Seysenbi, 7 Sәuir 2026
«Soqyr» Femida 149 0 pikir 7 Sәuir, 2026 saghat 13:42

Patshalyq Resey qazaq jerin qalay jaulady?!

Suret: vikiypediyadan alyndy

Resey imperiyasynyng qazaq jerine alghashqy әskeriy-sayasy qadamdary men ony tolyq baghyndyruy bir jarym ghasyrdan astam uaqytqa sozylghan kýrdeli prosess boldy.

Búl ýderisting basy men sonyn naqty datalarmen bylaysha kórsetuge bolady:

  1. Alghashqy qadamdar - XVIII ghasyrdyng basy

Resey әskerining qazaq dalasyna jýieli týrde ayaq basuy Pyotr I patshanyng Ortalyq Aziyagha jol ashu strategiyasymen tikeley baylanysty.

  • 1714–1720 jyldar

Ertis boyyna alghashqy әskery bekinisterding salynuy. Podpolkovnik I. Buhgolis bastaghan ekspedisiya Yamyshev (1715 j.) jәne Omby (1716 j.) bekinisterin túrghyzdy. Keyinnen Semey (1718 j.) jәne Óskemen (1720 j.) bekinisteri boy kóterdi. Búl — Resey әskerining qazaq jerining soltýstik-shyghys jiyegine túraqtap, ishkeriley enuining bastauy.

  • 1731 jyl: Ábilqayyr hannyng Resey imperiyasynyng qol astyna ótu turaly ant berui. Osydan keyin Reseyding әskeriy-әkimshilik yqpaly zandastyryla bastady.
  1. Ishkeriley enu jәne Orta jýz ben Kishi jýzdi baghyndyru (1820–1840 jj.)

XIX ghasyrdyng birinshi shiyreginde Resey imperiyasy handyq biylikti joyyp («Sibir qyrghyzdary turaly jarghy» 1822 j. jәne «Orynbor qyrghyzdary turaly jarghy» 1824 j.), dalanyng ortalyq bóligine әskery bekinister (Aqmola, Kókshetau, Bayanauyl t.b.) sala bastady. Kenesary han bastaghan últ-azattyq kóterilisting (1837–1847 jj.) jenilui Qazaqstannyng ortalyq jәne soltýstik ónirlerining Reseyge birjola baghynyshty bolghanyn kórsetti.

  1. Jaulap aludyng ayaqtaluy - XIX ghasyrdyng ekinshi jartysy

Qazaq jerin jaulap aludyng songhy kezeni Ontýstik Qazaqstan men Jetisu óniri ýshin bolghan shayqastarmen sipattalady.

  • 1850–1860 jyldar

Búl kezende Resey әskeri Qoqan handyghynyng iyeligindegi qazaq jerlerine (Ile alqaby, Syrdariya boyy) shabuyl jasady. Siz búghan deyin atap ótkendey, 1851 jyly Taushýbek, 1853 jyly Aqmeshit alyndy.

  • 1864 jyl

Áulieata (Taraz), Týrkistan jәne Shymkent qalalarynyng qúlauy. Osy jyly polkovnik Chernyaev pen Verevkinning әskerleri Shymkent týbinde qosylyp, Reseyding «Orynbor» jәne «Sibir» әskery shepteri biriktirildi.

  • 1867–1868 jyldar: Patsha ýkimeti «Syrdariya men Jetisu oblystaryn basqaru turaly» jәne «Orynbor men Batys Sibir general-gubernatorlyqtaryn basqaru turaly» erejelerdi engizdi. Osy jyldar qazaq jerin sayasiy-әkimshilik túrghydan jaulap aludyng ayaqtalghan uaqyty bolyp esepteledi. Óitkeni, býkil qazaq dalasy Reseyding birynghay basqaru jýiesine tolyqtay kóshirildi.

Sonymen:

■ Alghashqy ayaq basuy - 1715–1720 jj. (Ertis boyyndaghy bekinister).

■ Tolyq jaulap bitui - 1864–1868 jyldar.

■ 1865 jyly — әskery túrghydan (Tashkentting alynuymen negizgi qazaq jerleri baghyndy).

■ 1868 jyly — zandyq-әkimshilik túrghydan (Reformalar arqyly býkil jer imperiya menshigi dep jariyalandy).

Osylaysha, Resey imperiyasy qazaq jerin jaulap alu ýshin shamamen 150 jyl júmsady. Búl úzaq uaqyt halyqtyng tabandy qarsylyghy men dalanyng kendigine baylanysty boldy.

Qazaq jerin 150 jylda әzer jaulap bitken Resey ainaldyrghan 20 jyl ishinde Qoqan, Hiua, Búqar handyqtaryn talqandap, 1885 jyly týrikmen jerin baghyndyrghan song býkil Ortalyq Aziyany óz biyligine aldy.

Abai.kz

0 pikir