ەلگە بەلگىلى عالىمجان قۇرمانبەك دەگەن اسابا بار. سول ۇلكەن داستارحاندا (اراسىندا زيالى قاۋىم وتىر) بىلاي دەپتى: «قازاقتىڭ قابانباي، بوگەنباي، ماحامبەت جانە ت.ت. باتىرلارى قازاقتىڭ جەرىن قورعاپ سوعىسقان جوق. ولار قازاقتىڭ ءدىنىن قورعاپ سوعىستى»...

مىنە، عالىمجاننىڭ وسى ءسوزى كوپتەن بەرى ينتەرنەت جەلىلەرىن ارالاپ ءجۇر: بىردە مۇلدەم جوق بوپ كەتەدى، ۇمىتىلعانداي بولادى، سوسىن، كەنەتتەن ءبىر جەلىدە پايدا بولىپ، قوعام قايتادان ۋلاپ‑شۋلاپ قويا بەرەدى: ءبىرى – «جاسا عالىمجان» دەپ ءماز، ءبىرى – وعان قارسى. تاۋسىلمايتىن سپەكتاكل! وسى جولى دا سول «جوعالعان ينە» جەلىلەردەن تابىلىپ، قوعام ءدۇر ەتتى...

نە دەيمىز وعان؟

عالىمجان ءوز ءسوزىن تىم ارىدەن باستايدى: «ارعى تەگىمىز عۇندار مەن ساقتاردان باستالادى» دەي كەلە، «سول ارعى تەكتىڭ باتىر ۇرپاقتارى كەيىنگى زامانداردا ەلى مەن جەرىن قورعاۋدى ىسىرىپ قويىپ، ءدىندى قورعاپ سوعىستى» دەپ قورىتىندىلايدى...

بارلىق پالە وسى سوزدەن شىعىپ جاتىر: «قازاق باتىرلارى جەردى قورعاماسا، ەلدى قورعاماسا – قاي ءدىندى قورعاعان؟» دەگەن سۇراق وزىنەن‑وزى سۇراناتىنى انىق.

بىراق، عالىمجان بۇل سۇراقتىڭ «باسىن اشىق» قالدىرادى دا، ءوزى ايتىپ وتىرعان ءدىننىڭ اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەمەيدى... جالپىلاي «ءدىنىمىزدى» دەي سالادى.

وسى جەردە «نەگە ناقتى سويلەمەيدى؟» دەگەن تاعى ءبىر سۇراق قىلاڭ بەرەدى... ونىڭ دا ءبىر سەبەبى بار شىعار، ويتكەنى، ەلىمىزدە ءدىن تۋرالى زاڭدارعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردە «ءدىندى ناسيحاتتاۋ ارنايى ءدىني ورىنداردا جۇرگىزىلەدى» دەپ كورسەتىلگەن – عالىمجان ونى بىلەدى. سول سەبەپتى، باتىرلارىمىزدىڭ قاي ءدىندى قورعاعانى تۋرالى اشىپ ايتپايدى – «ءدىن» دەپ جەلە‑جورتىپ، ءارى قاراي كەتە بارادى...

ال، ەگەر، ول وسى جەردە ناقتى «يسلام ءدىنىمىز» دەپ ايتسا، ونىڭ «ارعى تەگىمىز عۇندار مەن ساقتاردان تاراعان» دەگەن سوزىمەن قابىسپاي قالعانىن بىرەۋلەر بايقاپ قويۋى مۇمكىن – ول وسىدان ساقتاناتىن بولسا كەرەك...

ال، شىندىق قانداي؟

شىندىققا كەلسەك، بۇل جەردە تاريحي سانامىزدى بۇرمالاۋ، ونى جويۋ ارەكەتى ورىن العانى كورىنىپ تۇر.

نەگە دەسەڭىز، ارعى تەگىمىز بوپ كەلەتىن عۇن مەن ساقتىڭ يسلامعا ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايدى... ولار قازاققا باسقا دۇنيەتانىم ۇلگىسىن، باسقا ءدىني نانىم‑سەنىم تاستاپ كەتكەن بولاتىن...

ماسەلەن، عۇندار مەن ساقتار كەزىندە سىرعي كوشىپ، دۋنايعا جەتتى. ول جەردە ولاردىڭ باتىر وعلانى ەدىل (اتتيلا) ومىرگە كەلىپ، توزىعى جەتە باستاعان ريم يمپەرياسىنىڭ تىزەسىن قالتىراتتى. اتتيلا، ريم قۇرساۋىنان كوپتەگەن ەۋروپالىق حالىقتاردى قۇتقارىپ، ولاردىڭ بولاشاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ نەگىزىن قالاعان ۇلى تۇلعاعا اينالدى، ول ‑ عۇن حالقىنىڭ وعلانى ەدى!

سول «ءۇردىستى» ونىڭ «باۋىرلارى» جالعاستىردى: اسپارۋح حان بۋلگار مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالادى. قىپشاق‑ماديارلار قازىرگى ۆەنگريا مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالادى...

ايتا بەرسەك، بۇل – ۇزاق تاريح...

جالپى، تاريحتاعى بەلگىلى كەز‑كەلگەن سوعىستى «ءدىندى تاراتۋ، نە بولماسا، ءدىندى قورعاۋ ءۇشىن بولعان سوعىس» دەگەن تەزيس – تۇبىرىمەن قاتە ۇعىم. ول تەزيستى سوعىستىڭ ءوزى ەمەس، سوعىستان كەيىنگى زامانداردا ورنىققان ءدىن ويلاپ تاپقان.

ال، بارلىق سوعىس اتاۋلى يمپەريالاردىڭ، مەملەكەتتەردىڭ، بولماسا، حالىقتاردىڭ ءوز جەرىن ۇلعايتۋ، وزگە ەلدى جاۋلاپ الۋ، ءوز ۇستەمدىگىن ورناتۋ ماقساتتارىنان تۋىندايدى: بۇرىن دا سولاي بولعان، قازىر دە سولاي. ول ماقساتتاردىڭ ءتۇپ نەگىزىندە الدىمەن ەكونوميكالىق، گەوساياسي، دەموگرافيالىق، گەوگرافيالىق سەبەپتەر جاتادى. ال، وسى ماقساتتارمەن كەي كەزدەرى ىلەسپە رەتىندە ءدىن دە جۇرەدى. بىراق، ول سوعىستىڭ باستاپقى سەبەبى ەمەس!

مىسالى، اراب حاليفاتىنىڭ ورتالىق ازيانى جاۋلاپ الۋى – ءدىننىڭ ىقپالىمەن بولدى دەۋ – عىلىمي تۇرعىدان قاتەلىك. حاليفاتتىڭ ءوزى پايدا بولا سالىسىمەن ماڭىنداعى ەكونومكالىق شەشۋشى رول اتقاراتىن ساۋدا جولدارىن جاۋلاپ الۋ ماقساتىمەن سوعىستار جۇرگىزە باستادى. باتىسىندا تەڭىز جاعالاۋىمەن ەۋروپاعا جەتتى. يسپانيانىڭ وڭتۇستىگىن جاۋلاپ الدى. شىعىسىندا – ورتالىق ازياعا جەتتى.

مىنە، حاليفات ساۋدانىڭ كۇرە تامىرلارى بولعان جەرلەردى جاۋلاپ العان سوڭ عانا  بۇل تەرريتوريا مەن ەلدەردى باعىنىشتا ۇستاۋ ءۇشىن «ءبىر يدەولوگيالىق ءورىس قۇرۋ» ساياساتىن جۇزەگە اسىرا باستادى. ال، ونداعى «يدەولوگيالىق فۋنكتسيانى» ول زامانداردا يسلام ءدىنى اتقارعانى بەلگىلى. ءسويتىپ، حاليفات باسىپ العان جەرلەردەگى حالىقتىڭ  وعان دەيىنگى مادەنيەتىن، دۇنيەتانىمىن، ءدىني نانىم‑سەنىمىن، ونىڭ سيمۆوليكالىق بەلگىلەرىن اياۋسىز قيراتا باستادى ء(بىزدىڭ تەرريتورياداعى بالبال تاستاردى قيراتۋ سونىڭ بەلگىسى). يسلامعا وتكەندەرگە جەڭىلدىك جاساي وتىرىپ، وتپەگەندەرىن – اياۋسىز جازالادى، ءولتىردى، قىردى، جويدى!

سول سياقتى، ودان بۇرىنعى «كرەست جورىعى» دەپ اتالعان سوعىستار دا الدىمەن يمپەريانىڭ تەرريتورياسىن ۇلعايتۋدان باستالىپ، جاۋلاپ العان ەلدەردى «كرەستكە تابىندىرۋ» سياقتى ءدىني يدەولوگيالىق ارەكەتتەرمەن ۇشتاسىپ وتىرعان.

مىنە، تاريح بىزگە وسىنداي شىندىقتاردى كورسەتىپ تۇر.

تىپتەن، قازىرگى ءجۇرىپ جاتقان رەسەي‑ۋكراينا سوعىسىنان دا ءبىز وسى بەلگىلەردى بايقايمىز:

بۇعان دەيىن رەسەي مەن ۋكراينا حالقى موسكۆا ءدىني مەتروپولياسى قاراۋىندا بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ جاتتى. ياعني، ءدىني تۇرعىدا سوعىسۋعا ەش نەگىز جوق ەدى. الايدا، ۋكراينانىڭ ەۋروپامەن ينتەگراتسياعا، بىرلەسۋگە ۇمتىلىسى ەكونوميكالىق، اسكەري، ساياسي جانە تەرريتوريالىق تۇرعىدا رەسەيگە «ۇنامادى». رەسەي جەدەلدەتە قىرىمدى اننەكتسيالادى، دونباسس، لۋگانسكىنى قاراتىپ الدى...

مىنە، سودان كەيىن، ءبىر ورتالىقتان باسقارىلعان ماسكەۋ ءدىني مەتروپولياسى ىدىرىپ، ۋكراينا «ءدىني بىرلىك» رەتىندە ءوز الدىنا ءبولىنىپ شىقتى. مۇندا دا ءبىز ءدىننىڭ الەۋمەتتىك جانە ساياسي‑ەكونوميكالىق ماقساتتارعا «ىلەسپە كۇيدە» بولاتىنىن انىق كورىپ وتىرمىز.

ياعني، الەمدە مىزعىماس، ءبىرتۇتاس، ءبارىن ورتاق، ءبارى بىرگە قورعايتىن ەشقانداي ءدىن جوق ەكەنىن وسىدان بايقايمىز...

ەندى قابانباي باتىر زامانىنا قايتا ورالساق نەنى اڭعارامىز؟

قابانبايلار قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن شىعىستان كەلگەن جوڭعارلارمەن سوعىسقانى بارىمىزگە بەلگىلى. ول تۋرالى ارتىق‑اۋىس ءسوز جوق. قابانباي باتىر 1691 جىلى، ال ابىلاي حان 1711 جىلى تۋىلعان. ول ابىلايدان 20‑جاس ۇلكەن.

و زاماندا كەڭ‑بايتاق قازاق دالاسىندا ءبىر دە ءبىر مەشىت بولماعان، تىپتەن، سالىنباعان زامان ەدى... ەندەشە، قابانباي مەن وزگە باتىرلار، ولاردىڭ قالىڭ قولى قانداي ءدىندى ۇلىقتاپ ءجۇر ەدى دەگەن وي كەلەدى.

يسلام دەيىن دەسەك، ءابىلمانسۇر حان جاۋىنا «ابىلايلاپ»، ياعني، اتاسىنىڭ ارۋاعىن اتاپ شاۋىپ، ءوزى «ابىلاي» اتىن يەمدەندى ەمەس پە؟

بۇل جەردە تەك ءبىر اللانى ۇلىقتايتىن يسلام ءدىنىنىڭ نۇسقاسى بار ما؟ جوق.

باتىرلار «جالعىز اعاش ورمان بولماس، جالعىز كىرپىش قورعان بولماس» دەگەندەي، جەكە‑دارا باتىر بولمايدى. باتىرلار – ساربازدارىمەن باتىر! ولاي بولسا، ءار رۋدان جاساقتالعان قازاق قولدارى سوعىستا ءار تاراپتان ءوز ۇراندارىن ۇرانداتا شاۋىپ، جاۋىن ەستەن اجىراتقان جوق پا ەدى؟

ۇران – ءار رۋدىڭ ءوز رۋحىن، ءوز ارۋاعىن شاقىرۋى ەمەس پە! مىسالى، دۋلاتتار «باقتيارلاپ» شاپتى، كەرەي – «وشىباي» دەدى، ارعىن – «اقجول» دەدى، نايمان – «قاپتاعاي» دەدى، قىپشاق – «ويباس»، اداي – «بەكەت»، بەرىش – «اعاتاي»  جانە ت.ت. ياعني، قازاقتىڭ كوپ رۋلارى ءوزىنىڭ عانا ارۋاقتارىن اتاپ سوعىسقا كىردى – بۇل جەردە قانداي ءدىن بار ەكەن؟

ءدىن بار بولسا، ول نەگە بۇل باتىرلار مەن ساربازدارعا «اللاعا سەرىك قوسۋعا» رۇقساتىن بەرىپ قويىپتى؟..

ەندەشە، عۇن مەن ساق ۇرپاقتارى سانالاتىن «قابانبايلار» قازاق حالقىنىڭ ءجۇز جىلدىق وتان سوعىسىندا «ءدىنىم» دەپ سوعىسقان جوق.

باتىرلارىمىز (ال ولار مىڭ‑مىڭ دەسە بولادى)  باعزى زاماننان عۇن-ساق بابالارى وزدەرىنە «تاريحي امانات» ەتىپ قالدىرعان اتا-بابا جەرىن قورعاعان!

وزدەرىنە «تاريحي امانات» ەتىپ قالدىرعان عۇن-ساقتان قالعان ءداستۇرىن قورعاعان!

ويتكەنى، «قازاقتى قازاق ەتىپ تۇرعان» -  تەك ونىڭ ءسالت‑داستۇرى. سودان باستاۋ الاتىن مادەنيەتى!

(ال، «ءدىندى قورعاۋ» - سو كەزدەرى‑اق دىنگە بەرىلىپ، ونى تولىق مويىنداعان، قازاققا «دىنسىزدەر» دەپ ءجيى شابۋىلداعان شايبانيلەردىڭ مىندەتى بولعان شىعار، مۇمكىن...).

قازاقتىڭ ءدىنى قايدا بارا جاتىرسىڭ؟

قازاقستاندا يسلام ءدىنى ەش تاراپتان قىسىم كورىپ جاتقان جوق. اسىرەسە، تاۋەلسىزدىك العاننان سوڭ – دىنگە دەگەن بۇرىن‑سوڭدى بولماعان قۇرمەت ارتتى. وسى 30‑35 جىلدار شاماسىندا ەلىمىزدە ءۇش مىڭعا جۋىق مەشىتتەر بوي تۇزەدى. ءدىني ادەبيەتتتەر ميلليونداعان تيراجدارمەن باسىلىمعا شىعۋدا. ءاربىر اۋدان، ءاربىر اۋىل ءوزىنىڭ يمام مولدالارىن ۇستاپ وتىر. كەي جەرلەردە ولاردى حالىقتىڭ ءوزى جالاقى بەرىپ قارجىلاندىرۋدا.

مىنە، كەشە عانا ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتىنە وزبەكستان پرەزيدەنتى «تۇركىستان قالاسىنا وزبەك حالقىنىڭ تارتۋى» دەپ جاڭا اسەم مەشىتتىڭ كىلتىن تاپسىردى... تۇركيە پرەزيدەنتى دە ياسساۋي اتىنداعى حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتتى ءوز كوزىمەن كوردى، بوللاشاعى تۋرالى تولعاندى...

ەندەشە، ەلىمىزدەگى يسلام ءدىنى وسىنشاما قومقورلىقتى كورە وتىرا، حالىقتىڭ نيەتىن بىلە تۇرا قازاق ەلىنە، قازاق جەرىنە، ونىڭ مەملەكەتىنىڭ بولاشاعىنا نەگە قىزمەت ەتۋگە قۇلىقسىز؟

نەگە وسىنداي قۇرمەتكە بولەنىپ وتىرعان ءدىن وسى ۇلتتىڭ ءسالت‑داستۇرىن، ونىڭ ەلىن‑جەرىن قورعاعان باتىرلىق تاريحىن تەك دىنگە تەلىپ، ۇلتتى ءوز ۇلتتىعىن سەزىنۋدەن ساقتانىپ،  ونى ماقتانىش ەتۋدەن باسىن الا قاشادى؟

نەگە ءوزىن قۇرمەتتەگەن حالىقتىڭ ءسالت‑داستۇرىن وزىنە «كىرمە» ەتىپ، حالقىنىڭمىڭ‑مىڭ جىلدىق تراگەديالىق تاعدىرىن تاريحي سانادان جويعىسى كەلەدى؟

جاۋاپ بار ما وسىعان؟

سوندىقتان، اسابا عالىمجان ءوزىن «ءدىنشىلمىن» دەي وتىرىپ، ءبىلىمى ازدىعىن، اقىلى تايازدىعىن، شولاق ويلى ەكەندىگىن كورسەتىپ الدى دەر ەدىك.

ەگەر، بەتىن اۋلاق قىلسىن، وسى ەلدى، وسى جەردى قورعاۋ قاجەت بولسا ‑ وندا ول ءدىن اتىمەن جۇزەگە اسپايدى.

ءبىر دىندەگىلەر ءوزارا سوعىسىپ جاتقان زاماندا ۇلتتىق ءپاتريوتيزمنىڭ قاينار باستاۋى – ۇلتتىقتا.

ۇلت ءوزىن «ەرەكشە» سەزىنە الماسا ‑  وندا ول ءوزىن‑وزى قورعامايدى.

ءدىن قويناۋىنا ءسىڭىپ، ماڭگىلىككە كەتەدى...

ەندەشە، ءبىز ءدىنشىل اسابالاردىڭ «ءدىنىم سول» دەپ قالاي بولسا سولاي سىپىرا سويلەۋىنە تيىم سالۋىمىز كەرەك!

«مەن قازاقپىن» دەسە ءبىر ءجون...

ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف

Abai.kz