Qazaqstandaghy sayasy janghyru kezeninde aldaghy Qúryltay saylauy qogham ýshin manyzdy syn bolghaly túr. Osy mәsele boyynsha býkilhalyqtyq referendumda halyq «Qúryltay tek partiyalyq tizimmen jasaqtalady» degen zandy qoldap dauys berdi... Halyq partiyalargha senim bildirdi... Al, partiyalar halyqtyng senimin aqtap jatyr ma?

Sondyqtan, Qasym-Jomart Toqaev tamyz aiynda ótetinin mәlimdegen búl nauqan partiyalar men azamattyq qogham ýshin jana mýmkindiktermen qatar, ýlken jauapkershilik jýkteydi. Preziydent atap ótkendey, partiyalardyng dayyndaluyna shamamen bes ay uaqyt berildi. Biraq búl uaqyt tek formaldy dayyndyqqa emes, sapaly, әdil jәne ashyq irikteu jýrgizuge júmsaluy tiyis ekendigi aitpasa da týsinikti. Biraq mәsele solay ma?

Birinshi kezekte qoghamdy alandatatyn mәsele

– Qúryltay deputattarynyng kim bolatyny:

– Partiyalar óz tizimderin qalay jasaqtaydy?

– Qanday kriyteriylerge sýienedi?

Búl súraqtargha naqty әri ashyq jauap berilui kerek.

Shyn mәninde, әr partiya ay sayyn nemese kezen-kezenimen óz kandidattaryn jariyalap, olardyng ómirbayany men qoghamgha sinirgen enbegin tanystyryp otyrsa, halyqtyng senimi artar edi. Ashyqtyq – әdildikting negizi. Eger búl prosess jabyq kýiinde qalsa, «aqshasy barlar ghana ótedi» degen kýmәn kýsheye týsedi. Búl – tek partiyalardyng bedeline emes, jalpy sayasy jýiege qauip.

Ekinshi manyzdy mәsele

– Qarapayym, biraq el ýshin enbek etip jýrgen azamattardyng taghdyry. Qazaqstanda halyqtyng mún-múqtajyn kóterip jýrgen, naqty isterimen tanylghan kóptegen túlghalar bar. Alayda olardyng qarjylyq mýmkindigi shekteuli boluy mýmkin. Osynday azamattar partiya tiziminen oryn ala ma? Álde sayasy dodada qarjy men baylanys sheshushi ról atqara ma? Eger shyn mәninde әdil jýie qúrylsa, onda partiyalar tek tanymal nemese auqatty adamdargha emes, halyq arasynda bedeli bar, naqty isimen dәleldengen túlghalargha basymdyq berui tiyis. Búl – Qúryltaydyng legitimdigi men sapasynyng basty kepili.

Ýshinshi mәsele

– Qogham men biylik arasyndaghy senim.

Qúryltay tek formaldy organ emes, ol halyqtyng ýnine ainaluy kerek. Sondyqtan irikteu prosesine qoghamdyq baqylau tetikterin engizu manyzdy. Mysaly, tәuelsiz sarapshylardyng qatysuy, qoghamdyq talqylaular, onlayn dauys beru elementteri – osynyng bәri jýiege senimdi arttyra alady. Sonymen qatar, kandidattargha qoyylatyn talaptar naqty әri qatang boluy tiyis: kәsibiylik, adaldyq, qogham aldyndaghy jauapkershilik.

Qorytyndylay kele, aldaghy Qúryltay saylauy – Qazaqstan ýshin ýlken mýmkindik. Búl mýmkindik әdildik pen ashyqtyq qaghidattaryna sýiengen jaghdayda ghana óz nәtiyjesin beredi. Eger partiyalar halyq senimin aqtaghysy kelse, olar óz tizimderin jasaqtauda barynsha әdil, ashyq jәne jauapty boluy tiyis. Sonda ghana Qúryltay shyn mәninde halyqtyng mýddesin qorghaytyn organgha ainalady.

Qaneki, qay partiya bastamshyl bop, ózining ashyq tizimin halyqqa jariyalay bastar eken?

Áu, qaydasyndar:

1. «Amanat» partiyasy;

2. «Aq Jol» Qazaqstannyng demokratiyalyq partiyasy;

3. Qazaqstan Halyq partiyasy;

4. «Auyl» halyqtyq-demokratiyalyq patriottyq partiyasy;

5. «Jalpyúlttyq sosial-demokratiyalyq partiya»;

6. «Qazaqstannyng «Baytaq» jasyldar partiyasy;

7. «Respublica» partiyasy» qoghamdyq birlestigi.

8. «Ádilet»partiyasy... 

Ábdirashit Bәkirúly, filosof

Abai.kz