سوڭعى جىلدارى قوعامدا ءجيى تالقىلانىپ جۇرگەن سۇراقتاردىڭ ءبىرى – «قاراقالپاقتار قازاق پا؟» دەگەن ءسوزدى ءجيى ەستيمىز. بۇل ساۋال جاي عانا ەتنيكالىق انىقتاما ىزدەۋ دەپ ويلامايىق، دەگەنمەن ونى – تاريحتىڭ تەرەڭىنە بويلاپ، حالىقتاردىڭ قالىپتاسۋ جولىن، ولاردىڭ مادەني، تىلدىك، رۋلىق بايلانىستارىن تۇسىنۋگە ۇمتىلىس دەسەك، ارتىق بولماس. اسىرەسە، قاراقالپاق حالقىنىڭ قۇرامىنداعى رۋلاردىڭ قازاق رۋلارىنا ۇقساستىعى، ءتىلىنىڭ وتە جاقىندىعى، سالت-داستۇرلەرىنىڭ ورتاقتىعى، بۇل سۇراقتى ودان سايىن وزەكتى ەتە تۇسەدى.

سونىمەن، تالداپ كورەيىك. ەڭ الدىمەن، قاراقالپاق حالقىنىڭ شىعۋ تەگىنە توقتالايىق. قاراقالپاقتار – تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ ءبىرى. ولار نەگىزىنەن بۇگىنگى وزبەكستان قۇرامىنداعى قاراقالپاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇرادى. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، قاراقالپاق حالقى XIV–XVII عاسىرلار ارالىعىندا نوعاي ورداسى، التىن وردا سەكىلدى ءىرى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ ىدىراۋى ناتيجەسىندە قالىپتاسقان. بۇل كەزەڭدە دەشتى قىپشاق دالاسىندا ءومىر سۇرگەن تايپالار بىردە قوسىلىپ، كەيدە ءبولىنىپ، جاڭا ەتنيكالىق بىرلەستىكتەردىڭ نەگىزىن قالادى.

ءدال وسى تاريحي پروتسەستەر قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋىنا دا تىكەلەي اسەر ەتتى. XV عاسىردا كەرەي مەن جانىبەك سۇلتانداردىڭ باستاۋىمەن قازاق حاندىعى قۇرىلىپ، ونىڭ قۇرامىنا كوپتەگەن رۋ-تايپالار ەندى. ال، سول كەزەڭدە كەيبىر تايپالار ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ءارتۇرلى باعىتتارعا كەتىپ، جەكە ەتنوستاردىڭ قۇرامىنا ەندى. قاراقالپاق حالقى دا وسىنداي تاريحي بولىنىستەردىڭ ناتيجەسىندە قالىپتاسقان.

قاراقالپاقتاردىڭ رۋلىق قۇرامىنا نازار اۋدارساق، ولاردىڭ ىشىندە قىپشاق، قوڭىرات، ءۇيسىن، قانلى، جالايىر، نايمان، كەرەيت سياقتى قازاققا ەتەنە تانىس سونداي-اق بۇل رۋلار حالقىمىزدىڭ قۇرامىندا بار ەكەنىن كورەمىز. بۇل – كەزدەيسوق سايكەستىك ەمەس. ويتكەنى، بۇل رۋلار ءبىر كەزدە ورتاق تاريحي كەڭىستىكتە ءومىر ءسۇرىپ، كەيىن ءارتۇرلى ەتنيكالىق بىرلەستىكتەرگە جىكتەلگەن. سوندىقتان رۋلىق اتاۋلاردىڭ ۇقساستىعى – ورتاق ءتۇبىردىڭ ايعاعى.

الايدا، «رۋلارى ۇقساس بولسا، وندا ولار قازاق قوي» دەگەن تۇجىرىم جاساۋ عىلىمي تۇرعىدان تولىق دالەل بولا الاما؟ سەبەبى ەتنوس – تەك رۋلىق قۇراممەن انىقتالمايدى. ول – تاريحي دامۋ، تىلدىك ەرەكشەلىك، مادەني ءداستۇر، ساياسي شەكارا، وزىندەرىن تانۋ سياقتى كوپتەگەن فاكتورلاردىڭ جيىنتىعى. قاراقالپاقتار وسى فاكتورلاردىڭ نەگىزىندە جەكە حالىق رەتىندە قالىپتاستى ما دەپ ويلايسىڭ.

ءتىل جاعدايىنا كەلسەك، قاراقالپاق ءتىلى، قازاق تىلىنە تىم جاقىن. ءتىپتى، ءبىر ءتىل دەۋگە ابدەن كەلەدى. ەكەۋى دە قىپشاق توبىنا جاتاتىن تۇركى تىلدەرى. كوپتەگەن سوزدەر، سويلەم قۇرىلىمدارى تىم ۇقساس. بۇل دا ولاردىڭ تاريحي تامىرىنىڭ ءبىر ەكەندىگىن كورسەتەدى.

سالت-ءداستۇر تۇرعىسىنان دا قاراقالپاقتار مەن قازاقتار اراسىندا ۇلكەن ۇقساستىق بار. قوناقجايلىق، ۇلكەندى سىيلاۋ، توي-مەرەكە وتكىزۋ داستۇرلەرى، ۇلتتىق تاعامدارى، كيىم ۇلگىلەرى – بارلىعى دەرلىك ورتاق دۇنيەتانىمنان تۋىنداعان. بۇل – كوشپەلى ءومىر سالتىنىڭ ورتاقتىعىنان قالىپتاسقان مادەني ۇقساستىق.

قاراقالپاقتاردىڭ رۋلىق تاڭبالارىنىڭ قازاق تاڭبالارىنا ۇقساستىعى دا ءجيى ايتىلاتىن دالەلدەردىڭ ءبىرى. شىنىندا دا، كەيبىر تاڭبالار ءوزارا وتە جاقىن نەمەسە ءتىپتى بىردەي دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل دا ورتاق تاريحي كەزەڭدەردىڭ كۋاسى. دەگەنمەن، تاڭبا – بەلگىلى رۋدىڭ بەلگىسى، ال رۋ بىرنەشە حالىقتىڭ قۇرامىندا بولۋى مۇمكىن.

بۇل سۇراقتى قاراستىرعاندا ەڭ ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ءبىرى – حالىقتىڭ ءوزىن تانۋى. قاراقالپاقتار وزدەرىن جەكە حالىق رەتىندە سانايدى، ولاردىڭ ءوز ءتىلى، ادەبيەتى، مادەنيەتى، اۆتونوميالىق مەملەكەتتىك قۇرىلىمى بار. دەگەنمەن، بۇل حالىقتى قازاق ەلىنىڭ ءبىر تايپاسى دەپ كەيدە تۇسىنەمىن. نەگە دەسەڭىزدەر ايىرماشىلىق جوق. رەنجىمەسىن.

سونىمەن قاتار، قازىرگى زامانعى ەتنولوگيا عىلىمى حالىقتاردى تەك شىعۋ تەگىنە قاراپ ەمەس، ولاردىڭ تاريحي قالىپتاسۋى مەن قازىرگى وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي انىقتايدى. دەگەنمەن، ولاردىڭ قازاق حالقىمەن تاريحي، مادەني، تىلدىك بايلانىسىنىڭ وتە تىعىز ەكەنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.

سونىمەن ايتارىمىز، «قاراقالپاقتار قازاق پا؟» دەگەن سۇراققا بىرجاقتى جاۋاپ بەرەمىز بە قايتەمىز. ولار – ءتۇبى ءبىر، تاريحى ورتاق، تامىرى تەرەڭدە جاتقان تۋىس حالىق. بىراق تاريحي دامۋ جولىندا ارقايسىسى جەكە ەتنوس رەتىندە قالىپتاسقان. سوندىقتان، قاراقالپاقتاردى قازاقتىڭ ءبىر تارماعى،  قازاققا ەڭ جاقىن، باۋىرلاس حالىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرعان دۇرىس.

الايدا، بۇل سۇراق، تەك عىلىمي تالداۋ عانا دەمەيىك. تاريحي جاقىندىقتى مويىنداي وتىرىپ، ءار حالىقتىڭ وزىندىك بولمىسىن قۇرمەتتەۋ – وركەنيەتتى قوعامنىڭ نەگىزگى بەلگىسى. سونىمەن قاتار، نوعايلاردا تالداساندا وسىلاي قازاق بولىپ شىعادى.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz