Songhy jyldary qoghamda jii talqylanyp jýrgen súraqtardyng biri – «Qaraqalpaqtar qazaq pa?» degen sózdi jii estiymiz. Búl saual jay ghana etnikalyq anyqtama izdeu dep oilamayyq, degenmen ony – tarihtyng terenine boylap, halyqtardyng qalyptasu jolyn, olardyng mәdeni, tildik, rulyq baylanystaryn týsinuge úmtylys desek, artyq bolmas. Ásirese, qaraqalpaq halqynyng qúramyndaghy rulardyng qazaq rularyna úqsastyghy, tilining óte jaqyndyghy, salt-dәstýrlerining ortaqtyghy, búl súraqty odan sayyn ózekti ete týsedi.

Sonymen, taldap kóreyik. Eng aldymen, qaraqalpaq halqynyng shyghu tegine toqtalayyq. Qaraqalpaqtar – týrki tildes halyqtardyng biri. Olar negizinen býgingi Ózbekstan qúramyndaghy Qaraqalpaqstan Respublikasynda túrady. Tarihy derekterge sýiensek, qaraqalpaq halqy XIV–XVII ghasyrlar aralyghynda Noghay ordasy, Altyn Orda sekildi iri memlekettik qúrylymdardyng ydyrauy nәtiyjesinde qalyptasqan. Búl kezende Deshti Qypshaq dalasynda ómir sýrgen taypalar birde qosylyp, keyde bólinip, jana etnikalyq birlestikterding negizin qalady.

Dәl osy tarihy prosester qazaq halqynyng qalyptasuyna da tikeley әser etti. XV ghasyrda Kerey men Jәnibek súltandardyng bastauymen Qazaq handyghy qúrylyp, onyng qúramyna kóptegen ru-taypalar endi. Al, sol kezende keybir taypalar týrli sebeptermen әrtýrli baghyttargha ketip, jeke etnostardyng qúramyna endi. Qaraqalpaq halqy da osynday tarihy bólinisterding nәtiyjesinde qalyptasqan.

Qaraqalpaqtardyng rulyq qúramyna nazar audarsaq, olardyng ishinde qypshaq, qonyrat, ýisin, qanly, jalayyr, nayman, kereyt siyaqty qazaqqa etene tanys sonday-aq búl rular halqymyzdyng qúramynda bar ekenin kóremiz. Búl – kezdeysoq sәikestik emes. Óitkeni, búl rular bir kezde ortaq tarihy kenistikte ómir sýrip, keyin әrtýrli etnikalyq birlestikterge jiktelgen. Sondyqtan rulyq ataulardyng úqsastyghy – ortaq týbirding aighaghy.

Alayda, «rulary úqsas bolsa, onda olar qazaq qoy» degen tújyrym jasau ghylymy túrghydan tolyq dәlel bola alama? Sebebi etnos – tek rulyq qúrammen anyqtalmaydy. Ol – tarihy damu, tildik erekshelik, mәdeny dәstýr, sayasy shekara, ózinderin tanu siyaqty kóptegen faktorlardyng jiyntyghy. Qaraqalpaqtar osy faktorlardyng negizinde jeke halyq retinde qalyptasty ma dep oilaysyn.

Til jaghdayyna kelsek, qaraqalpaq tili, qazaq tiline tym jaqyn. Tipti, bir til deuge әbden keledi. Ekeui de qypshaq tobyna jatatyn týrki tilderi. Kóptegen sózder, sóilem qúrylymdary tym úqsas. Búl da olardyng tarihy tamyrynyng bir ekendigin kórsetedi.

Salt-dәstýr túrghysynan da qaraqalpaqtar men qazaqtar arasynda ýlken úqsastyq bar. Qonaqjaylyq, ýlkendi syilau, toy-mereke ótkizu dәstýrleri, últtyq taghamdary, kiyim ýlgileri – barlyghy derlik ortaq dýniyetanymnan tuyndaghan. Búl – kóshpeli ómir saltynyng ortaqtyghynan qalyptasqan mәdeny úqsastyq.

Qaraqalpaqtardyng rulyq tanbalarynyng qazaq tanbalaryna úqsastyghy da jii aitylatyn dәlelderding biri. Shynynda da, keybir tanbalar ózara óte jaqyn nemese tipti birdey dep aitugha bolady. Búl da ortaq tarihy kezenderding kuәsi. Degenmen, tanba – belgili rudyng belgisi, al ru birneshe halyqtyng qúramynda boluy mýmkin.

Búl súraqty qarastyrghanda eng manyzdy faktorlardyng biri – halyqtyng ózin tanuy. Qaraqalpaqtar ózderin jeke halyq retinde sanaydy, olardyng óz tili, әdebiyeti, mәdeniyeti, avtonomiyalyq memlekettik qúrylymy bar. Degenmen, búl halyqty qazaq elining bir taypasy dep keyde týsinemin. Nege desenizder aiyrmashylyq joq. Renjimesin.

Sonymen qatar, qazirgi zamanghy etnologiya ghylymy halyqtardy tek shyghu tegine qarap emes, olardyng tarihy qalyptasuy men qazirgi ózindik erekshelikterine qaray anyqtaydy. Degenmen, olardyng qazaq halqymen tarihi, mәdeni, tildik baylanysynyng óte tyghyz ekenin joqqa shygharugha bolmaydy.

Sonymen aitarymyz, «Qaraqalpaqtar qazaq pa?» degen súraqqa birjaqty jauap beremiz be qaytemiz. Olar – týbi bir, tarihy ortaq, tamyry terende jatqan tuys halyq. Biraq tarihy damu jolynda әrqaysysy jeke etnos retinde qalyptasqan. Sondyqtan, qaraqalpaqtardy qazaqtyng bir tarmaghy,  qazaqqa eng jaqyn, bauyrlas halyqtardyng biri retinde qarastyrghan dúrys.

Alayda, búl súraq, tek ghylymy taldau ghana demeyik. Tarihy jaqyndyqty moyynday otyryp, әr halyqtyng ózindik bolmysyn qúrmetteu – órkeniyetti qoghamnyng negizgi belgisi. Sonymen qatar, noghaylarda taldasanda osylay qazaq bolyp shyghady.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz