Qazirgi teatr kenistiginde әiel taghdyryna, onyng qoghamdaghy orny men ishki psihologiyalyq әlemine qatysty taqyryptardyng jii kóterilip jýrgendigi — zandy әri quantarlyq qúbylys. Ásirese әiel bolmysy, ana bolu mәselesi, qoghamdyq qysym men ishki erkindik arasyndaghy tartys qazirgi qoghamda әli de ózektiligin joghaltqan joq. Osy túrghydan alghanda Maghjan Júmabaevtyng «Sholpannyng kýnәsi» shygharmasynyng sahnagha qayta oraluy kezdeysoq emes.

Maghjan búl tuyndysynda óz dәuiri ýshin batyl taqyryp kóterdi. Jazushy әiel psihologiyasyn syrttay baghalamay, onyng ishki jan arpalysyn tereng zertteuge úmtyldy. Sholpan tragediyasy — tek perzent sýie almaghan әielding qasireti emes, qogham qalyptastyrghan «әiel mindeti» úghymynyng astynda janshylghan túlghanyng tragediyasy. Sondyqtan shygharmanyng qúndylyghy onyng oqighasynda emes, adam janynyng psihologiyalyq dәldikpen ashyluynda jatyr. Bir ghasyr búryn jazylghan mәtinning býgin de әserli qabyldanuy — Maghjan prozasynyng uaqyttan biyik túrghanynyng dәleli.

Osynday kýrdeli psihologiyalyq materialdy sahnalau rejisserden ýlken jauapkershilikti talap etedi. Sebebi búl shygharmada dramatizm syrtqy әreketten emes, ýnsizdik pen ishki kýireuden tuady. Astana qalasyndaghy Qalleky teatry sahnasynda Qazaqstannyng enbek sinirgen qayratkeri, rejisser Gýlsina Mirgaliyeva úsynghan «Sholpannyng kýnәsi» qoyylymy osy ózekti taqyrypty býgingi kórermenmen baylanystyrugha talpynghan.

Qoyylym Sholpannyng «Jaratqan, bala bere gór!» degen janayqaygha toly monologymen bastalady. Búl – birden emosionaldyq shiyelenis ornatugha baghyttalghan sheshim. Alayda, ary qarayghy dramaturgiyalyq damu búl bastapqy qarqyndy ústap túra almaydy. Ásirese, týpnúsqada birtindep ashylatyn Sәrsenbaydyng bedeuligi sahnada eshqanday intriga tudyrmay, birden jariya etilui qoyylymnyng negizgi konfliktisin әlsiretip, kuliminasiyalyq әserin bәsendetedi.

Eger rejisser búl aqparatty birden ashpay, Sholpan men Sәrsenbay arasyndaghy psihologiyalyq qashyqtyq arqyly birtindep jetkizse, kórermen keyipkerler tragediyasyn terenirek seziner edi. Múnday tәsil dramalyq intrigany saqtap qana qoymay, spektakliding emosionaldyq kerneuin de kýsheyter edi.

Basty róldegi Sholpan beynesin Aray Omarova men Begimnúr Qalila somdaydy. Eki aktrisanyng interpretasiyasy bir keyipkerdi eki týrli psihologiyalyq tabighatta úsynady. Begimnúr Qalila obrazdy kóbine syrtqy emosiya men kóterinki ekspressiya arqyly ashugha úmtylady. Alayda múnday tәsil key sәtterde Sholpannyng ishki qayshylyghyn jenildetip, tragediyanyng psihologiyalyq salmaghyn әlsiretip jiberedi. Emosiyalyq aiqay men syrtqy reaksiya basym týsken tústarda keyipkerding ishki kýizelisi tolyq terendey qoymaydy.

Al Aray Omarova, kerisinshe, obrazdyng ishki dramatizmin dәl psihologiyalyq shtrihtar arqyly asha alghan. Onyng oiynynda ishke jinalghan kýizelis pen ýnsiz arpalys basym seziledi. Aktrisanyng plastikamen júmys isteui erekshe nazar audarady. Ásirese Sholpan men Sәrsenbaydyng tanysu sahnasynda aryqqa su alugha kelgen Sholpannyng tayyp qúlap, Sәrsenbaydyng ony qútqaryp qalatyn epizody akterlik shynayylyq túrghysynan sәtti sheshilgen. Sudan shyqqannan keyingi tonyp qalshyldauy, su bolghan kóilegin qysyp syghuy sekildi úsaq plastikalyq әreketter arqyly Aray Omarova keyipkerding fizikalyq kýiin ghana emes, ishki abyrjuy men nәzik psihologiyalyq tolqynysyn da tabighy jetkize alghan. Múnday dәl plastikalyq detalidar aktrisanyng obrazben tereng júmys jýrgizgenin kórsetedi.

Sәrsenbay beynesin somdaghan Qobylandy Bolat syrtqy tipaj jaghynan keyipkerge barynsha sәikes kelgenimen, onyng ishki dramasy tolyq ashylmay qalady. Keyipkerding er azamat retindegi dәrmensizdigi men ishki kýizelisi kóbine syrtqy qalyp dengeyinde ghana kórinedi. Al Janat Ospanov, kerisinshe, syrtqy tipaj jaghynan qarapayymdau kóringenimen, obrazdyng psihologiyalyq tabighatyn әldeqayda tereng asha alghan. Onyng oiynynda ishki qysym, ýnsiz kýizelis jәne taghdyr aldyndaghy dәrmensizdik anyq seziledi. Sondyqtan akter keyipker tragediyasyn kórermenge emosiyalyq túrghydan әldeqayda nanymdy jetkizedi.

Sonymen qatar Aray Omarova men Janat Ospanovtyng qúramy sәtti tandalghan sahnalyq seriktestik deuge bolady. Keyipkerler arasyndaghy emosionaldyq tәueldilik pen bir-birine degen ishki tartylys jasandy pafossyz-aq senimdi seziledi. Ásirese dialog kezindegi pauza, ýnsizdik jәne kózqaras almasu sәtteri olardyng qarym-qatynasynyng psihologiyalyq tabighatyn terendete týsedi.

Jogharyda atalghan Sholpannyng ótkendi eske aluy arqyly beriletin Sәrsenbaymen aryq boyyndaghy tanysu kórinisi — rejisser tarapynan qosylghan jana sahnalyq sheshim. Alayda búl epizodta su beynesin jaryq pen dybys arqyly shartty týrde jetkizuge talpynys bolghanymen, sahnalyq illuziya tolyq qalyptaspaydy, nәtiyjesinde qajetti atmosferany tudyra almaydy. Kórinistegi sharttylyq kórkem metafora dengeyine kóterile almay, tehnikalyq sheshimning әlsizdigin aiqyndap qoyady.

Esesine qoyylymda sәtti shyqqan bir kórkem sheshimdi erekshe atap ótken jón. Sәrsenbaydyng kórshisining ýiinen oralyp, ondaghy balalardyng qylyqtaryn tamsana bayandauy Sholpannyng ishki әlemine auyr әser etedi.

Dәl osy sәtte «Balaly ýy – bazar, balasyz ýy – qu mazar» degen oigha berilgen keyipker tereng tolghanysqa týsedi, al sahnada jaryqtyng qyzyl týske auysuy onyng psihologiyalyq kýizelisin aiqyn kórkemdik metafora retinde ashady. Búl sheshim Sholpannyng ishki dramasyn syrtqy artyq effektisiz-aq dәl әri әserli jetkizgen sahnalyq tabys deuge bolady. Búl tikeley jaryq qoy boyynsha suretshi Azamat Bekbembetovtyng jetistigi.

Degenmen sahnalyq sheshimder birqatar súraq tuyndatady. Dekorasiyanyng mýlde bolmauy jәne barlyq әreketting bir ghana kenistikte órbui spektakliding vizualdyq dinamikasyn әlsiretip, birsaryndy әser qaldyrady. Tóbede iluli túrghan sakura stiylindegi aghashtyng simvolikalyq qyzmeti de tolyq ashylmaghan: ol sahnalyq әreketpen de, keyipkerlerding psihologiyalyq kýiimen de baylanys ornatpaydy, ne gýldep, ne japyraghy solyp ózgermeydi, yaghny eshqanday da dramalyq jýk kótermeydi. Sonyng nәtiyjesinde búl detali kórkemdik mәni aiqyndalmaghan artyq dekorativti element retinde qalyp qoyghan. Múnday simvolikalyq obektiler sahnada tek vizualdyq bezendiru emes, dramaturgiyalyq maghyna tasymaldaushy qúral retinde júmys isteui tiyis edi.

Qoyylymnyng taghy bir әlsiz túsy – dinamika. Ýnsiz ýzilisterding kóptigi, akterlerding әreketterining bayaulyghy spektaklidi monotondy sipatqa jetkizedi. Uaqyttyng shamadan tys sozyluy mazmúndy terendetuding ornyna, kerisinshe, kórermenning qyzyghushylyghyn tómendetedi.

Estetikalyq túrghydan kýmәn tudyratyn tústar da bar. Túrmystyq detalidardy әsireleu, mysaly Sәrsenbaydyng dastarhan basynda týshkiretin sahnasy nemese tósektegi orynsyz fiziologiyalyq әreketi kórkemdik dengeydi tómendetip, qoyylymnyng jalpy әserin әlsiretip jiberedi. Múnday sheshimder dramanyng poetikalyq tabighatyna tym qayshy keledi.

Qimyl-qozghalys pen plastikagha qúrylghan sahnalar, әsirese tósek kórinisteri, úzaq әri dәlelsiz sozylyp, dramaturgiyalyq negizin tappay qalghan.

Eger rejisser sahnalyq temporitmdi akterlik әreket pen plastikalyq qozghalys arqyly әrtaraptandyrsa, qoyylymnyng emosionaldyq dinamikasy saqtalar edi.

Muzykalyq sýiemeldeuding de birizdiligi joq: key әuenning basqa qoyylymnan alynghany bayqalyp, búl rejisserlik tútastyqqa núqsan keltiredi. Qoyylymgha arnayy muzykalyq konsepsiya jasalyp, leytmotivtik әuender qoldanylghanda, sahnalyq atmosfera әldeqayda jinaqy әri emosionaldyq túrghydan әserli shyghar edi.

Alayda qoyylymnyng eng ýlken kemshiligi – finaldyng sәtsiz transformasiyasy. Ásirese týpnúsqadaghy Sholpandy «kýnәsinen tazartu» maqsatynda múzday su qúyatyn finaldyq epizodtyng qoyylymnan alynyp tastaluy shygharmanyng tragediyalyq quatyn aitarlyqtay әlsiretken.

Maghjan osy kórinis arqyly qoghamnyng әielge jasaytyn ruhany zorlyghyn, «ar tazalyghy» úghymynyng qatigez sipatyn jәne tobyrlyq moralidyng qatygezdigin asa kýshti psihologiyalyq detali arqyly ashqan edi. Al Sholpannyng basyna qúiylghan múzday su sәtindegi «býkil ómiri nayzaghaydyng otynday jarq etip ótti» deytin jeri - keyipker sanasyndaghy songhy ruhany kýireuding simvoldyq sharyqtau shegi. Ókinishke qaray, rejisser dәl osy tragediyalyq kuliminasiyadan bas tartyp, onyng ornyna zamanauy effektige qúrylghan jasandy final úsynady. Nәtiyjesinde gender-paty sipatyndaghy elementter shygharmanyng filosofiyalyq terendigi men psihologiyalyq salmaghyn әlsiretip, dramalyq quatyn kómeskilendirip jibergen.

Negizinde, búl shygharmada dramaturgiyalyq qúrylym – ekspozisiya, shiyelenis, kuliminasiya jәne sheshim – tolyq qalyptasqan. Sondyqtan rejisserlik interpretasiya kýrdeli izdenisti emes, dәl әri úqypty sahnalyq iske asyrudy talap etetin edi. Ókinishke qaray, qoyylymda osy qarapayym qaghida saqtalmaghan.

Qorytyndylay kele, «Sholpannyng kýnәsi» qoyylymy tereng iydeyagha qúrylghanymen, rejisserlik sheshimderding birizdi emestigi men dramaturgiyalyq negizding búzyluy saldarynan óz әleuetin tolyq asha almaghan, mazmúny myqty, biraq sahnalyq jýzege asuy әlsiz qoyylym.

Júldyz Kapezova

teatrtanushy

Abai.kz