Elge belgili Ghalymjan Qúrmanbek degen asaba bar. Sol ýlken dastarhanda (arasynda ziyaly qauym otyr) bylay depti: «Qazaqtyng Qabanbay, Bógenbay, Mahambet jәne t.t. batyrlary qazaqtyng jerin qorghap soghysqan joq. Olar qazaqtyng dinin qorghap soghysty»...

Mine, Ghalymjannyng osy sózi kópten beri internet jelilerin aralap jýr: birde mýldem joq bop ketedi, úmytylghanday bolady, sosyn, kenetten bir jelide payda bolyp, qogham qaytadan ulap‑shulap qoya beredi: biri – «jasa Ghalymjan» dep mәz, biri – oghan qarsy. Tausylmaytyn spektakli! Osy joly da sol «joghalghan iyne» jelilerden tabylyp, qogham dýr etti...

Ne deymiz oghan?

Ghalymjan óz sózin tym әriden bastaydy: «Arghy tegimiz Ghúndar men Saqtardan bastalady» dey kele, «sol arghy tekting batyr úrpaqtary keyingi zamandarda eli men jerin qorghaudy ysyryp qoyyp, dindi qorghap soghysty» dep qorytyndylaydy...

Barlyq pәle osy sózden shyghyp jatyr: «Qazaq batyrlary jerdi qorghamasa, eldi qorghamasa – qay dindi qorghaghan?» degen súraq ózinen‑ózi súranatyny anyq.

Biraq, Ghalymjan búl súraqtyng «basyn ashyq» qaldyrady da, ózi aityp otyrghan dinning atyn atap, týsin týstemeydi... Jalpylay «dinimizdi» dey salady.

Osy jerde «Nege naqty sóilemeydi?» degen taghy bir súraq qylang beredi... Onyng da bir sebebi bar shyghar, óitkeni, elimizde Din turaly Zandargha engizilgen ózgeristerde «Dindi nasihattau arnayy diny oryndarda jýrgiziledi» dep kórsetilgen – Ghalymjan ony biledi. Sol sebepti, Batyrlarymyzdyng qay dindi qorghaghany turaly ashyp aitpaydy – «din» dep jele‑jortyp, әri qaray kete barady...

Al, eger, ol osy jerde naqty «islam dinimiz» dep aitsa, onyng «arghy tegimiz Ghúndar men Saqtardan taraghan» degen sózimen qabyspay qalghanyn bireuler bayqap qoyy mýmkin – ol osydan saqtanatyn bolsa kerek...

Al, shyndyq qanday?

Shyndyqqa kelsek, búl jerde tarihy sanamyzdy búrmalau, ony joy әreketi oryn alghany kórinip túr.

Nege deseniz, arghy tegimiz bop keletin Ghún men Saqtyng islamgha ýsh qaynasa sorpasy qosylmaydy... Olar qazaqqa basqa dýniyetanym ýlgisin, basqa diny nanym‑senim tastap ketken bolatyn...

Mәselen, Ghúndar men Saqtar kezinde syrghy kóship, Dunaygha jetti. Ol jerde olardyng batyr oghlany Edil (Attila) ómirge kelip, tozyghy jete bastaghan Rim imperiyasynyng tizesin qaltyratty. Attila, Rim qúrsauynan kóptegen europalyq halyqtardy qútqaryp, olardyng bolashaq memlekettiligining negizin qalaghan Úly túlghagha ainaldy, ol ‑ Ghún halqynyng oghlany edi!

Sol «ýrdisti» onyng «bauyrlary» jalghastyrdy: Asparuh han Bulgar memleketining negizin qalady. Qypshaq‑madiyarlar qazirgi Vengriya memleketining negizin qalady...

Ayta bersek, búl – úzaq tariyh...

Jalpy, tarihtaghy belgili kez‑kelgen soghysty «Dindy taratu, ne bolmasa, dindi qorghau ýshin bolghan soghys» degen tezis – týbirimen qate úghym. Ol tezisti soghystyng ózi emes, soghystan keyingi zamandarda ornyqqan din oilap tapqan.

Al, barlyq soghys atauly imperiyalardyn, memleketterdin, bolmasa, halyqtardyn óz jerin úlghaytu, ózge eldi jaulap alu, óz ýstemdigin ornatu maqsattarynan tuyndaydy: búryn da solay bolghan, qazir de solay. Ol maqsattardyng týp negizinde aldymen ekonomikalyq, geosayasi, demografiyalyq, geografiyalyq sebepter jatady. Al, osy maqsattarmen key kezderi ilespe retinde din de jýredi. Biraq, ol soghystyng bastapqy sebebi emes!

Mysaly, Arab Halifatynyng Ortalyq Aziyany jaulap aluy – dinning yqpalymen boldy deu – ghylymy túrghydan qatelik. Halifattyng ózi payda bola salysymen manyndaghy ekonomkalyq sheshushi roli atqaratyn sauda joldaryn jaulap alu maqsatymen soghystar jýrgize bastady. Batysynda teniz jaghalauymen Europagha jetti. Ispaniyanyng ontýstigin jaulap aldy. Shyghysynda – Ortalyq Aziyagha jetti.

Mine, Halifat saudanyng kýre tamyrlary bolghan jerlerdi jaulap alghan song ghana  búl territoriya men elderdi baghynyshta ústau ýshin «bir iydeologiyalyq óris qúru» sayasatyn jýzege asyra bastady. Al, ondaghy «iydeologiyalyq funksiyany» ol zamandarda islam dini atqarghany belgili. Sóitip, Halifat basyp alghan jerlerdegi halyqtyn  oghan deyingi mәdeniyetin, dýniyetanymyn, diny nanym‑senimin, onyng simvolikalyq belgilerin ayausyz qirata bastady (bizding territoriyadaghy balbal tastardy qiratu sonyng belgisi). Islamgha ótkenderge jenildik jasay otyryp, ótpegenderin – ayausyz jazalady, óltirdi, qyrdy, joydy!

Sol siyaqty, odan búrynghy «krest joryghy» dep atalghan soghystar da aldymen imperiyanyng territoriyasyn úlghaytudan bastalyp, jaulap alghan elderdi «krestke tabyndyru» siyaqty diny iydeologiyalyq әrekettermen úshtasyp otyrghan.

Mine, tarih bizge osynday shyndyqtardy kórsetip túr.

Tipten, qazirgi jýrip jatqan Resey‑Ukraina soghysynan da biz osy belgilerdi bayqaymyz:

Búghan deyin Resey men Ukraina halqy Moskva diny metropoliyasy qarauynda beybit ómir sýrip jatty. Yaghni, diny túrghyda soghysugha esh negiz joq edi. Alayda, Ukrainanyng Europamen integrasiyagha, birlesuge úmtylysy ekonomikalyq, әskeri, sayasy jәne territoriyalyq túrghyda Reseyge «únamady». Resey jedeldete Qyrymdy anneksiyalady, Donbass, Luganskiny qaratyp aldy...

Mine, sodan keyin, bir ortalyqtan basqarylghan Mәskeu diny metropoliyasy ydyryp, Ukraina «diny birlik» retinde óz aldyna bólinip shyqty. Múnda da biz dinning әleumettik jәne sayasi‑ekonomikalyq maqsattargha «ilespe kýide» bolatynyn anyq kórip otyrmyz.

Yaghni, әlemde myzghymas, birtútas, bәrin ortaq, bәri birge qorghaytyn eshqanday din joq ekenin osydan bayqaymyz...

Endi Qabanbay batyr zamanyna qayta oralsaq neni angharamyz?

Qabanbaylar Qazaq Elining tәuelsizdigi ýshin shyghystan kelgen Jongharlarmen soghysqany bәrimizge belgili. Ol turaly artyq‑auys sóz joq. Qabanbay batyr 1691 jyly, al Abylay han 1711 jyly tuylghan. Ol Abylaydan 20‑jas ýlken.

O zamanda ken‑baytaq qazaq dalasynda bir de bir meshit bolmaghan, tipten, salynbaghan zaman edi... Endeshe, Qabanbay men ózge batyrlar, olardyng qalyng qoly qanday dindi úlyqtap jýr edi degen oy keledi.

Islam deyin desek, Ábilmansúr han jauyna «Abylaylap», yaghni, atasynyng aruaghyn atap shauyp, ózi «Abylay» atyn iyemdendi emes pe?

Búl jerde tek bir Allany úlyqtaytyn islam dinining núsqasy bar ma? Joq.

Batyrlar «Jalghyz aghash orman bolmas, jalghyz kirpish qorghan bolmas» degendey, jeke‑dara batyr bolmaydy. Batyrlar – sarbazdarymen batyr! Olay bolsa, әr rudan jasaqtalghan qazaq qoldary soghysta әr taraptan óz úrandaryn úrandata shauyp, jauyn esten ajyratqan joq pa edi?

Úran – әr rudyng óz ruhyn, óz aruaghyn shaqyruy emes pe! Mysaly, dulattar «Baqtiyarlap» shapty, Kerey – «Oshybay» dedi, Arghyn – «Aqjol» dedi, Nayman – «Qaptaghay» dedi, Qypshaq – «Oybas», Aday – «Beket», Berish – «Aghatay»  jәne t.t. Yaghni, qazaqtyng kóp rulary ózining ghana Aruaqtaryn atap soghysqa kirdi – búl jerde qanday din bar eken?

Din bar bolsa, ol nege búl batyrlar men sarbazdargha «Allagha serik qosugha» rúqsatyn berip qoyypty?..

Endeshe, ghún men saq úrpaqtary sanalatyn «qabanbaylar» Qazaq halqynyng jýz jyldyq Otan soghysynda «dinim» dep soghysqan joq.

Batyrlarymyz (al olar myn‑myng dese bolady)  baghzy zamannan Ghún-Saq babalary ózderine «tarihy amanat» etip qaldyrghan Ata-baba jerin qorghaghan!

Ózderine «tarihy amanat» etip qaldyrghan Ghún-Saqtan qalghan dәstýrin qorghaghan!

Óitkeni, «qazaqty qazaq etip túrghan» -  tek onyng salt‑dәstýri. Sodan bastau alatyn mәdeniyeti!

(Al, «dindi qorghau» - so kezderi‑aq dinge berilip, ony tolyq moyyndaghan, qazaqqa «dinsizder» dep jii shabuyldaghan shaybaniylerding mindeti bolghan shyghar, mýmkin...).

Qazaqtyng dini qayda bara jatyrsyn?

Qazaqstanda islam dini esh taraptan qysym kórip jatqan joq. Ásirese, tәuelsizdik alghannan song – dinge degen búryn‑sondy bolmaghan qúrmet artty. Osy 30‑35 jyldar shamasynda elimizde ýsh myngha juyq meshitter boy týzedi. Diny әdebiyettter milliondaghan tirajdarmen basylymgha shyghuda. Árbir audan, әrbir auyl ózining imam moldalaryn ústap otyr. Key jerlerde olardy halyqtyng ózi jalaqy berip qarjylandyruda.

Mine, keshe ghana elimizding preziydentine Ózbekstan preziydenti «Týrkistan qalasyna Ózbek halqynyng tartuy» dep jana әsem meshitting kiltin tapsyrdy... Týrkie preziydenti de Yassauy atyndaghy Halyqaralyq uniyversiytetti óz kózimen kórdi, bollashaghy turaly tolghandy...

Endeshe, elimizdegi islam dini osynshama qomqorlyqty kóre otyra, halyqtyng niyetin bile túra Qazaq eline, Qazaq jerine, onyng memleketining bolashaghyna nege qyzmet etuge qúlyqsyz?

Nege osynday qúrmetke bólenip otyrghan din osy últtyng salt‑dәstýrin, onyng elin‑jerin qorghaghan batyrlyq tarihyn tek dinge telip, últty óz últtyghyn sezinuden saqtanyp,  ony maqtanysh etuden basyn ala qashady?

Nege ózin qúrmettegen halyqtyng salt‑dәstýrin ózine «kirme» etip, halqynynmyn‑myng jyldyq tragediyalyq taghdyryn tarihy sanadan joyghysy keledi?

Jauap bar ma osyghan?

Sondyqtan, asaba Ghalymjan ózin «dinshilmin» dey otyryp, bilimi azdyghyn, aqyly tayazdyghyn, sholaq oily ekendigin kórsetip aldy der edik.

Eger, betin aulaq qylsyn, osy eldi, osy jerdi qorghau qajet bolsa ‑ onda ol din atymen jýzege aspaydy.

Bir dindegiler ózara soghysyp jatqan zamanda últtyq patriotizmning qaynar bastauy – ÚLTTYQTA.

Últ ózin «erekshe» sezine almasa ‑  onda ol ózin‑ózi qorghamaydy.

Din qoynauyna sinip, mәngilikke ketedi...

Endeshe, biz dinshil asabalardyng «dinim sol» dep qalay bolsa solay sypyra sóileuine tiym saluymyz kerek!

«Men Qazaqpyn» dese bir jón...

Ábdirashit Bәkirúly, filosof

Abai.kz