Qytaydyng Parsy shyghanaghynan eng iri múnay importtaushy әri aimaqtyng infraqúrylymy men tehnologiyalyq salalaryna qarjy qúighan eng iri investor ekeni belgili. Qytaydyng Tayau Shyghysty ekonomikalyq ekspansiyasynyng negizgi sýienishi retinde qarastyratyny aitylyp keledi. Degenmen, AQSh pen Izrailidyng Irangha soghys ashuy men oghan jauap retinde Irannyng Ormuz búghazyn búghattauy - Beyjinge Tayau Shyghys strategiyasynyng qauip-qaterge toly ekenin úghyndyrdy.

Qytay men Parsy shyghanaghy elderining ekonomikalary bir-birine tәueldi: Parsy shyghanaghy elderi әlemdik iri energiya óndirushiler bolyp tabylady, al Qytay eng iri energiya tútynushy el; Parsy shyghanaghy elderi joghary tehnologiyalyq salalar men janartylatyn energiya kózderin damytugha jәne zamanauy qalalar men porttar salugha niyetti, Qytay búl salada tehnikalyq bolsyn, qúrylys jaghynan bolsyn aldynghy lekte; Parsy shyghanaghy elderi tútynugha qúshtar, al Qytay tauar óndirude birinshi. Sondyqtan eki tarap arasyndaghy qarym-qatynasty nyghaytu tabighy progress bolyp kórinedi.

Osy maqsatta Qytaydyng tәsili - aldymen ekonomikalyq seriktes retinde әreket etu, Parsy shyghanaghy sayasatyna aralaspau jәne barlyq eldermen jaqsy qarym-qatynasty saqtau. Búl baghyt Tayau Shyghystaghy kýrdeli geosayasy jaghdaydy tiyimdirek sheshuge mýmkindik beredi dep ýmittenedi.

Ormuz búghazynyng búghattaluy Qytaydyng energetikalyq qauipsizdigine aitarlyqtay  әser etti. Ádette Qytaydyng shiyki múnay importynyng jartysy Parsy shyghanaghy aimaghynan, al 13%-y Irannan keledi. Qazir Parsy shyghanaghy aimaghynan múnay tasymaly is jýzinde ýzildi. Irannyng Qytaygha shiyki múnay eksporty negizinen Hark aralynan kemelerge tiyeledi,  Iran BAQ-tary 13 nauryzdaghy AQSh әue shabuyldary kezinde araldyng múnay infraqúrylymyna zaqym kelmegenin habarlaghanymen, jaghday shiyelenisken kýiinde qalyp otyr.

AQSh Energetikalyq aqparat basqarmasynyng derekteri boyynsha, Qytayda әli de strategiyalyq qorlar men kommersiyalyq qorlar bufer retinde bolghanymen, Chjeszyan jәne Fuszyani siyaqty jaghalau provinsiyalaryndaghy keybir múnay óndeu zauyttary óndiristi azayta bastady nemese keybir operasiyalaryn toqtatty. Sinopec nauryz aiynda múnay óndeu quatyn kem degende 10%-gha qysqartatynyn mәlimdedi.

Soghystyng Qytaygha tikeley әseri - onyng aimaqta kóptegen investisiyalyq jobalary bar. Mysaly, qytaylyq kompaniyalar Iraktaghy Tubba múnay ken ornyn keneytuge investisiya salyp, Saudi Aramco kompaniyasymen birlesip, iri kólemdi múnay óndeu jәne múnay-himiya jobalaryn qúruda.

Tayau Shyghys sonymen qatar Qytaydyng «Jana Jibek jolyndaghy» manyzdy týiin bolyp tabylady. Qytaylyq kompaniyalar Saud Arabiyasynda infraqúrylymdar, Katarda әlem chempionaty stadionyn, Abu-Dabiyde ýlken konteynerlik port saldy. Qatar Energy ýshin súiytylghan tabighy gaz (LNG) tasymaldaytyn keme jasap jatyr.

Qytaylyq tehnologiyalyq kompaniyalar Tayau Shyghysta qarqyndy damyp keledi. Huawei Saud Arabiyasynyng aqyldy qala jobalaryna qatysuda. Dubayda sifrlyq infraqúrylym men jasandy intellekt tehnologiyalaryn jalpylastyryp, «Sifrlyq derekterding – jana múnay qory» ekenin nasihattauda. Sonymen qatar, Dubay birtindep bay qytaylardyng qarjy saqtaytyn ortalyghyna ainaluda. Songhy jyldary Singapurdaghy qatang erejeler men Gonkongtaghy sayasy ózgeristerge baylanysty BAÁ-ge Qytay kapitaly kóbirek aghyldy. Qazirgi uaqytta BAÁ-de shamamen 370 000 qytay azamaty túrady, al onda 15 000-nan astam qytaylyq kompaniya júmys isteydi.

Qytaydyng Iranda da qomaqty ekonomikalyq mýddeleri bar. Irannyng múnay eksportynyng 80%-dan astamyn sinirumen qatar, keybir qytaylyq kompaniyalar Irannyng energetikalyq jәne telekommunikasiyalyq infraqúrylym jobalaryna qatysady jәne Irangha avtomobilider eksporttaydy. Keybir sarapshylardyng pikirinshe, Iran biyligi qytaylyq modelige úqsas internet senzura jýiesin qúruda qytaylyq kompaniyalardyng tehnikalyq qoldauyna da sýiengen.

Qytay bastapqyda Tayau Shyghysta ekonomikalyq yntymaqtastyqty basty oryngha qoyyp, aimaqtaghy sayasy qaqtyghystardan mýmkindiginshe aulaq bolugha tyrysty. Degenmen, búl soghys Beyjinge energetikalyq jәne sauda mýddeleri әrqashan qauipsizdik mәselelerimen tyghyz baylanysty ekenin úghyndyrdy. Qytaydyng Tayau Shyghystaghy iyevestisiyasy men jobalary kóbeygen sayyn, sәikesinshe qauip-qater de eselene týspek.

Derekkóz: Franspres

Abai.kz