Últymyzdyng bay da shúrayly til mәdeniyetine qúrmet etu, kýndelikti ómirde qoldanu, oghan múragerlik etu últ mýshelerining búltarytpas boryshy. Óitkeni Qazaq tili Qazaqstan respublikasynyng memlekettik tili, týrki tilderine jatatyn, 16 millionnan astam adam sóileytin, 600 mynnan astam sózdik qory, 200 den astam sóz tudyrushy jalghau-júrnaghy bar әlemdegi iri qyryq tilding biri bolyp sanalady.

Til halyqtyq qazyna, ol adamdardyng túrmysy men qyzmeti barysynda manyzdy ról atqarady. Til mәndik qasiyeti jaghynan alghanda erekshe qoghamdyq qúbylys, al atqaratyn qyzmeti jaghynan adamzattyng eng manyzdy qarym-qatynas qúraly, әri til-oydy beyneleuding qúraly. Adam óz ómirinde tanyghan, týsingen, sezingen, bilgen, kórgen nәrselerin til arqyly jetkizedi.

Qazirgi jahandanu barysynda baylyq bir elding ekonomikasynyng kýsh quatynyng simvoly bolsa, til-bir últtyng ruhany kýsh-quatynyng simvoly, әri últ ruhynyng jandy beynesi. Últ tarihynyng jarqyn ainasy. Til túghyrynyng biyikke kóterilgeni halyq mәrtebesining jogharlaghanynyng belgisi.

Adamzattyng til ýrdisi tarihy jәne ghylymy sipattamalarymen ghana óz boyauyn әigileydi, әrbir úghymnyng adam sanasyna qalyptasyp, belgili bir ataumen beynelenui til ghylymynyng etimologiya salasyna sayady. Osy túrghydan qaraghanda әrbir ataudyng óz shejiresi bolumen birge, onyng maghynalyq ainalymy, jasalu joldary, tarihy bolady. maghynalyq aighaqtyng úlghayyy , tarayy nemese ózgerui sol últtyng tirshilik tynysy men baylanysty, әri óte bayau aragha ghasyrlar saluy mýmkin. Sondyqtan tilding payda bolu, damu, kórkeyip-gýldenui, qatardan qaluy, joyyluy syndy óz ainalu orbitasy bar ghylym.

Qazaq tili damu tarihyna qaray tómendegi dәuirlerdi bastan ótkergen.

1.Altay dәuiri búl til tarihynyng erte zamanghy bólimi bolyp týrki tilder, múghyl jәne tonys, iyәnju tilder toby.

2.Hún(ghún)dәuiri búl 3-ghasyrdan 5-ghasyrgha deyingi aralyq.

3.Kóne týrki dәuiri 5-ghasyrdan 10-ghasyrgha deyingi aralyq.

4.orta ghasyr dәuiri 10-ghasyrdan 15-ghasyrgha deyingi dәuir. Búl dәuir óz ishinen qara haniyler dәuiri 10-ghasyrdan 12-ghasyrgha deyin. Monghúl dәuiri 12-ghasyrdan 15-ghasyrgha deyin bolyp eki topqa bólinedi.

5.Qazaq handyghy dәuiri 1456-jyldan 19-ghasyrdyng ortasyna deyin.

6.Qazaq handyghynan keyingi dәuir 19-ghasyrdyng ortasynan 20-ghasyrdyng 30-jyldaryna deyin.

7.Qazirgi qazaq tili 30-jyldardan keyin qoldanylghan til.

8.1991-jyly elimiz tәuelsizdik jariyalap qazaq tili qazaqstannyng memleket tili bolyp әlemdegi alpauyt elderding sanatyna enip halyqaragha tanyluy.

Ghasyrlar qoynauynan tilimizding bizge anyq ta taza jýieli jetkendigin sóz asyly maqal-mәteldermen dәleldep, «til qaruy – sóz», «Sóz qaruy-oy», «Tilden artyq qazyna joq, Tilden artyq qasiyet joq», «Anam bergen tughan tilim, atam bergen qúral tilim», «Ana sýti boy ósiredi, ana tili oy ósiredi. Til tas jarady, tis jarmasa bas jarady. Qyzyl tilde buyn joq, sheshenning tili sheberding bizi ortaq. Pil kótermegendi til kóteredi. At jýirigi asqa, til jýirigi basqa. Tughan el-túghyrym, tughan til-qyzyrym. Bas kespek bolsada, til kespek joq. Tilsiz jerde tirshilik joq. Til-dostyqtyng altyn kópiri. Adam tilden jazady,kónilden azady. Til-tirshilikting tiregi.

Jeti júrttyng tilin bil, jeti týrli bilim bil. Tilde tiyek joq, auyzda jiyek joq. Til-tilip týser nar kesken. Sóz ótkir jebe tau tesken. Tilsiz halyq ólgen balyq, ótkir til-daryn, úzyn til-jauyn. Til-kónilding kilti. Biz jogharydaghy naqyl sózderden anamyzdyng aq sýtinen daryghan ana tilimizding asyl qasiyetterin ardaqtap, últ aralyq qatynas qúralyna ainaldyrugha kýsh salyp tilimizding mәrtebesin jogharylatayyq!

Til tuy jyghylmasa, últ tuy da jyghylmaydy. Dýniyedegi eng ozyq últ saltanat qúrsa, sol últtyng tili qasterlenip jalpy júrt ýirenetin tilge ainalary haq. Kerisinshe últ kenjelep, toqyrasa, sol últtyng tili sheginshektep toqyraydy. Sondyqtan bir últtyng kórkeyip gýldenui sol últtyng tilining kórkengine, damuyna qatysty deymiz. Óitkeni, tili joghalghan elding ózi de joghalady. Árqaysy últ tilderining ózindik erekshelikteri men artyqshylyqtary bar, til ereksheligine qúrmet etu әste tar óristilikpen ózge últ tilderin shetke qaghu degen mәndi bildirmeydi. Qayta óz ana tilin iygeru arqyly últ pen últ arasynda til jaghyndaghy kedergini jenildetip ana tilding qúdiretin әigileu, ózge tilderdi elimizding damuy jolynda damyghan eldermen tәjiriybe almastyru maqsatynda ýirenip qajetke jaratuymyz kerek. Býgingi tanda ózge últtar qazaq últynyng ana tili, dinni, salt-sanasy, ata dәstýri әdet-ghúrpy damyghan elge ainaldy dep tamsana qaraydy. Al osynday elde jasaghan biz ózge tilde sóileuge beyimbiz. Sebebi, sana sezimning oyanuy, últtyq kózqarastyng әlsizdigi.

Men kóshe kóliginde kele jatyp 60 jastan asqan egde әielding eki birdey nemeresimen (5-6 jastar shamasynda) ózge tilde til tabysyp kele jatqanyna kuә boldym.

- Balalarynyzgha nege óz tilinizde sóilemeysiz?-dedim.

- Ol, әke-sheshesi qazaq tilin bilmeydi. Sondyqtan ana tili osylay shyqqan dep jauap berdi.

Mine búl ananyng ana tilge degen jauapkershiligin mýlde úmytqandyghyn kórsetedi.

Til óte kýrdeli ,san sanaly qúbylys. onyng sipatyn myna jaqtardan kóruge bodady:

Til adamzat qoghamynyng eng basty qatynas qúraly. Adamdar týsinisip, qoghamdyq óndiristik qimylmen shúghyldanu ýshin bir-birimen baylanys jasap, oi-pikir auystyryp, til tabysady. Til adamzat qoghamymen birge tuyp birge jasaytyn qoghamdyq qúbylys. Til payda bolghannan bastap býkil qogham mýshelerining tabyna, ornyna qaramay, barlyghyna birdey qyzmet etedi. Óitkeni ol taptyq qogham payda boludan búryn payda bolghan, bir tutas jýie bolyp adamzat mәdeniyetining qarym qatynas qúraly bolghan. Ol fonetika, grammatika, leksika, stilistika salalary boyynsha zeritteledi.

Fonetika-tildegi dybystardy jәne olardyng jasalu, jýielenuin dybys zandylyghyn qarastyratyn til ghylymynyng bir ilimi úghymynda qoldanady.Fonetikanyng týiindi zertteytin obektisi-dybys. Alayda dybys degen sózding beretin úghymy ken. Fonetikanyng zertteytin dybystary fizikalyq qúbylysqa sayatyn ózenning gýrili, mashinanyng dýrili, sudyng synghyry, tudyng sybdyry, t b. emes. Qayta adamnyng dybystau mýshelerining qyzmeti arqyly shyghatyn bir birine sayalyq jaghynan paryqty mәnge ie til dybystary bolyp tabylady.

Grammatika-sózderding ózgerui jәne sózderding sóilemde tirkesui turaly erejeler jinaghy-bolu sipaty men sózding qúrylymy sózderdi sol ereje boyynsha jýiege salugha mindetti.

Leksika - barlyq sózderding jinaghy degen úghymdy bildiredi. Tildegi sóz baylyghyn aiqyndaytyn til ghylymynyng salasy. Onyng zeritteu obektisi – sóz.

Stilistika – sózderding júmsalym jaghyndaghy mәseleni zerittep, zerdeleydi. Yaghny til ghylymynyng tildik tәsilder jýiesin zertteu salasy.

Qazaq tili qazaqtyng menshikti ruhany baylyghy әri úzaq ghasyrlar boyynsha qalyptasyp, damyp, súryptalyp kemeldengen últtyq daralyq qasiyeti sanalady. Qazaq tili qazaqtyng auyzeki til negizinde barlyqqa kelip, aqyn-jyrau, dilmәr sheshendermen shejireshiler talantty qalamgerler men til mamandarynyng mazmúnyn bayytyp, qalypqa týsirui men әrlenip, әdemilenip, ajarlanyp, kórkeyip, óndelip, súryptalyp jýiege týsken kórkem әdebiyet shygharmalarynyng tili negizinde jalpy halyqtyq til bolyp, sharuashylyqtyng bar salasyn órkendete týsuge sebepshi kýshi. Halqymyzdyng mәdeny dәrejesin joghary órege kóteretin pәrmendi qúral. Júrytshylyqty jappay otanshyldyq ruhqa baulityn ruhany baylyq.

Qazaq tili - kórkemdik týr men týske bay, boyauy qanyq, aluan týrli  stildik tәsilderge ie jandy da iykemdi súlu til óresine jetken, ghylymy jýiege týsken qazaq halqy ortaq paydalanatyn til.

Ana tilimizdi ardaqtau әrbir azamattyng paryzy. Úrpaghymyz tildi óz maghynasynda sóilesin desek, ózimiz sózding týp tórkinine zer salyp, tilding qoldanu ayasyn iygeruimiz kerek.

Ana tildi úmytqan adam óz halqynyng ótkeninde úmytyp bolashaghynan qol ýzedi.

Ana til-ar ólshemi, olay bolsa til shúbarlau, kónil túnyghyn laylau degen sóz.

Ana til - ata-babamyzdan miras bolyp kele jatqan bagha jetpes asyl múra, demek әr adam ana tilin kózining qarasynday qorghaugha, onyng tazalyghyn saqtaugha mindetti. Amal ne, ana tilimizdi shúbarlap, basqa tilding sózderimen aralastyryp sóileytinderdi jiy keziktiremiz, tipti ana tilden bezip, ózge tilde sóileytin soraqylardy kórgende janyng ashidy. Naghyz adam ana tilin qúrmettegen adam. Búl sening basqa tildi mengeruine bóget bolmaydy, qayta seni adamgershilikke, otanshyldyqqa jeteleydi. Ana tilining tereng iyrimine boylay bilu tolymdy adam boludyng belgisi. Qorytyp aitqanda tughan jerdi, eldi, mekendi ,otandy sýi degen sóz. Til- ata-babamyzdyng bizge qaldyrghan amanaty. Býgingi úrpaqtyng mәrtebesi, ertengi jetkinshekterding kepili, sondyqtan tilimizding qadir-qasiyetin bilu , óz tilinde sóileu elimizding taghdyryna qatysty iri is. Tildi saqtaudyng ghylymy әdisi-tilding immuniytetining qalyptasuy. Tildi úrpaqtan úrpaqqa jetkizu ýshin, otbasylyq tәrbiyeni kýsheytip, ana dýniyege kelgen sәbiyge ana sýtimen óz ana tilining nәrin berui kerek. Sәby әlemdi qay tilmen tanysa sol til onyng asyl qazynasy esepteledi de ana tilimen kókiregi oyanyp, kónili kóterilip, oy órisi saralanady, sebebi sol tilmen alghashqy ómirde nәr beretin asyl sózderdi iygeredi. Mysaly, ata-apa, әke-sheshe, nan, shәy t.b.

Til otbasynyng qarym-qatynas qúraly ghana emes, qoghamdyq damudyng manyzdy satysy. Tildi tehnologiya arqyly saqtaugha bolady. Halqymyz ruhany әlemdi bayytu, aqparattyq oryndary, gazet-jurnal, radio, televizor, toraptar men internntterde tildi shúbarlamay tolyq qoldanysqa týsirip, ýgittik róldaryn sәulelendirip, ana tilde qalypqa týsirip, býgingi úrpaqqa til arqyly jana tarih jasaugha oray jaratu kerek.

Til oimen tikeley baylanysty bolady. Tildi oy men sana qatynasy jaghynan qaraghanda ol oidy qalyptastyrady, jaryqqa shygharatyn qúral, әri sifrlyq tehnologiya. Sebebi adamnyng oiy qoghamdyq ómirdegi adamdardy qorshaghan ainaladaghy zattardyn, qúbylystyn, isting adam sanasyndaghy kórinis sәulesi. Til arqyly oilaysyn, jetkizesin.

Til-últtyq qúndylyqtyn, salt-dәstýrdin, mәdeniyet, oqu-aghartudyn, ónerdin, últtyq tanymnyn, bolmystyng saqtalatyn orny әri jetkizetin qúraly. Biz halqymyzdyng ruhany әlemin bayytuda últtyq әdebiyetimizding kókjiyegin keneytude til arqyly beyneleuden aiyryla almaymyz. Sondyqtan kiyeli til ónerimizdi ardaqtaugha ózimizdi arnayyq aghayyn. Búl bizding búltarytpas paryzymyz.

Qazir dýniyede qoldanys kórip túrghan 2300 shamasynda til bar. Osylardyng ishinde aghylshyn, qytay, orys, ispan, soltýstik ýndi, arab, portugol, nemis, japon jәne fransuz tilderi qoldanys ayasynda aghalap alda túrghan tilder esepteledi eken de, qalghandary memleket, rayon, últ, tipti ru, taypa kóleminde júmsalym tabady. Tilde jaratylys qasiyeti, qoghamdyq qasiyette bolady. Tildi payda qylatyndar, paydalanatyndar jәne jalghap taratatyndar, damytatyndar-qogham mýshesi, adamdar bolghandyqtan, mәlim bir tildik qogham damuynyng óresine ilesip, damyp tolyp otyruda, joyylyp ketude onyng qoghamdyq qasiyetine atap aitqanda sol til, menshiktenushi halyqtyng tarihy orny men róline baylanysty bolady. Sondyqtan qazaq tilin shúbarlamay dúrys qoldanysqa týsirip, manyzy men maqsatyn aiqyndap, qoldanysyn keneytip, últ aralyq tilder qataryna qoygha qúlshynayyq.

Baybolat Qanatbek

Abai.kz