پاتشالىق رەسەي قازاق جەرىن قالاي جاۋلادى؟!
رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاق جەرىنە العاشقى اسكەري-ساياسي قادامدارى مەن ونى تولىق باعىندىرۋى ءبىر جارىم عاسىردان استام ۋاقىتقا سوزىلعان كۇردەلى پروتسەسس بولدى.
بۇل ۇدەرىستىڭ باسى مەن سوڭىن ناقتى داتالارمەن بىلايشا كورسەتۋگە بولادى:
- العاشقى قادامدار - XVIII عاسىردىڭ باسى
رەسەي اسكەرىنىڭ قازاق دالاسىنا جۇيەلى تۇردە اياق باسۋى پيوتر I پاتشانىڭ ورتالىق ازياعا جول اشۋ ستراتەگياسىمەن تىكەلەي بايلانىستى.
- 1714–1720 جىلدار
ەرتىس بويىنا العاشقى اسكەري بەكىنىستەردىڭ سالىنۋى. پودپولكوۆنيك ي. بۋحگولتس باستاعان ەكسپەديتسيا يامىشەۆ (1715 ج.) جانە ومبى (1716 ج.) بەكىنىستەرىن تۇرعىزدى. كەيىننەن سەمەي (1718 ج.) جانە وسكەمەن (1720 ج.) بەكىنىستەرى بوي كوتەردى. بۇل — رەسەي اسكەرىنىڭ قازاق جەرىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس جيەگىنە تۇراقتاپ، ىشكەرىلەي ەنۋىنىڭ باستاۋى.
- 1731 جىل: ابىلقايىر حاننىڭ رەسەي يمپەرياسىنىڭ قول استىنا ءوتۋ تۋرالى انت بەرۋى. وسىدان كەيىن رەسەيدىڭ اسكەري-اكىمشىلىك ىقپالى زاڭداستىرىلا باستادى.
- ىشكەرىلەي ەنۋ جانە ورتا ءجۇز بەن كىشى ءجۇزدى باعىندىرۋ (1820–1840 جج.)
XIX عاسىردىڭ ءبىرىنشى شيرەگىندە رەسەي يمپەرياسى حاندىق بيلىكتى جويىپ («ءسىبىر قىرعىزدارى تۋرالى جارعى» 1822 ج. جانە «ورىنبور قىرعىزدارى تۋرالى جارعى» 1824 ج.), دالانىڭ ورتالىق بولىگىنە اسكەري بەكىنىستەر (اقمولا، كوكشەتاۋ، باياناۋىل ت.ب.) سالا باستادى. كەنەسارى حان باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ (1837–1847 جج.) جەڭىلۋى قازاقستاننىڭ ورتالىق جانە سولتۇستىك وڭىرلەرىنىڭ رەسەيگە ءبىرجولا باعىنىشتى بولعانىن كورسەتتى.
- جاۋلاپ الۋدىڭ اياقتالۋى - XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى
قازاق جەرىن جاۋلاپ الۋدىڭ سوڭعى كەزەڭى وڭتۇستىك قازاقستان مەن جەتىسۋ ءوڭىرى ءۇشىن بولعان شايقاستارمەن سيپاتتالادى.
- 1850–1860 جىلدار
بۇل كەزەڭدە رەسەي اسكەرى قوقان حاندىعىنىڭ يەلىگىندەگى قازاق جەرلەرىنە (ىلە القابى، سىرداريا بويى) شابۋىل جاسادى. ءسىز بۇعان دەيىن اتاپ وتكەندەي، 1851 جىلى تاۋشۇبەك، 1853 جىلى اقمەشىت الىندى.
- 1864 جىل
اۋليەاتا (تاراز), تۇركىستان جانە شىمكەنت قالالارىنىڭ قۇلاۋى. وسى جىلى پولكوۆنيك چەرنياەۆ پەن ۆەرەۆكيننىڭ اسكەرلەرى شىمكەنت تۇبىندە قوسىلىپ، رەسەيدىڭ «ورىنبور» جانە «ءسىبىر» اسكەري شەپتەرى بىرىكتىرىلدى.
- 1867–1868 جىلدار: پاتشا ۇكىمەتى «سىرداريا مەن جەتىسۋ وبلىستارىن باسقارۋ تۋرالى» جانە «ورىنبور مەن باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورلىقتارىن باسقارۋ تۋرالى» ەرەجەلەردى ەنگىزدى. وسى جىلدار قازاق جەرىن ساياسي-اكىمشىلىك تۇرعىدان جاۋلاپ الۋدىڭ اياقتالعان ۋاقىتى بولىپ ەسەپتەلەدى. ويتكەنى، بۇكىل قازاق دالاسى رەسەيدىڭ بىرىڭعاي باسقارۋ جۇيەسىنە تولىقتاي كوشىرىلدى.
سونىمەن:
■ العاشقى اياق باسۋى - 1715–1720 جج. (ەرتىس بويىنداعى بەكىنىستەر).
■ تولىق جاۋلاپ ءبىتۋى - 1864–1868 جىلدار.
■ 1865 جىلى — اسكەري تۇرعىدان (تاشكەنتتىڭ الىنۋىمەن نەگىزگى قازاق جەرلەرى باعىندى).
■ 1868 جىلى — زاڭدىق-اكىمشىلىك تۇرعىدان (رەفورمالار ارقىلى بۇكىل جەر يمپەريا مەنشىگى دەپ جاريالاندى).
وسىلايشا، رەسەي يمپەرياسى قازاق جەرىن جاۋلاپ الۋ ءۇشىن شامامەن 150 جىل جۇمسادى. بۇل ۇزاق ۋاقىت حالىقتىڭ تاباندى قارسىلىعى مەن دالانىڭ كەڭدىگىنە بايلانىستى بولدى.
قازاق جەرىن 150 جىلدا ازەر جاۋلاپ بىتكەن رەسەي اينالدىرعان 20 جىل ىشىندە قوقان، حيۋا، بۇقار حاندىقتارىن تالقانداپ، 1885 جىلى تۇرىكمەن جەرىن باعىندىرعان سوڭ بۇكىل ورتالىق ازيانى ءوز بيلىگىنە الدى.
Abai.kz
