىنداي» جۇتىنعان ارۋعا دەگەن جەكە باسىنىڭ ادال كوڭىلىن  جاسىرمايدى. بارشا «مۇڭلىق-زارلىققا» ورتاق  عاشىقتىق سىرىن جايىپ سالادى: «سەنەن ارتىق جان جوق دەپ عاشىق بولدىم،  مەن نە بولسام، بولايىن، سەن امان بول» دەپ، ماحاببات «وتىن» مازداتادى.

اقىن سۇيگەن قىزىنىڭ باقىتى ءۇشىن ءوز تاعدىرىنا، ءتىپتى دە  الاڭدامايدى. ادام تالعامىنىڭ وزگەشە ەكەنىنە قاراماستان توعجانداي بويجەتكەن، شىنىندا دا، بارشاعا  سۇيكىمدى. قىز بەن جىگىتتىڭ ىنتىق كوڭىلىنىڭ اقىل-ويدى جەڭىپ، بويدى بۋىپ، كوزسىز ماحاببات يەسىنىڭ ەرىكسىز «مۇجنۇنگە» اينالاتىنىن مويىنداتادى: «بىرگە جاققان بىرەۋگە جاقپاۋشى ەدى. سۇيكىمدى ءتىرى جانعا نەتكەن جانسىڭ؟! عاشىقتىق كەلسە، جەڭەر بويىڭدى الىپ، جۇدەتەر بەزگەك اۋرۋ سىقىلدانىپ. تۇلا بوي توڭار، سۋىر – ءۇمىت ۇزسە، دامەلەنسە ورتەنەر كۇيىپ، جانىپ».

الايدا، اباي تاعدىردىڭ وزدەرىن قوسپايتىنىنا ناليدى: «قور بولدى جانىم، سەنسىز نە مەنىڭ كۇنىم، بەك ءبىتتى ءحالىم، تاعدىردان كەلگەن زۇلىم. تاعدىر ەتسە اللا، نە كورمەيدى ءپاندا؟». عاشىعىنا قول جەتپەيتىن بولعان سوڭ، «بەلى بۇگىلىپ، ساعىنىشتان سارعايادى». اسىق  ارۋدان حات كۇتىپ، جانى جابىعادى. قاباعىن مۇڭ باسىپ، عاشىقتىق زارى وعان جەتسە، سودان-اق قاناعات تاۋىپ، سۇيىكتىسىنىڭ «ويىن وڭالدىرىپ، بويىن تۇزەۋىنە» شيپا بولارىنان  ءۇمىتتى. بىراق، بۇل ەندى قول جەتپەس ارمانداي...  ەلجىرەگەن ەت جۇرەگى ورتەنىپ، وت بوپ جانىپ، ءىشىن جالىن «جالاپ»، زار قاعادى.

ول ورىس اقىنى پۋشكين كەيىپكەرىنىڭ ءحالى ءوز باسىنا تۇسكەندە ونەگيندى تۇسىنۋگە تارىسادى. عاشىعىنىڭ ەندى بوتەندى جولداس ەتەرىنەن ابايدىڭ توڭىرەگى كۇڭگىرت تارتادى.  ماحاببات جولىندا سۇيگەنىنە قولى جەتپەي، ارماندا قالىپ بارادى. اياق-قولى سالدىراپ، ءىشى دەرتكە تولىپ، ونىڭ  تىم قۇرىسا ءبىر مارتە  كورىنۋىنەن دامەلى. قانشا كەيىپ جۇرسە دە كورگەن ساتتە ونە بويى ەرىپ، ءلام-ميم دەۋگە شاماسى جوق. تەز ىزدەپ كەلىپ، ويىن بولسە، شىركىن... عاشىعىنىڭ ىشىندە ىستىق قان جوق، تاس باۋىر بولىپ شىققانى ما؟... اللا ءوزى سورلى ەتكەن سوڭ، امالى جوق!

توعجانعا ارناعان ولەڭىندە ول جان سىرىن ەش بۇكپەسىز اقتارادى. ءتىپتى، «جازمىشتان وزمىش جوق» ەكەنىنە دە كونىپ، جانى كۇيزەلەدى. ابايدىڭ عاشىقتىق  جىرلارى ادال سەزىمدى دارىپتەپ، ەلدەن ەلگە تاراپ، اسىرەسە وسكەلەڭ جاستار ءتاتتى سىرلارىن اقىن «تىلىمەن» ءوزارا بولىسەدى. اسەم اندەر اۋىل كەشتەرىندە شىرقالىپ، ماحاببات پەن قۇمارلىقتىڭ ايىرماسىن اجىراتىپ، وي سالادى. «باسقاعا ىنتىقتىعى ايتىلماس» جىگىتپەن تىڭداۋشىسى مەن وقىرمانى قوسا تولقيدى. ونىڭ تامىرىنىڭ بىلىنەر-بىلىنبەس سوعىسىن تىڭداپ، جانىن پيدا ەتۋگە دايار مىنەزىنە  ەلجىرەيدى.

بۇل پاك سەزىم قىزدىڭ اجارىنا عانا قىزىققان قۇمارلىقتان مۇلدە بولەك. بوزبالانىڭ «سەنەن ارتىق جان جوق» دەپ، «ءتان شىمىرلاپ، بوي ەرىتەر» حاتى توعجاننىڭ دا جۇرەگىن «شانشىتسا» كەرەك: «سىزدەي اسىل كەز بولسا، قايتىپ باستى شايقايمىز؟ - دەپ تەبىرەنەدى، - اقىلىڭا ءسوزىڭ ساي، ءسىز – جالىن شوق، ءبىز ءبىر ماي...». بىراق، ارۋ قىزعا ۇشپا مىنەز جات: «ءۇيىر قىلما بويىڭا، شىنى جاقسى كورمەسەڭ... كوڭىلىڭ تۇرسا ءبىزدى الىپ، شىنىمەنەن قوزعالىپ...» دەپ، تۋراسىن ايتادى. «ءسوزدى ۇعارلىق جان» جولىقسا، «گۇل شىبىقتاي بۇرالۋعا» قۇشتار»، بىراق اتا سالتىنان اتتاۋ مۇمكىن ەمەس.

بۇدان كەيىن ءسىز دە جىگىتتىڭ كوزىن ارباپ، جانىن ازاپقا سالعان سۇلۋدى ءبىر كورگەنشە اسىعاسىز. ورگەن بۇرىمى ارقاسىندا بىلەكتەي، اق تاماق، قارا قاستى بويجەتكەننىڭ ءجۇزىن كامشات بوركى ودان بەتەر جايناتادى. شولپىسى سىلدىر قاعىپ جانىڭنان وتكەندە دەگبىرىڭ قاشادى. الاسى از قارا كوزى جان ارباپ، تىلدەن ايىرعانداي... ۇلبىرەگەن اق ەتى، اشىق ءجۇزى، بۇراڭ بەل، سۇلۋ بويىن كورگەندە «سۇيەگىڭە شىمىرلاپ بۋ ەنەدى»، ال  «قولىڭ تيسە بىلەگىنە، جۇرەگىڭە لۇپىلدەپ قان سوعادى...». اتتەڭ، شىنايى ماحابباتتى ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ مايدايىنا جازباعان.

مۇنداي «پىسكەن الما سەكىلدى ءتاتتى قىز» نەكەن-ساياق، ياكي ونداي ارۋدى كورگەن دە، كورمەگەن دە ارماندا. بۇل ابايدىڭ شىن سۇيگەن عاشىعىنىڭ بەينەسى ەدى. شىعىس عازەلدەرى مەن ورىس جىرى «تامسانعان» سۇلۋلاردىڭ كەلبەتى   توعجاننىڭ، بەينە ءبىر سىڭارى سياقتى، سوڭىنان ەرتە جونەلەتىندەي. اتتەڭ، مىنا ءبىر قۇدالىق ءداستۇرى، ەگەسكەن جاۋلىق بولماسا، عاشىعىنان ايرىلعىسى جوق. ماحاببات سەزىمى ابايدىڭ كەۋدەسىن ولەڭ بوپ كەرنەپ، سۇلۋ ساز تەربەتەدى. شىڭعىستاۋدان قانات قاققان عاشىقتىق جىرىن ءالى تالاي  بوزبالا مەن بويجەتكەن ناشىنە كەلتىرە شىرقايدى.

بولات جۇنىسبەكوۆ، جازۋشى

Abai.kz