Qazaqstanda jýzege asyrylyp jatqan konstitusiyalyq reforma – elding sayasy jýiesin týbegeyli qayta qaraugha baghyttalghan auqymdy әri kópqyrly ýderis. Búl ózgerister kezdeysoq qabyldanghan sheshim emes, kerisinshe qoghamnyng ishki súranysy men jahandyq transformasiyalardyng yqpalymen qalyptasqan strategiyalyq baghyt retinde baghalanyp otyr. Preziydent Qasym-Jomart Toqaev bastamashy bolghan reformalar memlekettik basqaru modelin janghyrtyp qana qoymay, biylik pen qogham arasyndaghy ózara qatynastardyng jana formatyn qalyptastyrudy kózdeydi.

Sayasy janghyru ayasynda biylik tarmaqtary arasyndaghy ókilettikterdi qayta bólu, jana instituttardy engizu, azamattardyng sheshim qabyldau prosesine qatysuyn keneytu siyaqty bastamalar algha shyqty. Atap aitqanda, birpalataly Parlament – Qúryltay, Qazaqstan Halyq Kenesi jәne viyse-preziydent instituty sekildi jana qúrylymdar memlekettik basqaru jýiesining iykemdiligin arttyryp, onyng tiyimdiligi men túraqtylyghyn kýsheytuge baghyttalghan.

Sonymen qatar, Konstitusiyanyng jalpyhalyqtyq referendum arqyly qabyldanuy reformalardyng legitimdiligin jana dengeyge kóterip, azamattardyng el taghdyryna qatysty sheshimderge tikeley qatysu mәdeniyetin qalyptastyruda manyzdy ról atqardy. Búl qadam Qazaqstannyng demokratiyalyq damu jolyn tandaghanyn jәne sayasy prosesterding ashyqtyghyn qamtamasyz etuge úmtylysyn kórsetedi.

Osy túrghyda «Bolashaqqa qozghalys» jeke qorynyng diyrektory Bekmúrat Dias Bekmúratúly konstitusiyalyq reformalardyng sebepteri, olardyng biylik jýiesine yqpaly, halyqaralyq tәjiriybemen ýilesimdiligi jәne elding úzaqmerzimdi damuyna әseri turaly óz kózqarasyn bildirdi.

– Sizding oiynyzsha, Qasym-Jomart Toqaev ne sebepti konstitusiyalyq reformany bastady jәne nege dәl qazir?

– Qasym-Jomart Kemelúly Toqaevtyng konstitusiyalyq reformany bastau turaly sheshimi – eng aldymen qoghamnyng ishki súranysynan tuyndaghan, uaqyt talabyna tolyq jauap beretin strategiyalyq әri kóregen qadam dep esepteymin. Songhy jyldary qazaqstandyqtardyng qúqyqtyq sanasy aitarlyqtay ósip, әdilettilikke, ashyqtyqqa jәne memlekettik instituttardyng eseptiligine degen súranys kýsheydi, azamattar tek ekonomikalyq ósimmen shektelmey, teng mýmkindikter men zang ýstemdigine negizdelgen әdiletti qogham qúrudy talap ete bastady, al búl óz kezeginde memleket pen qogham arasyndaghy ózara senim men jauapkershilikke negizdelgen jana qoghamdyq kelisimdi qalyptastyru qajettiligin algha shyghardy. Sonymen qatar, búl reformanyng dәl osy kezende jýzege asuy jahandyq ózgeristerding qarqynymen de tyghyz baylanysty, sebebi qazirgi әlemde geosayasy túraqsyzdyqtyng kýshengi, sifrlandyru ýderisining jedeldeui jәne ekologiyalyq syn-qaterlerding artuy memleketterden iykemdi, tiyimdi jәne zamanauy basqaru jýiesin talap etude, al búrynghy institusionaldyq modelider jana talaptargha tolyq jauap bere almaytyn jaghdayda Konstitusiyany janartu – Qazaqstannyng osy ózgeristerge beyimdeluinin, últtyq mýddeni qorghaudyng jәne bәsekege qabilettilikti arttyrudyng manyzdy qúralyna ainaldy. Búdan bólek, búl bastama elding ishki damu logikasynyng tabighy jalghasy retinde qarastyryluy tiyis, óitkeni memleket institusionaldyq túrghydan belgili bir dengeyde jetilip, biylik tarmaqtary arasyndaghy tepe-tendikti kýsheytuge, basqaru jýiesin janghyrtugha jәne azamattardyng sayasy ýderisterge qatysuyn keneytuge dayyn kezenge jetti, búl óz kezeginde «Kýshti Preziydent – yqpaldy Parlament – esep beretin Ýkimet» qaghidatynyng naqty iske asuyna negiz qalady. Jalpy alghanda, konstitusiyalyq reforma – búl kezdeysoq bastama emes, ol qogham súranysyna jauap beretin, memleketting tiyimdiligin arttyratyn jәne Qazaqstandy sapaly jana damu dengeyine shygharatyn jýieli әri úzaqmerzimdi strategiyalyq sheshim bolyp tabylady.

– Birpalataly Parlament–Qúryltay, Halyq kenesi jәne viyse-preziydent instituty. Búl jana sayasy instituttar eldegi biylik jýiesine qalay әser etui mýmkin?

– Mening oiymsha, birpalataly Parlament – Qúryltay, Qazaqstan Halyq Kenesi jәne viyse-preziydent institutynyng engizilui elimizdegi biylik jýiesin sapaly jana dengeyge kóteretin keshendi әri strategiyalyq qadam bolyp tabylady. Qúryltaydyng qúryluy zang shygharu ýderisin yqshamdap, sheshim qabyldaudy jedeldetu arqyly Parlamentting tiyimdiligin arttyryp qana qoymay, sayasy partiyalardyng rólin kýsheytip, olardyng qogham aldyndaghy jauapkershiligin naqtylay týsedi, nәtiyjesinde zang shygharu prosesi anaghúrlym ashyq, iykemdi әri qogham súranysyna beyim bolady. Sonymen qatar, Qazaqstan Halyq Kenesining qúryluy memleket pen qogham arasyndaghy baylanysty jana institusionaldyq dengeyge kóterip, azamattyq qoghamnyn, týrli әleumettik toptardyng jәne ónirlik qauymdastyqtardyng pikirin jýieli týrde eskeruge mýmkindik beredi, búl óz kezeginde qoghamdyq kelisimdi nyghaytyp, qabyldanatyn sheshimderding sapasy men legitimdiligin arttyrady. Al viyse-preziydent institutynyng engizilui memlekettik basqaru jýiesining túraqtylyghyn kýsheytip, biylik tarmaqtary arasyndaghy ýilesimdilikti qamtamasyz etip qana qoymay, sayasy jýiening sabaqtastyghyn saqtaugha, basqaru prosesterining ýzdiksizdigin qamtamasyz etuge jәne strategiyalyq sheshimderding tiyimdi jýzege asuyna yqpal etedi. Búdan bólek, búl ózgerister biylik tarmaqtary arasyndaghy tepe-tendikti nyghaytyp, shamadan tys ortalyqtandyrudy azaytugha, memlekettik apparattyng eseptiligi men jauapkershiligin arttyrugha baghyttalghan. Jalpy alghanda, atalghan jana instituttar biylik jýiesin tengerimdi, iykemdi, túraqty jәne qoghamgha barynsha jaqyn etip qalyptastyryp, azamattardyng memlekettik basqarugha qatysu mýmkindigin keneytedi, al búl óz kezeginde Qazaqstanda zamanaui, ashyq әri tiyimdi basqaru modelin ornyqtyrugha negiz bolatyn manyzdy reformalardyng biri bolyp tabylady.

– Konstitusiyalyq ózgeristerding dәl referendum arqyly qabyldanuy nelikten manyzdy?

– Konstitusiyalyq ózgeristerding dәl referendum arqyly qabyldanuy – onyng shynayy halyqtyq sipatyn aiqyndaytyn asa manyzdy әri prinsipti qadam. Óitkeni Konstitusiya – tek memlekettik qúrylymdy retteytin zang ghana emes, ol býkil halyqtyng ortaq tandauy men el damuynyng úzaqmerzimdi baghytyn belgileytin negizgi qújat. Referendum arqyly әrbir azamat el bolashaghyna tikeley yqpal etu mýmkindigine ie bolyp, memlekettik manyzy bar sheshimderdi qabyldaugha qatysady, búl demokratiyanyng eng joghary kórinisi retinde qoghamdaghy senimdi nyghaytady jәne azamattyq jauapkershilikti arttyrady. Sonymen qatar, múnday format ashyqtyq pen jariyalylyqty qamtamasyz etip, konstitusiyalyq ózgeristerding keng qoghamdyq talqylaudan ótuine, týrli pikirlerding eskeriluine jәne ortaq qoghamdyq kelisimning qalyptasuyna mýmkindik beredi. Nәtiyjesinde qabyldanghan sheshimderding sapasy artyp, olardyng zandylyghy men legitimdiligi kýsheyedi. Sondyqtan Konstitusiyanyng dәl referendum arqyly qabyldanuy – ony shyn mәninde býkil halyqtyng erkimen bekitilgen tarihy әri taghdyrly qújat retinde ornyqtyratyn manyzdy tetik.

– Múnday tәsil europalyq sayasy tәjiriybemen qanshalyqty ýilesedi?

– Múnday tәsil, yaghny konstitusiyalyq reformalar arqyly biylik tarmaqtarynyng arasyndaghy tengerimdi kýsheytu, memlekettik instituttardyng eseptiligin arttyru jәne azamattardyng sheshim qabyldau prosesine qatysuyn keneytu – jalpy alghanda europalyq sayasy tәjiriybemen ýilesetin zamanauy jәne tiyimdi baghyt dep esepteymin. Europa elderining kópshiliginde demokratiyalyq basqaru jýiesi ashyqtyq, zang ýstemdigi, institusionaldyq tepe-tendik jәne azamattyq qoghamnyng belsendi qatysuy qaghidattaryna negizdelgen, al Qazaqstanda jýzege asyrylyp jatqan reformalar osy qúndylyqtarmen mazmúndyq túrghydan ýndes keledi. Atap aitqanda, zang shygharu ýderisin ontaylandyru, ókildi organdardyng rólin kýsheytu, qoghamdyq dialog alandaryn damytu siyaqty qadamdar Europada qalyptasqan tiyimdi basqaru modeliderine jaqynday týsedi. Sonymen qatar, birpalataly parlamenttik jýie de birqatar europalyq memleketterde ózin tiyimdi dәleldegen, sheshim qabyldau jyldamdyghyn arttyryp, sayasy jauapkershilikti naqtylaytyn basqaru formasy retinde keninen qoldanylady.

Alayda Qazaqstan búl baghytta syrtqy tәjiriybeni mehanikalyq týrde kóshirip otyrghan joq. Kerisinshe, elimiz halyqaralyq ýzdik tәjiriybelerdi últtyq ereksheliktermen, tarihy damu jolymen jәne qoghamdyq qúndylyqtarmen ýilestire otyryp, ózindik basqaru modelin qalyptastyruda. Búl – tәuelsiz memleket retinde sayasy jýieni janghyrtudaghy manyzdy qaghida. Óitkeni kez kelgen reforma elding ishki súranysyna, mәdeniy-әleumettik kontekstine jәne úzaqmerzimdi damu maqsattaryna sәikes jýrgizilui tiyis.

Jalpy alghanda, múnday tәsil Qazaqstannyng demokratiyalyq standarttargha jaqyndap qana qoymay, sonymen qatar tiyimdi, túraqty jәne qoghamgha baghyttalghan basqaru jýiesin qalyptastyrugha úmtylysyn kórsetedi. Búl – halyqaralyq tәjiriybeni eskere otyryp, últtyq mýdde men zamanauy talaptardyng ýilesimin tabugha baghyttalghan jauapty sayasy sheshim.

– Qazaqstan Europalyq Odaq elderimen, sonyng ishinde Italiyamen energetika, investisiya jәne logistika salalarynda yntymaqtastyqty belsendi damytyp keledi. Eldegi sayasy janghyru búl qatynastardyng damuyna әser ete ala ma?

– Mening oiymsha, Qazaqstandaghy sayasy janghyru ýderisteri Europalyq Odaq elderimen, sonyng ishinde Italiyamen energetika, investisiya jәne logistika salalaryndaghy yntymaqtastyqtyng sapaly jana dengeyge kóteriluine tikeley yqpal etedi. Óitkeni kez kelgen halyqaralyq әriptestik eng aldymen elding ishki sayasy túraqtylyghyna, qúqyqtyq jýiesining senimdiligine jәne memlekettik instituttardyng ashyqtyghyna negizdeledi. Jana Konstitusiya ayasynda qalyptasyp jatqan әdiletti, esep beretin jәne boljamdy basqaru jýiesi Qazaqstandy sheteldik investorlar ýshin tartymdy әri senimdi seriktes retinde kórsetedi. Ásirese zang ýstemdigi, menshik qúqyghyn qorghau jәne ekonomikalyq sheshimderding túraqtylyghy kýsheygen jaghdayda, europalyq biznes ýshin úzaqmerzimdi investisiyalar salugha qolayly orta qalyptasady.

Sonymen qatar, sayasy janghyru Qazaqstannyng halyqaralyq bedelin arttyryp, onyng ónirlik jәne jahandyq dengeydegi rólin kýsheytedi. Búl, óz kezeginde, energetikalyq әriptestikti әrtaraptandyrugha, kólik-logistikalyq dәlizderdi damytugha jәne jana investisiyalyq jobalardy iske asyrugha mýmkindik beredi. Qazaqstan Europa men Aziyany baylanystyratyn manyzdy tranzittik hab retinde óz pozisiyasyn nyghaytyp keledi, al ishki sayasy reformalar búl prosesting túraqtylyghy men tiyimdiligin qamtamasyz etedi.

Atap aitqanda, Italiya siyaqty strategiyalyq әriptestermen baylanys tek ekonomikalyq mýddelermen shektelmeydi, ol senimge, ortaq qúndylyqtargha jәne úzaqmerzimdi әriptestikke negizdeledi. Osy túrghydan alghanda, Qazaqstandaghy sayasy reformalar elding halyqaralyq arenadaghy senimdiligin arttyryp, europalyq seriktestermen ózara tiyimdi yntymaqtastyqty odan әri terendetuge jol ashady. Jalpy alghanda, sayasy janghyru – ekonomikalyq damu men halyqaralyq seriktestikti nyghaytudyng negizgi alghysharttarynyng biri.

– Qazaqstan Preziydenti jana Konstitusiya eng aldymen jastargha baghyttalghanyn atap ótedi. Negizgi zangha ghylym, bilim, innovasiyalar jәne jasandy intellekt siyaqty úghymdar engizilgen. Búl Qasym-Jomart Toqaevtyng Qazaqstan ýshin strategiyalyq baghyty turaly neni anghartady?

– Mening payymdauymsha, jana Konstitusiyada ghylym, bilim, innovasiyalar jәne jasandy intellekt siyaqty úghymdardyng konstitusiyalyq dengeyde bekitilui Qasym-Jomart Kemelúly Toqaevtyng Qazaqstannyng strategiyalyq damu baghytyn sapaly jana óriske – adamy kapitalgha, ziyatkerlik әleuetke jәne joghary tehnologiyalargha negizdelgen innovasiyalyq ekonomikagha baghyttaghanyn aiqyn anghartady. Búl – el bolashaghyn shiykizattyq resurstarmen emes, bilimdi, kreativti, bәsekege qabiletti jәne tehnologiyalyq túrghydan jetilgen últpen baylanystyratyn tereng әri kóregen sayasy ústanym. Jastargha basymdyq beru arqyly memleket tek kadr dayarlaudy kózdep otyrghan joq, sonymen qatar jana buynnyng oilau mәdeniyetin qalyptastyrudy, ghylymy izdenis pen janashyldyqty qoldaudy, bilim men tehnologiyany ómirding basty qúndylyghyna ainaldyrudy maqsat etedi. Jasandy intellekt pen sifrlyq tehnologiyalardyng Negizgi zanda kórinis tabuy – Qazaqstannyng jahandyq tehnologiyalyq transformasiyagha beyimdelip qana qoymay, sol ýderisterding belsendi qatysushysy әri bolashaqta drayverlerining birine ainalugha úmtylysyn bildiredi. Búl óz kezeginde bilim beru jýiesin týbegeyli janghyrtugha, ghylymdy institusionaldyq jәne qarjylyq túrghydan kýsheytuge, innovasiyalyq ekojýieni damytugha jәne jastar ýshin teng mýmkindikterge negizdelgen ashyq orta qalyptastyrugha berik qúqyqtyq negiz qalaydy. Jalpy alghanda, búl – Qazaqstannyng úzaqmerzimdi damuynda basty qozghaushy kýsh retinde jastardy, bilimdi jәne tehnologiyany tandaghan, tereng strategiyalyq oigha qúrylghan, bolashaqqa baghyttalghan memlekettik sayasattyng aiqyn kórinisi.

– Sizding oiynyzsha, qazirgi jahandyq syn-qaterler jaghdayynda jana damu modeliderin izdep otyrghan europalyq elder ýshin Qazaqstannyng tәjiriybesi qyzyqty boluy mýmkin be?

– Qazaqstannyng tәjiriybesi belgili bir dengeyde qyzyghushylyq tudyruy әbden mýmkin. Óitkeni Qazaqstan býginde dәstýrli resurstyq ekonomikadan adamy kapitalgha, sifrlandyrugha jәne institusionaldyq janghyrtugha negizdelgen jana damu ýlgisine kóshu kezenin bastan ótkerip otyr, al búl baghyt qazirgi әlemde ózekti bolyp otyr. Eldegi konstitusiyalyq reformalar arqyly biylik jýiesining tengerimdiligi kýsheytilip, azamattardyng sheshim qabyldau prosesine qatysu mýmkindigi keneyip, memlekettik basqarudyng ashyqtyghy men eseptiligi arta týsude. Sonymen qatar, Qazaqstannyng Europa men Aziyany baylanystyratyn geostrategiyalyq ornalasuy, kópvektorly syrtqy sayasaty jәne әrtýrli órkeniyettik kenistikter arasynda tengerimdi dialog jýrgizu tәjiriybesi de manyzdy artyqshylyqtardyng biri. Búl, әsirese, túraqtylyqty saqtay otyryp, reformalardy kezen-kezenimen jýzege asyru, últtyq erekshelikterdi eskere otyryp modernizasiya jýrgizu jәne jahandyq ózgeristerge iykemdi beyimdelu túrghysynan qúndy tәjiriybe bolyp tabylady. Jalpy alghanda, Qazaqstannyng tәjiriybesi dayyn ýlgi retinde emes, biraq óz damu jolyn izdep otyrghan memleketter ýshin balama kózqaras pen tiyimdi sheshimderding praktikalyq mysaly retinde qarastyryluy mýmkin.

Abai.kz