قازاقستاندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان كونستيتۋتسيالىق رەفورما – ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن تۇبەگەيلى قايتا قاراۋعا باعىتتالعان اۋقىمدى ءارى كوپقىرلى ۇدەرىس. بۇل وزگەرىستەر كەزدەيسوق قابىلدانعان شەشىم ەمەس، كەرىسىنشە قوعامنىڭ ىشكى سۇرانىسى مەن جاھاندىق ترانسفورماتسيالاردىڭ ىقپالىمەن قالىپتاسقان ستراتەگيالىق باعىت رەتىندە باعالانىپ وتىر. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ باستاماشى بولعان رەفورمالار مەملەكەتتىك باسقارۋ مودەلىن جاڭعىرتىپ قانا قويماي، بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى ءوزارا قاتىناستاردىڭ جاڭا فورماتىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى.

ساياسي جاڭعىرۋ اياسىندا بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ، جاڭا ينستيتۋتتاردى ەنگىزۋ، ازاماتتاردىڭ شەشىم قابىلداۋ پروتسەسىنە قاتىسۋىن كەڭەيتۋ سياقتى باستامالار العا شىقتى. اتاپ ايتقاندا، ءبىرپالاتالى پارلامەنت – قۇرىلتاي، قازاقستان حالىق كەڭەسى جانە ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى سەكىلدى جاڭا قۇرىلىمدار مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ يكەمدىلىگىن ارتتىرىپ، ونىڭ تيىمدىلىگى مەن تۇراقتىلىعىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان.

سونىمەن قاتار، كونستيتۋتسيانىڭ جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانۋى رەفورمالاردىڭ لەگيتيمدىلىگىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ، ازاماتتاردىڭ ەل تاعدىرىنا قاتىستى شەشىمدەرگە تىكەلەي قاتىسۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. بۇل قادام قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق دامۋ جولىن تاڭداعانىن جانە ساياسي پروتسەستەردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ۇمتىلىسىن كورسەتەدى.

وسى تۇرعىدا «بولاشاققا قوزعالىس» جەكە قورىنىڭ ديرەكتورى بەكمۇرات دياس بەكمۇراتۇلى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ سەبەپتەرى، ولاردىڭ بيلىك جۇيەسىنە ىقپالى، حالىقارالىق تاجىريبەمەن ۇيلەسىمدىلىگى جانە ەلدىڭ ۇزاقمەرزىمدى دامۋىنا اسەرى تۋرالى ءوز كوزقاراسىن ءبىلدىردى.

– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، قاسىم-جومارت توقاەۆ نە سەبەپتى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى باستادى جانە نەگە ءدال قازىر؟

– قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى باستاۋ تۋرالى شەشىمى – ەڭ الدىمەن قوعامنىڭ ىشكى سۇرانىسىنان تۋىنداعان، ۋاقىت تالابىنا تولىق جاۋاپ بەرەتىن ستراتەگيالىق ءارى كورەگەن قادام دەپ ەسەپتەيمىن. سوڭعى جىلدارى قازاقستاندىقتاردىڭ قۇقىقتىق ساناسى ايتارلىقتاي ءوسىپ، ادىلەتتىلىككە، اشىقتىققا جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ ەسەپتىلىگىنە دەگەن سۇرانىس كۇشەيدى، ازاماتتار تەك ەكونوميكالىق وسىممەن شەكتەلمەي، تەڭ مۇمكىندىكتەر مەن زاڭ ۇستەمدىگىنە نەگىزدەلگەن ادىلەتتى قوعام قۇرۋدى تالاپ ەتە باستادى، ال بۇل ءوز كەزەگىندە مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ءوزارا سەنىم مەن جاۋاپكەرشىلىككە نەگىزدەلگەن جاڭا قوعامدىق كەلىسىمدى قالىپتاستىرۋ قاجەتتىلىگىن العا شىعاردى. سونىمەن قاتار، بۇل رەفورمانىڭ ءدال وسى كەزەڭدە جۇزەگە اسۋى جاھاندىق وزگەرىستەردىڭ قارقىنىمەن دە تىعىز بايلانىستى، سەبەبى قازىرگى الەمدە گەوساياسي تۇراقسىزدىقتىڭ كۇشەيۋى، تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ جەدەلدەۋى جانە ەكولوگيالىق سىن-قاتەرلەردىڭ ارتۋى مەملەكەتتەردەن يكەمدى، ءتيىمدى جانە زاماناۋي باسقارۋ جۇيەسىن تالاپ ەتۋدە، ال بۇرىنعى ينستيتۋتسيونالدىق مودەلدەر جاڭا تالاپتارعا تولىق جاۋاپ بەرە المايتىن جاعدايدا كونستيتۋتسيانى جاڭارتۋ – قازاقستاننىڭ وسى وزگەرىستەرگە بەيىمدەلۋىنىڭ، ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋدىڭ جانە باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالىنا اينالدى. بۇدان بولەك، بۇل باستاما ەلدىڭ ىشكى دامۋ لوگيكاسىنىڭ تابيعي جالعاسى رەتىندە قاراستىرىلۋى ءتيىس، ويتكەنى مەملەكەت ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە جەتىلىپ، بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى كۇشەيتۋگە، باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا جانە ازاماتتاردىڭ ساياسي ۇدەرىستەرگە قاتىسۋىن كەڭەيتۋگە دايىن كەزەڭگە جەتتى، بۇل ءوز كەزەگىندە «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداتىنىڭ ناقتى ىسكە اسۋىنا نەگىز قالادى. جالپى العاندا، كونستيتۋتسيالىق رەفورما – بۇل كەزدەيسوق باستاما ەمەس، ول قوعام سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەتىن، مەملەكەتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىراتىن جانە قازاقستاندى ساپالى جاڭا دامۋ دەڭگەيىنە شىعاراتىن جۇيەلى ءارى ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيالىق شەشىم بولىپ تابىلادى.

– ءبىرپالاتالى پارلامەنت–قۇرىلتاي، حالىق كەڭەسى جانە ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى. بۇل جاڭا ساياسي ينستيتۋتتار ەلدەگى بيلىك جۇيەسىنە قالاي اسەر ەتۋى مۇمكىن؟

– مەنىڭ ويىمشا، ءبىرپالاتالى پارلامەنت – قۇرىلتاي، قازاقستان حالىق كەڭەسى جانە ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىنىڭ ەنگىزىلۋى ەلىمىزدەگى بيلىك جۇيەسىن ساپالى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىن كەشەندى ءارى ستراتەگيالىق قادام بولىپ تابىلادى. قۇرىلتايدىڭ قۇرىلۋى زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىن ىقشامداپ، شەشىم قابىلداۋدى جەدەلدەتۋ ارقىلى پارلامەنتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ قانا قويماي، ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولىن كۇشەيتىپ، ولاردىڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ناقتىلاي تۇسەدى، ناتيجەسىندە زاڭ شىعارۋ پروتسەسى اناعۇرلىم اشىق، يكەمدى ءارى قوعام سۇرانىسىنا بەيىم بولادى. سونىمەن قاتار، قازاقستان حالىق كەڭەسىنىڭ قۇرىلۋى مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى بايلانىستى جاڭا ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيگە كوتەرىپ، ازاماتتىق قوعامنىڭ، ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ جانە وڭىرلىك قاۋىمداستىقتاردىڭ پىكىرىن جۇيەلى تۇردە ەسكەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى، بۇل ءوز كەزەگىندە قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتىپ، قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ ساپاسى مەن لەگيتيمدىلىگىن ارتتىرادى. ال ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىنىڭ ەنگىزىلۋى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن كۇشەيتىپ، بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى ۇيلەسىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي، ساياسي جۇيەنىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاۋعا، باسقارۋ پروتسەستەرىنىڭ ۇزدىكسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ستراتەگيالىق شەشىمدەردىڭ ءتيىمدى جۇزەگە اسۋىنا ىقپال ەتەدى. بۇدان بولەك، بۇل وزگەرىستەر بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى نىعايتىپ، شامادان تىس ورتالىقتاندىرۋدى ازايتۋعا، مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ ەسەپتىلىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. جالپى العاندا، اتالعان جاڭا ينستيتۋتتار بيلىك جۇيەسىن تەڭگەرىمدى، يكەمدى، تۇراقتى جانە قوعامعا بارىنشا جاقىن ەتىپ قالىپتاستىرىپ، ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋعا قاتىسۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتەدى، ال بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستاندا زاماناۋي، اشىق ءارى ءتيىمدى باسقارۋ مودەلىن ورنىقتىرۋعا نەگىز بولاتىن ماڭىزدى رەفورمالاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.

– كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردىڭ ءدال رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانۋى نەلىكتەن ماڭىزدى؟

– كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردىڭ ءدال رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانۋى – ونىڭ شىنايى حالىقتىق سيپاتىن ايقىندايتىن اسا ماڭىزدى ءارى ءپرينتسيپتى قادام. ويتكەنى كونستيتۋتسيا – تەك مەملەكەتتىك قۇرىلىمدى رەتتەيتىن زاڭ عانا ەمەس، ول بۇكىل حالىقتىڭ ورتاق تاڭداۋى مەن ەل دامۋىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى باعىتىن بەلگىلەيتىن نەگىزگى قۇجات. رەفەرەندۋم ارقىلى ءاربىر ازامات ەل بولاشاعىنا تىكەلەي ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولىپ، مەملەكەتتىك ماڭىزى بار شەشىمدەردى قابىلداۋعا قاتىسادى، بۇل دەموكراتيانىڭ ەڭ جوعارى كورىنىسى رەتىندە قوعامداعى سەنىمدى نىعايتادى جانە ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرادى. سونىمەن قاتار، مۇنداي فورمات اشىقتىق پەن جاريالىلىقتى قامتاماسىز ەتىپ، كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردىڭ كەڭ قوعامدىق تالقىلاۋدان وتۋىنە، ءتۇرلى پىكىرلەردىڭ ەسكەرىلۋىنە جانە ورتاق قوعامدىق كەلىسىمنىڭ قالىپتاسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ناتيجەسىندە قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ ساپاسى ارتىپ، ولاردىڭ زاڭدىلىعى مەن لەگيتيمدىلىگى كۇشەيەدى. سوندىقتان كونستيتۋتسيانىڭ ءدال رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانۋى – ونى شىن مانىندە بۇكىل حالىقتىڭ ەركىمەن بەكىتىلگەن تاريحي ءارى تاعدىرلى قۇجات رەتىندە ورنىقتىراتىن ماڭىزدى تەتىك.

– مۇنداي ءتاسىل ەۋروپالىق ساياسي تاجىريبەمەن قانشالىقتى ۇيلەسەدى؟

– مۇنداي ءتاسىل، ياعني كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار ارقىلى بيلىك تارماقتارىنىڭ اراسىنداعى تەڭگەرىمدى كۇشەيتۋ، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ ەسەپتىلىگىن ارتتىرۋ جانە ازاماتتاردىڭ شەشىم قابىلداۋ پروتسەسىنە قاتىسۋىن كەڭەيتۋ – جالپى العاندا ەۋروپالىق ساياسي تاجىريبەمەن ۇيلەسەتىن زاماناۋي جانە ءتيىمدى باعىت دەپ ەسەپتەيمىن. ەۋروپا ەلدەرىنىڭ كوپشىلىگىندە دەموكراتيالىق باسقارۋ جۇيەسى اشىقتىق، زاڭ ۇستەمدىگى، ينستيتۋتسيونالدىق تەپە-تەڭدىك جانە ازاماتتىق قوعامنىڭ بەلسەندى قاتىسۋى قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن، ال قازاقستاندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان رەفورمالار وسى قۇندىلىقتارمەن مازمۇندىق تۇرعىدان ۇندەس كەلەدى. اتاپ ايتقاندا، زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىن وڭتايلاندىرۋ، وكىلدى ورگانداردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ، قوعامدىق ديالوگ الاڭدارىن دامىتۋ سياقتى قادامدار ەۋروپادا قالىپتاسقان ءتيىمدى باسقارۋ مودەلدەرىنە جاقىنداي تۇسەدى. سونىمەن قاتار، ءبىرپالاتالى پارلامەنتتىك جۇيە دە بىرقاتار ەۋروپالىق مەملەكەتتەردە ءوزىن ءتيىمدى دالەلدەگەن، شەشىم قابىلداۋ جىلدامدىعىن ارتتىرىپ، ساياسي جاۋاپكەرشىلىكتى ناقتىلايتىن باسقارۋ فورماسى رەتىندە كەڭىنەن قولدانىلادى.

الايدا قازاقستان بۇل باعىتتا سىرتقى تاجىريبەنى مەحانيكالىق تۇردە كوشىرىپ وتىرعان جوق. كەرىسىنشە، ەلىمىز حالىقارالىق ۇزدىك تاجىريبەلەردى ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرمەن، تاريحي دامۋ جولىمەن جانە قوعامدىق قۇندىلىقتارمەن ۇيلەستىرە وتىرىپ، وزىندىك باسقارۋ مودەلىن قالىپتاستىرۋدا. بۇل – تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە ساياسي جۇيەنى جاڭعىرتۋداعى ماڭىزدى قاعيدا. ويتكەنى كەز كەلگەن رەفورما ەلدىڭ ىشكى سۇرانىسىنا، مادەني-الەۋمەتتىك كونتەكستىنە جانە ۇزاقمەرزىمدى دامۋ ماقساتتارىنا سايكەس جۇرگىزىلۋى ءتيىس.

جالپى العاندا، مۇنداي ءتاسىل قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق ستاندارتتارعا جاقىنداپ قانا قويماي، سونىمەن قاتار ءتيىمدى، تۇراقتى جانە قوعامعا باعىتتالعان باسقارۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلىسىن كورسەتەدى. بۇل – حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ، ۇلتتىق مۇددە مەن زاماناۋي تالاپتاردىڭ ۇيلەسىمىن تابۋعا باعىتتالعان جاۋاپتى ساياسي شەشىم.

– قازاقستان ەۋروپالىق وداق ەلدەرىمەن، سونىڭ ىشىندە يتاليامەن ەنەرگەتيكا، ينۆەستيتسيا جانە لوگيستيكا سالالارىندا ىنتىماقتاستىقتى بەلسەندى دامىتىپ كەلەدى. ەلدەگى ساياسي جاڭعىرۋ بۇل قاتىناستاردىڭ دامۋىنا اسەر ەتە الا ما؟

– مەنىڭ ويىمشا، قازاقستانداعى ساياسي جاڭعىرۋ ۇدەرىستەرى ەۋروپالىق وداق ەلدەرىمەن، سونىڭ ىشىندە يتاليامەن ەنەرگەتيكا، ينۆەستيتسيا جانە لوگيستيكا سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ساپالى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە تىكەلەي ىقپال ەتەدى. ويتكەنى كەز كەلگەن حالىقارالىق ارىپتەستىك ەڭ الدىمەن ەلدىڭ ىشكى ساياسي تۇراقتىلىعىنا، قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ سەنىمدىلىگىنە جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ اشىقتىعىنا نەگىزدەلەدى. جاڭا كونستيتۋتسيا اياسىندا قالىپتاسىپ جاتقان ادىلەتتى، ەسەپ بەرەتىن جانە بولجامدى باسقارۋ جۇيەسى قازاقستاندى شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن تارتىمدى ءارى سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندە كورسەتەدى. اسىرەسە زاڭ ۇستەمدىگى، مەنشىك قۇقىعىن قورعاۋ جانە ەكونوميكالىق شەشىمدەردىڭ تۇراقتىلىعى كۇشەيگەن جاعدايدا، ەۋروپالىق بيزنەس ءۇشىن ۇزاقمەرزىمدى ينۆەستيتسيالار سالۋعا قولايلى ورتا قالىپتاسادى.

سونىمەن قاتار، ساياسي جاڭعىرۋ قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ارتتىرىپ، ونىڭ وڭىرلىك جانە جاھاندىق دەڭگەيدەگى ءرولىن كۇشەيتەدى. بۇل، ءوز كەزەگىندە، ەنەرگەتيكالىق ارىپتەستىكتى ارتاراپتاندىرۋعا، كولىك-لوگيستيكالىق دالىزدەردى دامىتۋعا جانە جاڭا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستان ەۋروپا مەن ازيانى بايلانىستىراتىن ماڭىزدى ترانزيتتىك حاب رەتىندە ءوز پوزيتسياسىن نىعايتىپ كەلەدى، ال ىشكى ساياسي رەفورمالار بۇل پروتسەستىڭ تۇراقتىلىعى مەن تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى.

اتاپ ايتقاندا، يتاليا سياقتى ستراتەگيالىق ارىپتەستەرمەن بايلانىس تەك ەكونوميكالىق مۇددەلەرمەن شەكتەلمەيدى، ول سەنىمگە، ورتاق قۇندىلىقتارعا جانە ۇزاقمەرزىمدى ارىپتەستىككە نەگىزدەلەدى. وسى تۇرعىدان العاندا، قازاقستانداعى ساياسي رەفورمالار ەلدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى سەنىمدىلىگىن ارتتىرىپ، ەۋروپالىق سەرىكتەستەرمەن ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە جول اشادى. جالپى العاندا، ساياسي جاڭعىرۋ – ەكونوميكالىق دامۋ مەن حالىقارالىق سەرىكتەستىكتى نىعايتۋدىڭ نەگىزگى العىشارتتارىنىڭ ءبىرى.

– قازاقستان پرەزيدەنتى جاڭا كونستيتۋتسيا ەڭ الدىمەن جاستارعا باعىتتالعانىن اتاپ وتەدى. نەگىزگى زاڭعا عىلىم، ءبىلىم، يننوۆاتسيالار جانە جاساندى ينتەللەكت سياقتى ۇعىمدار ەنگىزىلگەن. بۇل قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان ءۇشىن ستراتەگيالىق باعىتى تۋرالى نەنى اڭعارتادى؟

– مەنىڭ پايىمداۋىمشا، جاڭا كونستيتۋتسيادا عىلىم، ءبىلىم، يننوۆاتسيالار جانە جاساندى ينتەللەكت سياقتى ۇعىمداردىڭ كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلۋى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق دامۋ باعىتىن ساپالى جاڭا ورىسكە – ادامي كاپيتالعا، زياتكەرلىك الەۋەتكە جانە جوعارى تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن يننوۆاتسيالىق ەكونوميكاعا باعىتتاعانىن ايقىن اڭعارتادى. بۇل – ەل بولاشاعىن شيكىزاتتىق رەسۋرستارمەن ەمەس، ءبىلىمدى، كرەاتيۆتى، باسەكەگە قابىلەتتى جانە تەحنولوگيالىق تۇرعىدان جەتىلگەن ۇلتپەن بايلانىستىراتىن تەرەڭ ءارى كورەگەن ساياسي ۇستانىم. جاستارعا باسىمدىق بەرۋ ارقىلى مەملەكەت تەك كادر دايارلاۋدى كوزدەپ وتىرعان جوق، سونىمەن قاتار جاڭا بۋىننىڭ ويلاۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدى، عىلىمي ىزدەنىس پەن جاڭاشىلدىقتى قولداۋدى، ءبىلىم مەن تەحنولوگيانى ءومىردىڭ باستى قۇندىلىعىنا اينالدىرۋدى ماقسات ەتەدى. جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ نەگىزگى زاڭدا كورىنىس تابۋى – قازاقستاننىڭ جاھاندىق تەحنولوگيالىق ترانسفورماتسياعا بەيىمدەلىپ قانا قويماي، سول ۇدەرىستەردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى ءارى بولاشاقتا درايۆەرلەرىنىڭ بىرىنە اينالۋعا ۇمتىلىسىن بىلدىرەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋعا، عىلىمدى ينستيتۋتسيونالدىق جانە قارجىلىق تۇرعىدان كۇشەيتۋگە، يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەنى دامىتۋعا جانە جاستار ءۇشىن تەڭ مۇمكىندىكتەرگە نەگىزدەلگەن اشىق ورتا قالىپتاستىرۋعا بەرىك قۇقىقتىق نەگىز قالايدى. جالپى العاندا، بۇل – قازاقستاننىڭ ۇزاقمەرزىمدى دامۋىندا باستى قوزعاۋشى كۇش رەتىندە جاستاردى، ءبىلىمدى جانە تەحنولوگيانى تاڭداعان، تەرەڭ ستراتەگيالىق ويعا قۇرىلعان، بولاشاققا باعىتتالعان مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ايقىن كورىنىسى.

– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، قازىرگى جاھاندىق سىن-قاتەرلەر جاعدايىندا جاڭا دامۋ مودەلدەرىن ىزدەپ وتىرعان ەۋروپالىق ەلدەر ءۇشىن قازاقستاننىڭ تاجىريبەسى قىزىقتى بولۋى مۇمكىن بە؟

– قازاقستاننىڭ تاجىريبەسى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قىزىعۋشىلىق تۋدىرۋى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى قازاقستان بۇگىندە ءداستۇرلى رەسۋرستىق ەكونوميكادان ادامي كاپيتالعا، تسيفرلاندىرۋعا جانە ينستيتۋتسيونالدىق جاڭعىرتۋعا نەگىزدەلگەن جاڭا دامۋ ۇلگىسىنە كوشۋ كەزەڭىن باستان وتكەرىپ وتىر، ال بۇل باعىت قازىرگى الەمدە وزەكتى بولىپ وتىر. ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار ارقىلى بيلىك جۇيەسىنىڭ تەڭگەرىمدىلىگى كۇشەيتىلىپ، ازاماتتاردىڭ شەشىم قابىلداۋ پروتسەسىنە قاتىسۋ مۇمكىندىگى كەڭەيىپ، مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ اشىقتىعى مەن ەسەپتىلىگى ارتا تۇسۋدە. سونىمەن قاتار، قازاقستاننىڭ ەۋروپا مەن ازيانى بايلانىستىراتىن گەوستراتەگيالىق ورنالاسۋى، كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى جانە ءارتۇرلى وركەنيەتتىك كەڭىستىكتەر اراسىندا تەڭگەرىمدى ديالوگ جۇرگىزۋ تاجىريبەسى دە ماڭىزدى ارتىقشىلىقتاردىڭ ءبىرى. بۇل، اسىرەسە، تۇراقتىلىقتى ساقتاي وتىرىپ، رەفورمالاردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرۋ، ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ مودەرنيزاتسيا جۇرگىزۋ جانە جاھاندىق وزگەرىستەرگە يكەمدى بەيىمدەلۋ تۇرعىسىنان قۇندى تاجىريبە بولىپ تابىلادى. جالپى العاندا، قازاقستاننىڭ تاجىريبەسى دايىن ۇلگى رەتىندە ەمەس، بىراق ءوز دامۋ جولىن ىزدەپ وتىرعان مەملەكەتتەر ءۇشىن بالاما كوزقاراس پەن ءتيىمدى شەشىمدەردىڭ پراكتيكالىق مىسالى رەتىندە قاراستىرىلۋى مۇمكىن.

Abai.kz