Juyrda redaksiyamyzgha Aqtóbe oblysynan ýshbu hat kelip týsti. Hatty bizge jazushy, tarihshy Arman Júmadilov jetkizdi. Zapastaghy polisiya podpolkovniygi Berik Aldongharovtyng avtorlyghymen jazylghan «Ayday anyq aqiqatty belden basqan jýgensizdik» degen maqalada shekti Bógenbay batyrdyng jatqan jerine baylanysty dau aitylghan eken.

Abai.kz – erkin aqparat alany. Múnda oy jarystyryp, pikir talastyrugha Qazaqstannyng әrbir azamaty erikti. Maqala redaksiya ústamyn bildirmeydi jәne aldaghy uaqytta maqalada esimderi atalatyn jekelegen azamattar redaksiyamyzgha pikir bildiruge niyetti bolsa, olardyng da pikirlerin jariyalaytynymyzdy eskertemiz.

Redaksiya

AYDAY ANYQ AQIQATTY BELDEN BASQAN JÝGENSIZDIK

Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti Q. Toqaev 2026 jyldyng qantar aiynyng 5-inde Respublikalyq «Týrkistan» gazetinde «Qazaqstan janghyrudyng jana kezenine qadam basty» degen taqyrypen bergen súhbatynda bylay dep edi: «Kez kelgen eldin, sonyng ishinde bizding de tól tarihymyzda qayshylyqqa toly oqighalar men aqiqatynan anyzy basym túlghalar jetip artylady. Tarihy derekterdi búrmalau, halyqqa jasaghan enbegi kýmәndi, yaghny naqty mәlimettermen nemese qújattarmen dәleldenbegen adamdardy shamadan tys úlyqtap kórsetu – men ýshin mýlde aqylgha qonbaytyn nәrse...

Alayda, ókinishke qaray, memleketke kesiri tiyetinin jete týsinbey, kópshilikting kónilin tabu ýshin oidan shygharylghan derekter men jalghan aqparattar taratatyn, halqymyzdyng basynan ótken qiyndyqtargha ózge júrtty kinәlaytyn tarihshysymaqtar payda boldy. Júrt olardyng sandyraghyna senip, ótken dәuirding jalghan batyrlaryn úlyqtay bastady. Múnyng sony jaqsylyqqa aparmaydy. Búl – aqiqat joly emes, kerisinshe «jalghan týsinik tughyzatyn teris jol».

Memleket basshysy tap basyp aitqan osy jaghdaydy Aqtóbe oblysy Yrghyz audanynyng ontýstik-batys jaghynda, qyryq bes shaqyrym jerde ornalasqan Shekti Bógenbay shoqysynyng (taudyn) ejelden kele jatqan atauyn Tabyn ruynan shyqqan Bókenbay batyrdyng esimimen almastyru ýshin boy kótergen dókir toptyng jónsiz, dóreki әreketteri de dәleldep otyr.

Shekti Bógenbaydyng úrpaqtary әr jyldary týsirilgen kartalardy, el ishinde saqtalghan auyzsha mәlimetterdi, orys ofiyseri Ya.P. Gaverdovskiy jazyp qaldyrghan derekterdi negizge alyp, 2016 jyly qyrkýiek aiynda biz atap otyrghan shoqynyng etegine tas belgi ornatqan-dy.

Aqtóbe oblysy Yrghyz audany territoriyasyndaghy atalghan shoqynyng (taudyn) etegine tas belgini ornatugha negiz etilgen naqty derekkózder mynalar:

1. Istoriya Kazahstana v russkih istochnikah XVI-XX vekov. Pervye istoriko-etnografcheskie opisaniya kazahskih zemeli. Pervoya polovina XIX veka / Sost. IY.V. Erofeeva, B.T. Janaev – Almaty: Dayk-Press, 2007. Tom. V. Str. 219-220.

2. Aqtóbe oblysynyng әkimshilik-aumaqtyq bólinisi turaly kartasy: «240,3. g. Bogenbay» dep taygha tanba basqanday jazylghan. Jәne bylay dep derek berilgen: «Sostavleno po karte masshtaba 1: 50000, sozdannoy po materialam semkiy 1962 g. Ispravleno po karte masshtaba 1: 50000, obnovlennoy v 1987 g.» (1-kartada, Bógenbay tauy nemese shoqysy).

3. «Aqtóbe oblysynyng әkimshilik-aumaqtyq bólinisi kartasy». Múnda bylay dep jazylghan: «Búl karta 1976-1993 jyldardaghy materialdar boyynsha RMQK «Kartografiya» baspasynda qúrastyrylyp, dayyndaldy. Karta 2001 jyly týzetildi». Mine, osy kartada «Bógenbay tauy» (240 m.) dep qazaqsha ap-anyq jazylghan. (2-kartada Bógenbay tauy).

4. Qazaqstan Respublikasy Aqtóbe oblysynyng әkimshilik-aumaqtyq bólinisi kartasy. «Kartany 2012 jyly «RMQK-nyng Últtyq kartografiyalyq-geodeziyalyq qory» jasap, baspagha dayyndap jәne basyp shygharghan. Osynda pikir ózegi bolyp otyrghan shoqy «Bógenbay tauy» dep kórsetilgen.

5. Qazaqstan tabighaty. A-E. 1-tom. Bas red. B.Gh.Ayaghan. – Almaty: «Qazaq ensiklopediyasy», 2008 jyl, 272-bet. Múnda bylay dep jazylghan: «Bógenbay – Shalqar-Yrghyz avtomob. joly boyyndaghy shoqy. Aqtóbe obl. Yrghyz aud. Yrghyz a-nan ont.-batysqa qaray 45 km jerde. Abs. biyikt. 240 m. Oqshau ornalasqan shoqynyng orta túsy dóngelek pishindi jәne kóterinki kelgen. Onyng úzyndyghy men eni shamamen 300 m-ge juyq. Batysynan Yrghyz óz-ning kishigirim salasy – Taldysay óz. ótedi. Shoqynyng basynda Jangeldi atalyghynyng ru basy, Shektining batyry Bógenbay batyr jerlengen».

6. Atameken: Geografiyalyq ensiklopediya. / Bas red. B.Ó.Jaqyp. – Almaty: «Qazaq ensiklopediyasy», 2011 jyl, 160-161 better). Shekti Bógenbay batyr jóninde osy ensiklopediyada da jazylghan. (Kartalar, ensiklopediya derekteri qosa tirkeldi).

Daudyng bastauy bylay boldy: biraz jyldan song Shekti Bógenbaydyng bir úrpaghy myna men – Berik Aldongharov, 2023 jyly sәuir aiynyng 11-inde  2016 jyly qoyylghan belgi tastyng qújattaryn jasap, zandastyru turaly sotqa aryz týsirdim.

Aryzym Aqtóbe qalasy, Gh. Júbanova kóshesi, 110-ýide ornalasqan Aqtóbe oblysynyng mamandandyrylghan audanaralyq әkimshilik sotynda qaraldy. Isti jýrgizgen sol kezdegi sudiya M.K. Sharipova qoyylghan belgining qújatyn jasaudy Aqtóbe oblystyq mәdeniyet, arhivter jәne qújattama basqarmasynyng basshysy A. Yunisovagha mindettedi, alayda astyrtyn qoldap otyrghan Tabyn ruynan shyqqan oblys әkimi A. Shaharovqa arqa sýiegen A. Yunisova ony oryndamady. Osy ýshin oghan ÁRPK-ning 118, 127, 138-baptary boyynsha 184 600 (jýz seksen tórt myng alty jýz) tenge aiyppúl salyndy.

Mening aryzym boyynsha әkimshilik sot jýrip jatqan aralyqta, ózderining ótirikterin «ghylymilandyryp», dәleldi etip shygharu ýshin Aqtóbe oblystyq mәdeniyet, arhivter jәne qújattama basqarmasynyng basshysy A. Yunisovanyng úiymdastyruymen 2024 jyly qyrkýiekting 19-ynda, Almaty qalasynda QR Últtyq kitaphananyng konferens zalynda «Yrghyz-Shalqar tas joly boyyndaghy «Shoqy» turaly júmystardy talqylau, taldau jәne saraptau turaly ghylymy kenes» dep atalatyn jiyn ótkizdi. Sonda A. Yunisovanyng jaqtaushysy, búrynan oblysymyzdyng atalghan osy mәdeniyet mekemesimen baylanysy bar, әmpey-jәmpey S. Ájighaliyev degen tarihshynyng bastamasymen aitylghan dәleldi uәjderge toqtamay, úsynghan aighaqtargha, qarsylyqqa qaramay 2026 jyly Aqtóbe oblysy Yrghyz audanyny ontýstik-batys jaghynda, 45 shaqyrym jerde ornalasqan shoqygha qazba júmystaryn jýrgizetin bolyp úigharymgha keldi.

Aryzym boyynsha qaralyp jatqan is búdan keyin Aqtóbe oblysynyng mamandandyrylghan audanaralyq әkimshilik sotynyng sudiyasy Aygýl Abdullinagha ótti. Ol naqty dәlelderden, aitylghan qisyndy uәjderden ainalyp ótip, isti sozyp, A. Yunisovanyng ynghayyna jyghyldy. Qaralyp jatqan aryzym Aqtóbe oblystyq sotyna jiberildi.

Aqyr sonynda Aqtóbe oblystyq sot jogharydaghy 2024 jyly qyrkýiekting 19-ynda Almaty qalasynda esh negizsiz ótken jiyndaghy aldyn ala ózara kelisip alghan «qazba júmystary jýrgizilui kerek» degen sheshimdi qúptady. 2024 jyly kýz aiynda búghan narazylyq tanytyp, Astanadaghy Respublikalyq Kassasiyalyq Sotqa shaghym týsirip edim, ótinishimdi qanaghattandyrmay tastady. Múnyng bәrin joghardaghy lauazymdy adamdardyng «qonyrau soghuy» arqyly oryndaldy dep esepteymin. Áytpese úsynghan dәlelderim soqyrgha tayaq ústatqanday edi. Al qarsy jaq óz aighaqtaryn kórsete almady. Solay bolsa da shyndyqty belden basyp, әdiletsizdikke bardy.

Atalghan Aqtóbe oblysy Yryz audany territoriyasyndaghy shoqygha 2026 jyly shoqygha jýrgizilmek qazba júmystary taudyng atauyn Tabyn ruynan shyqqan Bókenbaydyng esimimen atalatynyn dәleldep bere almaydy, oghan esh qisyn da, dәlel de joq.  Búghan tómendegi arhivtik derekterdi kuәlikke úsynamyz:

1. Shekti ruynan shyqqan Bógenbay batyrdyng ólimine qatysty derek: Yrghyz ónirine kelgen orys ofiyseri Ya. P. Gaverdovskiy 1803 jyly tamyzdyng 22-sinde tanbalaghan dereginde bylay degen: «V prave, verstah v 30 ot sego stana, vidny gory, nazyvaemye Bukanbaevymi. V ravniyne mejdu nimy verst na 15 v poperechniyke, izobiluishey horoshim kormom dlya skota y chistoi kluchevou vodou, vozvyshaetsya v viyde konusa kamennaya skala, kotoraya po prichiyne otmennoy vysoty iymenuetsya Bukanbaevym mayakom. V starinu, kogda kirgizsy byly eshe bessiliny, y kalmyki, jivshie v okrujnostyah iyh, nabegamy ugonyaly skot u kirgizsev y ih razoryaly Bukanbay biy kirgizskiy, iymel togda mejdu simy goramy svoe kochevie, a na bugre – mayak, otkuda davalosi znati sosedyam o pribliyjeniy nepriyatelya. Kirgiyzes sey hrabrostiu svoeu nizlojil v okrestnostyah silu kalmykov iy,buduchy ubit tam posredy srajeniya, pogreben na tom je mayake, kotoryy vmeste s ego iymenem slujit kirgizsam napominaniyem ego hrabrosti» (Derekkóz: Istoriya Kazahstana v russkih istochnikah XVI-XX vekov. Pervye istoriko-etnografcheskie opisaniya kazahskih zemeli. Pervoya polovina XIX veka / Sost. IY.V. Erofeeva, B.T. Janaev – Almaty: Dayk-Press, 2007. Tom. V. Str. 92, 219-220). (Surette: «Bógenbay» atalatyn shoqy).

2. Tabyn ruynan shyqqan Bókenbaydyng ólimine qatysty derek: Resey imperiyasynyng arhiyvinde saqtalghan 1742 jyly mausymnyng 7-sinde týzilgen qújatta Tabyn ruynan shyqqan batyr Bókenbay ólimi jónindegi derekter basqasha, bylay delingen: «Togo j maya 28 chisla yaiskoe voysko, chrez priyehavshego is Kaysaskoy ordy yaiskogo kazaka Harku, donosiyt… bytnosti kaysaskiy vladeles je Bukenbay v chisle pyatisot chelovek hodil pod truhmensev dlya vzyatiya u nih polonu y otgonu skota, tokmo oni, turhmensy, iyh, kaysakov, vseh pobil do smerti» (Derekkóz: AVPR, f. 122, 1742 g., d. 4, ll. 50-54 ob.).

Tabyn ruynan shyqqan Bókenbay batyrdyng molasy Aqtóbe oblysy Bayghanin audanynda.

Ajaly týrikpenderden bolghan Tabyn Bókenbaydyng denesi qazirgi Aqtóbe oblysy Bayghanin audany territoriyasyna әkelinip, jerlengen. Úrpaqtary berirekte jan-jaqqa sauyn aityp, as berip, basyna belgi ornatqan (Derekkóz: Bahadýr batyr Bókenbay. – Aqtóbe, «JK S.T. Janәdilov baspahanasy», 2011 jyl, 360-363, 412-415-better). (Surette: Tabyn Bókenbaydyng molasynyng sureti).

Atalghan búl derekterden shyghatyn qorytyndy mynaday:

1. Orys ofiyseri Ya.P. Gaverdovskiy ózine jol kórsetip, bastap kele jatqan jergilikti rubasylardyng aituymen qaghazgha týsirgen mәlimette «Bukanbay» (Bógenbay) esimdi adam qalmaqtarmen soghysta ólip, shoqygha jerlengen, taudy sonyng atymen atap ketken.
2. Tabyn ruynan shyqqan Bókenbay degen adam arhiv qújattary boyynsha týrikpenderge barymtagha baryp, sonda ólgen.
3. Tabyn Bókenbaydyng molasy Aqtóbe oblysy Bayghanin audanyna qarasty Jarqamys degen jerde.

Eki derek bir-birinen mýlde bólek. Atalghan adamdardyn, anyghyraq aitqanda, orys ofiyseri Gaverdovskiyding jazbasynda atalatyn Shekti Bógenbay (Bukanbay) men Tabyn Bókenbaydyng ólimderi de әrtýrli jaghdayda bolghan. Mәlimetter ózara ýilespeydi, mýlde qayshy.

Úsynylghan búltartpas osy dәlelderge toqtamay tizege salyp, Aqtóbe oblystyq mәdeniyet, arhivter jәne qújattama basqarmasynyng basshysy A. Yunisova bastaghan top oblys әkimi Shaharov Ashat Berleshúlynyng qoldauymen memleketten qomaqty qarjy bóldirip, 2026 jyly aitylghan tauda qazba júmystaryn jýrgizudi bastamaq.

Ejelden kele jatqan tarihy geografiyalyq «Bógenbay tauy» atauyn eshqanday dәlelsiz Tabyn ruynan shyqqan Bókenbaydiki qylamyz degen beyәdep әreketting aiqyn kórinip túrghan basty sebepteri mynau:

1. Qazu júmystary ýshin bólingen qomaqty qarjydan әrqaysysy ýlesterin alu.
2. Tabylghan sýiekti búrmalap, mening babam Shekti Bókenbaygha qatyssyz qyp shygharu;
3. Orys ofiyseri Gaverdovskiyding jazbasyndaghy derekti jansaqtasqan mәlimet qylyp, Tabyn ruynan shyqqan Bókenbaydyng rulastarynyn, olardy astyrtyn qoldaushy lauazymdy adamdardyng paydasyna sheship beru.

Álginde bayandap ketken 2024 jyly qyrkýiekting 19-ynda Almaty qalasynda QR Últtyq kitaphananyng konferens zalynda «Yrghyz-Shalqar tas joly boyyndaghy «Shoqy» turaly júmystardy talqylau, taldau jәne saraptau turaly ghylymy kenes» dep atalatyn jiyndy Aqtóbe oblystyq mәdeniyet, arhivter jәne qújattama basqarmasynyng basshysy A. Yunisova aqiqat derekti búrmalap, óz sózin sóilep jaqtaytyn tarihshylarmen aldyn ala sóz baylasyp alyp ótkizdi. Búghan myna jayttar tolyq dәlel:

1. Jiyngha qatysqan tarihshy ghalymdar – Dәulet Ábenov pen Arman Júmadәdilden basqalary Shekti Bógenbay ne Tabyn Bókenbay turaly eshqanday zertteu jazbaghan tarihshylar, birazy kóldenennen kelgen jәy adamdar;
2. Jiynda Shekti Bógenbay men Tabyn Bókenbaygha baylanysty derekter salystyrylyp, taldanghan joq, bos sózdermen uaqyt ótti.

A. Yunisovanyng aldyn ala sóz baylanysyp, Almatydaghy jiyngha shaqyrghan Yrghyz audandyq muzeyining sol kezdegi diyrektory Á. Taubatyrovqa, Yrghyz audandyq ishki sayasat bólimining basshysy M. Áttiyevke, aqtóbelik zeynetker B. Myrzabaevqa, R. Beknazarovqa (Q.Júbanov atyndaghy Aqtóbe ónirlik uniyversiyteti), oraldyq tarihshy J. Ismurzinge, taghy basqalaryna qazynadan qarajat bólingen. Olar qonaq ýige ornalastyrlyp, ýsh mezgil as-auqatpen qamtamasyz etildi. Al әdildikti talap etushi Shekti Bógenbaydyng úrpaghy men – Berik Aldongharov jәne ólketanushy, Bógenbay turaly birneshe zertteu jazghan Amanghaly Muhambetulin óz qarajatymyzben bardyq.

2024 jyly qyrkýiekting 19-ynda Almaty qalasynda QR Últtyq kitaphananyng konferens zalynda «Yrghyz-Shalqar tas joly boyyndaghy «Shoqy» turaly júmystardy talqylau, taldau jәne saraptau turaly ghylymy kenes» dep atalatyn jiynnan keyin Aqtóbe oblystyq mәdeniyet, arhivter jәne qújattama basqarmasynyng basshysy A. Yunisova ózining aldyn ala sóz baylanysyp shaqyrghan adamdaryna banket úiymdastyrdy.

Aqtóbe oblystyq mәdeniyet, arhivter jәne qújattama basqarmasynyng basshysy lauazymynda 2020 jyldan beri otyrghan A. Yunisovany oblys әkimi A. Shaharov taghy da eki jylgha qaldyrdy. Osy «qamqorlyghy» ýshin onyng «paydasyna» shyghatyn osynday jýgensiz әreketterge baryp otyr.

Ózin zor kóretin, shekten shyqqan A. Yunisova búrynda da ózine syn aitqan blogermen sottasyp, aqyr sonynda jenilip qalghan edi. Búl jónindegi onyng jónsiz is-әreketteri «Chinovnisa proigrala sud blogeru v Aktobe» degen atpen birneshe portalda (diapazon.kz; cmn.kz; rus.baq.kz) jariyalandy.

Múnyng bәri de «Bókenbay batyr qoghamdyq qorynyn» demeushisi bolghan, Tabyn ruynan shyqqan Aqtóbe oblysynyng әkimi Shaharov Ashat Berleshúlynyng astyrtyn qoldauymen, kelisim beruimen oryn alyp otyrghan beyәdep jaghday! Óitkeni, Aqtóbe oblystyq mәdeniyet, arhivter jәne qújattama basqarmasynyng basshysy A. Yunisova onyng rúqsatsynsyz basqa jaqta jiyn úiymdastyryp, qazynanyng qarjysyn búlay beybereket shasha almasy aidan anyq. Yrghyz audany territoriyasynda ornalasqan, daugha ainalghan – Bógenbay tauynyng tarihy atauyn Tabyn ruynan shyqqan «Bókenbay» qylyp ózgertuge «bókenbayshyl» top bilek sybana kiristi.

Yrghyz audanynyng әkimdigining fb-taghy paraqshasynda «Jer-su ataulary qayta jýielenedi» (31.07. 2025 jyl) delingen taqyryppen berilgen habarda bylay dep jazylghan: «Yrghyzgha «Anyz ben aqiqattyng mekeni – Aqtóbe!» atty tarihiy-tanymdyq ekspedisiya ayasynda arnayy top ayaldady. Atalghan ekspedisyanyng maqsaty – Respublikadaghy onomastikalyq ataulardy retke keltiruding negizgi ghylymy dәiekterin basshylyqqa ala otyryp, eldi meken ataularyna qatysty tarihy derekterdi ghylymy ainalymgha týsiru jәne tarihy onomastikalyq ataulardy qalyp qa keltiru, jýielendiru.

Astanadan at basyn tiregen to qúramynda respublikalyq onomastikalyq komissiya mýsheleri, onomast ghalym Gýlnәr Shiyapqyzy jәne geograf Mәulen Myrzaghúlúly bar. Qonaqtarmen audandyq ishki sayasat bólimining basshysy Mirhan Amangeldiúly, mәdeniyet ýiining diyrektory Darhan Sermaghambetúly jәne kitaphanashylar kezdesip, resmy kartalar men katalogtardaghy búrmalanghan jer-su ataulary turasynda әngime órbitti. Mamandardyng aituynsha osy júmystardyng nәtiyjesinde el auzyndaghy tarihy ataular janghyryp, arnayy elektrondy WEB kartada bayyrghy ononimder engiziletin bolady».

Osy jerde mynaday súraq tuady: jer-su ataularyn ózgertip, qalpyna keltirgish bolsa Respublikalyq onomastikalyq komissiya mýsheleri, onomast ghalym Gýlnәr Shiyapqyzy, geograf Mәulen Myrzaghúlúly degender ejelgi ataulary týgeldey ózgertilgen Qostanay, Soltýstik Qazaqstan ónirlerine nege barmaydy?!

Astanadan Yrghyzgha arnayy astyrtyn shaqyrtumen «Anyz ben aqiqattyng mekeni – Aqtóbe!» degen býrkenshek atpen kelgen «qonaqtardyn» maqsaty – týsinikti. Qalay bolghanda da taudyng «Bógenbay» degen tarihy atauyn Tabyn ruynan shyqqan «Bókenbaygha» ózgertu.

Yrghyz audandyq ishki sayasat bólimining basshysy Áttiyev Mirhan Amangeldiúly degenning mamandyghy – suretshi. Osy daudy qozdyrushy belsendi, shoqynyng tarihy atauyn  búrmalaushy. Astanadan kelgen Respublikalyq onomastikalyq komissiya mýshelerine onyng taudyng «Bógenbay» degen tarihy atauyn búrmalap, Tabyn ruynan shyqqan «Bókenbay» dep teris aqparat bergeni – esh kýmәnsiz.

S. Ájighaliyev degen tarihshy 2021 jyly qazan aiynda Aqtóbe oblysy Bayghanin audanyna qarasty Edige jaly atalatyn jerdegi Altyn Ordanyng biyleushisi Edige biyding ziratyn qazugha basshylyq jasap, odan da birneshe kisining sýiegin tapqan edi. Endi sol alyp ketken mýrdeler de iz-týssiz joq. Edigening molasyn әuelgi tapqan ghalymdargha ne oblys júrtshylyghyna esep berilmedi. Mening babam Bógenbaydyng da mýrdesi osylay iz-týssiz joghalyp ketui de әbden mýmkin.

Qazaqstan Respublikasy Konstitusiyasynyng 20-babynyng 3-tarmaghynda «...tektik-toptyq jәne rulyq astamshylyqty nasihattaugha nemese ýgitteuge jol berilmeydi» delingen. Alayda biz bayandap ótken dauly ispen jaqsy tanys Aqtóbe oblysynyng әkimi Ashat Shaharov ózining lauazymyn paydalanyp, astyrtyn qoldap, osynday jýgensizdikke jol berip otyr.

Berik Aldongharov,

zapastaghy polisiya podpolkovniygi,

Qandyaghash qalasy, Aqtóbe oblysy.

Abai.kz