Nәzik jyrlarymen jýrekterdi jylytyp, jazghan maqalalarymen últtyng ózekti mәselelerine ýn qosqan kórnekti aqyn, audarmashy, publisist, M. Maqataev atyndaghy syilyqtyng iyegeri Amanhan Álimúly jerge, rugha bólinbey, úly Abaysha aitqanda «biring qazaq, biring dos» kórip, osydan tura 6 jyl búryn ómirden ótti. Ardaqty azamat әdebiyetting tóniregindegi, qoghamnyng ainalasyndaghy jaghdaylargha sergek qarady. Bir súhbatynda «jaqsy adamdar kóp» degen edi. Sol jaqsylardyng biri ózi boldy.

Sýiegine sóz singen

Sóz onyng sýiegine singen. Babalary Maylyqoja men Mәdeliqojany júrt biledi. Amanhannyng әkesi Álimqoja da óleng sózge qarajayau emes edi. Amanhandy qan jibermedi. Mektep jasynan jyrgha qúmartty.

Belgili aqyn, әdebiyet synshysy Ayan Nysanalin Mәskeudegi M. Gorikiy atyndaghy Ádebiyet institutynda oqyp jýrgende elge kanikulgha keledi. Sol kezde qolyna bir top talapker aqynnyng ólenderi týsedi. Arasynda oqushy Amanhannyng jyrlary da boldy. Aqyn aghasy ólenderine sholu jasap, aq jol tiledi. Sol uaqyttan beri ekeui baylanysyn ýzgen joq. Ómir men óleng turaly pikirlesip, shahmat taqtasynyng janynda jii bas qosatyn.

Amanhan Álimúly ómirden ótkennen keyin «Almaty» telearnasy «Sәule-ghúmyr» baghdarlamasynyng bir shygharylymyn ony eske alugha arnady. Sonda: «Amanhannyng ólenderinde ómirding shyndyghy bar. Ol shyndyqpen baurap alatyn. Aynala kóriniske móldir sezimmen qaraytyn. Múng bola ma, quanysh bola ma, ólende adal sóileytin» degen edi Ayan Nysanaliyn.

Quandyq pen Saghy aqynnyng qoldauy

Student kezinde osy móldirligimen kórnekti aqyndar Quandyq Shanghytbaev pen Saghy Jiyenbaevty da baurap alghan siyaqty. Jas aqyn-jazushylardyng kenesinde Quandyq aqyngha:

Jiydeli saydyng boyynda,

Aldanyp qalghan oiyngha,

Adasyp kettik erkem-ay!

Auyl men saydyng arasy,

Bolatyn edi jer talay – dep bastalatyn ólenin oqyp berip, tәnti qyldy. Quandyq Shanghytbaev jas aqyndy «Jazushy» baspasynyng poeziya bólimining mengerushisi Saghy Jiyenbaevpen tanystyrdy. Saghy aqyn «Bes qonyrau» atty kitapqa Amanhan Álimúlynyng ólenderin qostyrdy.

Baspasózge betteu

Ótken ghasyrdyng sekseninshi jyldary júrt Amanhan poeziyasyn osy kitap arqyly tanydy. Belgili aqyn, býgingi Jazushylar odaghy basqarmasy tóraghasynyng orynbasary Bauyrjan Jaqyp student kýnderinde búl jinaqty jata-jastana oqyghandaryn, óz tústarynyng óleng ólkesine keluine belgili bir dengeyde Amanhan Álimúlynyng jyrlary әser etkenin aitady.

Biraq Amanhan aqyn bolyp tanylghansha biraz mehnat keshti. Orta mektepti bitirgennen keyin bes-alty jyl joghary oqu ornyna týse almady. Áskerge baryp kelip, qúrylysta júmys istedi. Úly oishyl әl-Farabiymen bir topyraqta tughannan keyin be eken, QazMU-ding filosofiya jәne ekonomika fakulitetine qújattaryn tapsyryp, bilimin synady. Biraq joly bolmady. Keyinnen jurnalistikagha týsip, orda búzar jasqa tayanghanda qolyna diplomyn aldy.

Sol 1981 jyldan bastap qyryq jylgha juyq ghúmyryn baspasózge arnady. «Qazaqstan pioneri» (qazirgi «Úlan»), «Leninshil jas» («Jas Alash»), «Qazaq әdebiyeti», «Týrkistan», «Zan» gazetterinde, Qazaq radiosynda qoltanbasy qaldy. Ómirining songhy kezenderi «Aqiqat» jurnalynda ótti. Biraz jyl osy basylymnyng bas redaktory, keyinnen sholushysy boldy. 1991-1993 jyldary Ayan Nysanalin jәne aqiyq aqyn Múqaghaly Maqataev siyaqty Mәskeudegi M. Gorikiy atyndaghy Ádebiyet institutynda oqydy.

Poeziya parqy men publisistika 

Resey astanasynda oqytqan ústazdary sanasyna silkinis jasady. Poeziya men publisistikanyng arasyn ajyratudy ýiretti. Shynymen Amanhan Álimúlynyng ólenderi bos úranshyldyqtan, aqylgóilikten, kósemsuden ada, taza lirika. Aqynnyng qayratkerlik qyrlary jazghan maqalalarynda atoylap túr.

«Poeziya sayasiy-publisistikalyq saryn alyp, ruh terisin jamylghan emosiyagha boy aldyrsa, onyng boyynda danghazalyq pen daukestikten, dauryqpalyqtan basqa eshtene qalmaydy... Keyingi kezderi ólen-ocherk, óleng estelik, ólen-maqala, ólen-felieton, ólen-oda qaptap ketti... Sóz bostandyghy men demokratiyany paydalanyp kәsipqoy qalamgerler shynayy ólendi maqala taqyrybynyng dengeyine týsirip, aqparattyq-habarlama, faktologiyagha, aitys aqyndary ólenderining dengeyine týsirip jibergeli qashan. Sodan bolar, Abay, Maghjan, Iliyas, Múqaghalidan song da «úlylar» men «kórnekti aqyndar» qaptap ketti. Búl da sol ólenge degen jauapkershilikting joqtyghynan...

Ólen-jyrmen qazaqty synaytyndar kóbeydi... Men ólendi aqparat pen fakti alu ýshin emes, bolmasa iydeya men iydeologiyalyq qúral kózi retinde oqymaymyn... Meninshe, muzyka, obraz, til. Osy ýsheui bolsa, óleng jaman shyqpaydy... Lirikalyq óleng qysqa, jinaqy boluy kerek. Ol sening qas qaghym, shabyt bughan sәttegi kónil-kýiinning qaghazgha týsken kóshirmesi. Qay tústa sening kónil-kýiinning «ystyghy» basyldy. Sol tústa óleng bitti, ayaqtaldy degen sóz. Bir saghattan song qaytyp kelip sol ólendi soza beruge bolady. Ol onda lirika emes».

Amanhan Álimúlynyng әr jyldardaghy maqalalary men súhbattarynan alynghan búl sózderinde poeziyagha qoyar talaby, aqyndyq kredosy kórinedi. Osy talaptardy ózi ústanatyn, ózge aqyndardan da osyny talap etetin. Ózi óleng jazarda kýy talghamaytyn. Shabyttanghan shaqta kez kelgen jerde qolgha týsken kitap, gazet, paraqtargha jyrlaryn týsiretin.

Publisistikasyna kelsek, myna mysaldy qaytalaudan jalyqpaytyn: «1935 jyly Cherchilli Andre Moruagha «Siz kórkem dýniyenizdi qoya túrynyz, fashizm boy kóterip kele jatyr. Siz maqala jazynyz. Fashisting tankisining sanyn, samoletterining salmaghyn, qanday qauipti ekenin halyqqa jetkizinizshi» dep ótingen. Sonda Morua: «Men suretkermin, jazushymyn, búghan aralaspaymyn» dep jauap bergen. 1938 jyly fashizm býkil Europany jaulap alghan kezde Morua «Men shynynda da bedeldi edim, halyqqa sózim ótetin edi, nege jazbadym» dep ókingen» degen aqyn jurnalistikany jauynger janr sanady. Mәskeuden qaytyp oralghan son, «Zan» gazetine qabyldanyp, qalamyn últ mýddesine arnady. Til, dil, patriotizm, t.b. últymyzgha qatysty mәselelerdi kóterdi. Sol kezde «Karavan» sekildi keybir orys tildi basylymdar últshyl, shovinist atandyrdy.

Jastardyng qamqorshysy

Amanhan Álimúly «Aqiqat» jurnalyna bas redaktor bolyp kelgende basylymdy tartymdy etip bezendiruden bastap, avtor tartudy belsendi qolgha aldy. Sonynan ergen jurnalisterdi tәrbiyeledi. Jylt etken talanttargha qamqorlyq pen qoldau kórsetti. Shәkirtterining arasynda atalmysh basylymnyng qazirgi bas redaktorynyng orynbasary Dina Imambaeva, jas jurnalist Aqbota Islambek esimderin atap ótuge bolady. Ásirese, jas aqyndargha qamqorlyghy erekshe edi. Búl qatarda Bauyrjan Áliqoja, Aynúr Tóleu, Asylbek Janbyrbay, Aydyn Bayys syndy talanttar bar.

Ózim Amanhan aqynmen sol kezde tanysqan edim. Biraq bizdi tabystyrghan jurnalistika emes, әdebiyet, sonyng ishinde audarma óneri. Tiyip-qashyp poeziyany audaratynym bar. Biraz jyl búryn radiodan Amanhan aghanyng súhbatyn tyndap, orys aqyny Nikolay Rubsov turaly bildim. Dúrysy, sol aqyndy Amanhan Álimúly arqyly tanydym. Sodan qyzyghyp, kitabyn tauyp, oqydym. Bir óleni únap, qazaqshaladym. Facebook-ke salghanymda sol audarmamdy aqyn kórip, jyly pikir bildirdi. Messendjer arqyly shyghyp, úyaly telefon nómerimdi súrady. Ózi habarlasyp, poeziya, audarma óneri jayly biraz kenes aitty. Jurnalgha avtor bolugha shaqyrdy. Úsynysyn qúp alyp, qarapayymdylyghyna qayran qalyp, riza boldym. Maqtauyna marqayyp ta qaldym. Onyng auzynan Qaraghandyda Kәusәriya Sәulehan degen talapty, talantty aqyn baryn bildim. Amanhan aghanyng sergektigine sonda tanghaldym. Shynymdy aitsam, ózim Arqadan shyghyp, Kәusәriya qaryndasym turaly estimeppin. Amanhan aghanyng aituynan keyin ghana tanystym.

IYә, Amanhan Álimúly Almatyda jatyp, qay ónirde qanday talantty aqyn baryn biletin. Ózi belsendi qoldanushysy bolghan әleumettik jelide daryndy jastargha aqyl-kenesin berip, solardyng ólenderin nasihattaytyn. Belgili jazushy Quandyq Týmenbay basqarghan «Ýrker» jurnalyna jastardyng jyrlaryn da talay úsyndy. Ózining aldyndaghy buynnan kórgenin jastargha qaytardy.

Ghylymy ainalymgha engizu kerek!

Amanhan Álimúly men kórnekti aqyn, Memlekettik syilyqtyng iyegeri Esenghaly Raushanov ekeui jan dostar edi. Amanhandy Esenghalidan artyq bilgen adam da shamaly shyghar. «Amanhanda birden týsinuge qiyn kózqarastar kóp. Asyly, ol turaly sózdi Amanhan jәne Temirbek Qojakeev degen taqyryptan bastap, Amanhan jәne býkilәlemdik sionizm tory, Amanhan jәne memleketshildik, Amanhan jәne Asqar Sýleymenov, Amanhan jәne Toqash Berdiyarov, Amanhan jәne jastar, Amanhan jәne zang jurnalistikasy sekildi arnalarda taratyp aitsa әngime tolyq bolar edi. Kórip otyrghanynyzday, taqyryp kóp salaly. Kýrdeli. Jýdә qiyn da. Bir maqalagha syimaydy» dep jazdy Esenghaly Amanhannyng «Ataqonys» atty kitabynyng alghysózinde. Arada bir jyl uaqyt ótkende Esenghalidyng ózi dýniyeden ozdy. Ol jazghanday, rasymen Amanhannyng barlyq arnalaryn bir maqala arqyly tarqatu onay emes.

Aqynnyng artynda «Kezdesu», «Janymnyng japyraghy». «Ay núry alaqanymda» jyr jinaqtary men «Ótkirding jýzi» atty publisistikalyq kitaby qaldy. Búl kitaptargha sýienip, onyng shygharmashylyghy, aqyndyq, jurnalistik, azamattyq ústanymdary jayynda kurstyq jәne diplomdyq júmystar, kandidattyq, doktorlyq dissertasiyalar qorghaluy kerek dep esepteymin.

Amanhan Álimúly ómirden óterinen bir jylday búryn әl-Faraby atyndaghy Qazaq Últtyq uniyversiytetining mehanika-matematika fakulitetinde onyng «Sol qyz qazir múratym, tilegim de» atty shygharmashylyq keshi ótti.

«Biz әlem halqymen bәsekelese alatyn, bәsekelestikke layyq últ boluymyz kerek. Qazaqtyng túlghaly qalamgeri Qaltay Múhamedjanov «Amanhan, pәlenshe menen nege ozyp ketti deme, men pәlensheden nege qalyp qoydym de. Ol seni qanattandyrady, eng jaman qasiyet qyzghanyshtan boyyndy alys ústatady. Ilgeri úmtyldyrady, qamshylaydy» deytin. Sondyqtan, qúrmetti jastar, men de senderge Qaltay aghamnyng sózin qaytalaymyn. Sender de «anau menen nege ozyp ketti demey, men nege odan qalyp qoydym» dep ózderine súraq qoyyp, ózderindi qamshylandar, ózderine degen jauapkershilikti arttyryndar. Biz bәrimiz sonday bolsaq, últymyz ózge últtarmen bәsekelese ósip, órkendep, dýniyege tanylghan ýstine, tanyla týsedi. Osyny esten shygharmasaq bәsekelestikke layyq el-júrt, últ bolyp qalyptasamyz. Uaqyt pen zamannyng talap-tileginen qalmaymyz» degen edi aqyn sonda. Búl sóz qazir Amanhannyng amanatynday estiledi.

Amanghaly Qaljanov

Abai.kz