Týrki halyqtarynyn, onyng ishinde qazaq halqynyng búrynghy órkeniyeti qanday dәrejede boldy? Búl súraqtyng jauaby, әsirese ata-babamyz kóshpendi bolghan bizge, qazaqtar ýshin óte manyzdy. Sebebi, býgingi kýnderi eurosentristik kózqarastyng yqpalymen batys elderinde, tipti óz elimizding ishinde de, búrynghy qazaq kóshpendi bolghandyqtan, mәdeniyeti damymaghan, artta qalghan jabayy el degen oi-pikir bar. Múnday pikir búl mәselege terendemegen qarapayym qazaqtar ghana emes, tipti, batystyq oy jýieni qabyldaghan keybir ghalymdardyng arasynda da kórinip qalady. Olar tipti «kóshpendi» degenge arlanghanday, búrynghy qazaq halqynyng mәdeniyetin kórsetpek bolyp Qazaqstannyng ontýstiginde kóptegen qalalar bolghanyn algha tartyp, qazaqty kóshpendi ghana emes, otyryqshy elding qataryna qosugha úmtylady.

«Búrynghy qazaq jabayy bolghan» degen múnday keritartpa tújyrym halqymyzdyng oy jýiesine túsau bolyp, ruhany qalyptasuymyzgha zor ziyanyn tiygizetini dau tudyrmasa kerek. Sondyqtan, últtyghymyzdy dúrys qalyptastyryp, ony nyghayta týsu ýshin ózimizding alghashqy tabighy bolmysymyzdy anyqtap aludyng manyzy óte zor.

Kóshpendi ómir býkil Bolmys kórinisi, qorshaghan tabighatpen tolyq ýilesimdi bolghandyqtan, Onymen birtútas, kemshiligi joq. Kóshpendi ómirding kemshiligi bolmaydy, sondyqtan búrynghy qazaq halqy jabayy emes, kerisinshe, adamzat órkeniyetining aldynghy qatarynda bolghan. Búghan kóz jetkizu ýshin ony Abay ilimi ayasynda qarastyryp kórelik.

Abay babamyz otyz segizinshi sózinde bylay dep jazady:

Biz Alla taghala «bir» deymiz, «bar» deymiz. Ol «bir» degenning ózi aqylymyzgha úghymnyng bir tiyanaghy ýshin aitylghan sóz. Bolmasa ol «bir» degenning ózi Alla taghalagha layyqty kelmeydi.

Osylay býkil әlem Alla taghalanyng bir kórinisi ekenin bilemiz. Búl tújyrymdy hakim әri qaray Allanyng bolmysyn «Ol «bir» degen sóz Alla ghalamnyng ishinde, ghalam Alla taghalanyng ishinde» dep týsindiredi. Alla bir bolsa, onda ghalamnyng ishindegi jәne ghalamnyng syrtyndaghy kórinisteri birtútas. Olardy bóluge bolmaydy. Birtútas Bolmys kórinisteri. Bolmystyng әrbir bóligi tútas Allanyng kórinisi. Búl tújyrymdy Abay Alla taghalanyng bolmysyn «Ghúmyr ózi – Haqiqat» dep tolyqtyra týsedi. Ghúmyr, yaghni, qazaqsha ómir degenimiz – býkil Bolmys kórinisi, al Haqiqat degenimiz – Allanyng Ózi dep týsinetin bolsaq (shynynda da solay), sonda «Bolmystyng óz  – Alla» bolyp shyghady.  Osylay, Bolmys Allanyng kórinisi ekenine kózimiz jete týsedi.

Kóshpeli ómir Bolmystyng bir bóligi bolsa, onda onyng kemshiligi boluy mýmkin be? Áriyne, mýmkin emes. Sondyqtan, kóshpeli qazaq halqynyng bolmysy óte joghary dengeyde boldy. Onyng jaqsy dәleli tabighat ayasynda qalyptasqan qazaq halqynyng joghary ruhany dengeyin bildiretin: qonaqjaylyghy, aqkónildigi, meyirimdiligi, dostyqqa túraqtylyghy, erjýrek-qayrattylyghy, adal-shynshyldyghy, jәuәnmәrttigi, sabyrlylyghy, dýniyege baylanbaushylyghy tәrizdi ejelden kele jatqan minez-qúlyqtary bolyp tabylady.

Áriyne qazaqtyng búl últtyq qasiyetteri uaqyt óte kele ózgeriske týsip, býgingi qazaq ózining úly qasiyetterinen aiyryla bastaghanyna dau joq. Ókinishke oray, ghasyrlar boyy qalyptasyp ejelgi qazaq bolmysy, uaqyt pen ómir sýru jaghdaylaryna baylanysty ózgerip, jana sipat alyp, kóptegen ózgeriske týsti.

Búl ózgeristing jaqsy-jamandyghyn anyqtau ýshin belgili bir belgi (kriyteriy) kerek. Qanday belgi boyynsha biz ózimizding jaghdayymyzdy anyqtay alamyz? Kóshpendiler men otyryqshy elding arasyndaghy talastyng sheshimi osy kýrdeli súraqtyng jauabyna baylanysty.

Búl súraqtyng jauabyn Abay múrasynan izdep kórelik.

Abay qyryq ýshinshi sózinde «Adam úghyly eki nәrseden: biri – tәn, biri – jan» deydi. Yaghni, adam balasy ruhany jәne zattyq bolmystardan, yaghny jan jәne tәnnen qúralghan. Osyghan baylanysty danyshpan babamyz jetinshi sózinde jan qúmary jәne tәn qúmary bolatynyn jazady. Ekeui eki bólek, tipti, qarama-qarsy, jәne bir-birimen ýnemi kýreste. Ómirding jaqsy-jamandyghy osy jan qúmary men tәn qúmarynyng kýresine baylanysty. Jan qúmary jengende adamzat órkeniyeti jogharylap, al tәn qúmary jengende qúldyrau jolyna týsip, aqyry joyylyp ketedi. Búghan tarihtaghy úly imperiyalardyng taghdyry jaqsy mysal bolyp tabylady.  Osylay, ómir jaghdayyn anyqtaytyn belgi jan qúmary men tәn qúmarynyng baylanysy ekenin kóruge bolady.

Tәn qúmary adamnyng tәnin qanaghattandyrudan shyghady. Tәn qúmary tórteu – úiqy, tamaq, qorghanu jәne úrpaq qaldyru. Búlar jan tәnde saqtalyp, adamnyng Abay kórsetken ómirding týpki maqsatyna jetui ýshin kerek. Týp IYege qaytu jan -- qúmary. Biraq kópshilik búl aqiqatty bilmeydi, nemese bilgisi kelmeydi. Osylay qazirgi zamanda tәn qúmary nәpsige ainalyp, jan qúmaryn jenip, zattyq órkeniyet dәuiri tuyp otyr. Sondyqtan halyqtyng kópshiligining týsinigi boyynsha, órkeniyet degenimiz – otyryqshy ómir qalyptastyrghan ghylymiy-tehnikalyq jetistikterge negizdelgen, yaghny tәn qúmaryn qanaghattandyrugha baghyttalghan ómir salty. Tәn qúmary oiyn-toydy molaytyp, ómir maqsatyna ainalyp otyr. Jan qúmary ekinshi maqsatta. Tәn qúmaryna arnalghan әreketting barlyghy jetistik retinde qabyldanady.

Abay ilimi boyynsha adamgha tek qana tәn qúmary jetkiliksiz – oghan jan qúmary da kerek. Jan tәnnen joghary, sondyqtan jan qúmary tәn qúmarynan artyq. Adam ómirin anyqtaytyn nәrse – jan qúmary. Adam ghana emes, býkil qogham ómirin anyqtaytyn osy belgi. Býkil әlemning qaynar kózi – ruhany bolmys. Ómir neghúrlym ruhani, jangha jayly bolsa, ol – solghúrlym joghary. Yaghni, Bolmyspen ýilesimdi kóshpeli ómir beretin jan qúmary yqpalyndaghy qogham otyryqshy ómir qalyptastyratyn tәn qúmary yqpalyndaghy qoghamnan joghary boluy kerek. Otyryqshy ómirdegi adam tabighattan alystap, Bolmyspen ýilesimdiligi búzylady.

Endi kóshpendi jәne otyryqshy ómirdi osy túrghydan qarastyryp, bir-birinen aiyryp, olardyng qaysysy jangha jayly ekenine kóz jiberip kórelik.

Kóshpendiler «jabayylar» degen qazirgi zamandaghy týsinik – adamdy onyng ruhany bolmysyn eskermey, tek qana tәn retinde qabyldaudan shyqqan materialistik kózqaras. Tabighatpen ýilesimdi ómir sýretin adamdar jabayy bolmaydy. Eger onday adamdar jabayy bolsa, býkil tabighat jabayy bolugha tiyisti edi. Biraq búlay emes. Kerisinshe. Endeshe, búrynghy kóshpeli halyqtar, onyng ishinde qazaq halqy da, jabayy emes, kerisinshe, adamzat órkeniyetining qozghaushy kýshi bolghan. Biraq, Edil batyr (Attila) bastaghan kóne ghúndardyn, seljýk týrikterinin, Osman imperiyasynyng tizesi batqan europalyqtar, qypshaqtardan teperish kórip, týrki-mongholdardyng ezgisinde bolghan reseylikter, ózderin kóne mәdeniyetting oshaghy dep sanaytyn irandyqtar (farsylar) týrki әlemining órkeniyette alatyn ornyn moyyndaghysy kelmeydi. Olardyng әserining kýshtiligi sonshalyqty, býgingi kýnderi kópshilik qauymnyng oy órisi solardyng yqpalynda.

Osydan manyzdy tújyrym shyghady. Ruhani, ne bolmasa zattyq kózqarasqa baylanysty qogham ómiri eki týrli qabyldanady. Olardyng tómen, ne joghary boluy osy eki kózqarasqa baylanysty. Tәn qúmary túrghysynan alghanda býgingi tehnokrattyq órkeniyet jetilgen jәne kýnnen kýnge algha basyp kele jatyr.  Al jan qúmary túrghysynan alyp qarasaq – býgingi órkeniyet jetilu emes, ruhany qúldyrau dәuiri. Búl daudyng sheshimi joq tәrizdi. Sebebi, jan qúmary men tәn qúmaryn aiyryp, olardyng jaqsy-jaman jaqtaryn týsinu qarapayym adamgha onay emes. Olardyng qaysysy joghary, al qaysysy tómen ekenin  әrkim bile bermeydi. Osylay býkil adamzat órkeniyet mәselesi turaly oi-pikirde ekige jarylyp otyr.

Bizding elimiz ýshin býgingi negizgi mәsele – ejelden qalyptasqan búrynghy úly qadyr-qasiyetterimizdi qaytadan qalpyna keltiru. Ol ýshin kóshpendi dәuirde qalyptasyp, býgingi zamangha jetken salt-dәstýrimizdi ómirmen ýilestirip, onyng ishki mәnin tereninen týsinip, dúrys paydalana biluimiz kerek.

Dosym Omarov, abaytanushy-ghalym

Abai.kz