Ресей империясының қазақ жеріне алғашқы әскери-саяси қадамдары мен оны толық бағындыруы бір жарым ғасырдан астам уақытқа созылған күрделі процесс болды.

Бұл үдерістің басы мен соңын нақты даталармен былайша көрсетуге болады:

1. Алғашқы қадамдар - XVIII ғасырдың басы

Ресей әскерінің қазақ даласына жүйелі түрде аяқ басуы Пётр I патшаның Орталық Азияға жол ашу стратегиясымен тікелей байланысты.

• 1714–1720 жылдар

Ертіс бойына алғашқы әскери бекіністердің салынуы. Подполковник И. Бухгольц бастаған экспедиция Ямышев (1715 ж.) және Омбы (1716 ж.) бекіністерін тұрғызды. Кейіннен Семей (1718 ж.) және Өскемен (1720 ж.) бекіністері бой көтерді. Бұл — Ресей әскерінің қазақ жерінің солтүстік-шығыс жиегіне тұрақтап, ішкерілей енуінің бастауы.

• 1731 жыл: Әбілқайыр ханның Ресей империясының қол астына өту туралы ант беруі. Осыдан кейін Ресейдің әскери-әкімшілік ықпалы заңдастырыла бастады.

2. Ішкерілей ену және Орта жүз бен Кіші жүзді бағындыру (1820–1840 жж.)

XIX ғасырдың бірінші ширегінде Ресей империясы хандық билікті жойып («Сібір қырғыздары туралы жарғы» 1822 ж. және «Орынбор қырғыздары туралы жарғы» 1824 ж.), даланың орталық бөлігіне әскери бекіністер (Ақмола, Көкшетау, Баянауыл т.б.) сала бастады. Кенесары хан бастаған ұлт-азаттық көтерілістің (1837–1847 жж.) жеңілуі Қазақстанның орталық және солтүстік өңірлерінің Ресейге біржола бағынышты болғанын көрсетті.

3. Жаулап алудың аяқталуы - XIX ғасырдың екінші жартысы

Қазақ жерін жаулап алудың соңғы кезеңі Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу өңірі үшін болған шайқастармен сипатталады.

• 1850–1860 жылдар

Бұл кезеңде Ресей әскері Қоқан хандығының иелігіндегі қазақ жерлеріне (Іле алқабы, Сырдария бойы) шабуыл жасады. Сіз бұған дейін атап өткендей, 1851 жылы Таушүбек, 1853 жылы Ақмешіт алынды.

• 1864 жыл

Әулиеата (Тараз), Түркістан және Шымкент қалаларының құлауы. Осы жылы полковник Черняев пен Веревкиннің әскерлері Шымкент түбінде қосылып, Ресейдің «Орынбор» және «Сібір» әскери шептері біріктірілді.

• 1867–1868 жылдар: Патша үкіметі «Сырдария мен Жетісу облыстарын басқару туралы» және «Орынбор мен Батыс Сібір генерал-губернаторлықтарын басқару туралы» ережелерді енгізді. Осы жылдар қазақ жерін саяси-әкімшілік тұрғыдан жаулап алудың аяқталған уақыты болып есептеледі. Өйткені, бүкіл қазақ даласы Ресейдің бірыңғай басқару жүйесіне толықтай көшірілді.

Сонымен:

■ Алғашқы аяқ басуы - 1715–1720 жж. (Ертіс бойындағы бекіністер).

■ Толық жаулап бітуі - 1864–1868 жылдар.

■ 1865 жылы — әскери тұрғыдан (Ташкенттің алынуымен негізгі қазақ жерлері бағынды).

■ 1868 жылы — заңдық-әкімшілік тұрғыдан (Реформалар арқылы бүкіл жер империя меншігі деп жарияланды).

Осылайша, Ресей империясы қазақ жерін жаулап алу үшін шамамен 150 жыл жұмсады. Бұл ұзақ уақыт халықтың табанды қарсылығы мен даланың кеңдігіне байланысты болды.

Қазақ жерін 150 жылда әзер жаулап біткен Ресей айналдырған 20 жыл ішінде Қоқан, Хиуа, Бұқар хандықтарын талқандап, 1885 жылы түрікмен жерін бағындырған соң бүкіл Орталық Азияны өз билігіне алды.

Abai.kz