تۇركى حالىقتارىنىڭ، ونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ بۇرىنعى وركەنيەتى قانداي دارەجەدە بولدى؟ بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى، اسىرەسە اتا-بابامىز كوشپەندى بولعان بىزگە، قازاقتار ءۇشىن وتە ماڭىزدى. سەبەبى، بۇگىنگى كۇندەرى ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراستىڭ ىقپالىمەن باتىس ەلدەرىندە، ءتىپتى ءوز ەلىمىزدىڭ ىشىندە دە، بۇرىنعى قازاق كوشپەندى بولعاندىقتان، مادەنيەتى دامىماعان، ارتتا قالعان جابايى ەل دەگەن وي-پىكىر بار. مۇنداي پىكىر بۇل ماسەلەگە تەرەڭدەمەگەن قاراپايىم قازاقتار عانا ەمەس، ءتىپتى، باتىستىق وي جۇيەنى قابىلداعان كەيبىر عالىمداردىڭ اراسىندا دا كورىنىپ قالادى. ولار ءتىپتى «كوشپەندى» دەگەنگە ارلانعانداي، بۇرىنعى قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتىن كورسەتپەك بولىپ قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندە كوپتەگەن قالالار بولعانىن العا تارتىپ، قازاقتى كوشپەندى عانا ەمەس، وتىرىقشى ەلدىڭ قاتارىنا قوسۋعا ۇمتىلادى.

«بۇرىنعى قازاق جابايى بولعان» دەگەن مۇنداي كەرىتارتپا تۇجىرىم حالقىمىزدىڭ وي جۇيەسىنە تۇساۋ بولىپ، رۋحاني قالىپتاسۋىمىزعا زور زيانىن تيگىزەتىنى داۋ تۋدىرماسا كەرەك. سوندىقتان، ۇلتتىعىمىزدى دۇرىس قالىپتاستىرىپ، ونى نىعايتا ءتۇسۋ ءۇشىن ءوزىمىزدىڭ العاشقى تابيعي بولمىسىمىزدى انىقتاپ الۋدىڭ ماڭىزى وتە زور.

كوشپەندى ءومىر بۇكىل بولمىس كورىنىسى، قورشاعان تابيعاتپەن تولىق ۇيلەسىمدى بولعاندىقتان، ونىمەن ءبىرتۇتاس، كەمشىلىگى جوق. كوشپەندى ءومىردىڭ كەمشىلىگى بولمايدى، سوندىقتان بۇرىنعى قازاق حالقى جابايى ەمەس، كەرىسىنشە، ادامزات وركەنيەتىنىڭ الدىڭعى قاتارىندا بولعان. بۇعان كوز جەتكىزۋ ءۇشىن ونى اباي ءىلىمى اياسىندا قاراستىرىپ كورەلىك.

اباي بابامىز وتىز سەگىزىنشى سوزىندە بىلاي دەپ جازادى:

بiز اللا تاعالا «بiر» دەيمiز، «بار» دەيمiز. ول «بiر» دەگەننiڭ ءوزi اقىلىمىزعا ۇعىمنىڭ بiر تياناعى ءۇشiن ايتىلعان ءسوز. بولماسا ول «بiر» دەگەننiڭ ءوزi اللا تاعالاعا لايىقتى كەلمەيدi.

وسىلاي بۇكىل الەم اللا تاعالانىڭ ءبىر كورىنىسى ەكەنىن بىلەمىز. بۇل تۇجىرىمدى حاكىم ءارى قاراي اللانىڭ بولمىسىن «ول «ءبىر» دەگەن ءسوز اللا عالامنىڭ ىشىندە، عالام اللا تاعالانىڭ ىشىندە» دەپ تۇسىندىرەدى. اللا ءبىر بولسا، وندا عالامنىڭ ىشىندەگى جانە عالامنىڭ سىرتىنداعى كورىنىستەرى ءبىرتۇتاس. ولاردى بولۋگە بولمايدى. ءبىرتۇتاس بولمىس كورىنىستەرى. بولمىستىڭ ءاربىر بولىگى تۇتاس اللانىڭ كورىنىسى. بۇل تۇجىرىمدى اباي اللا تاعالانىڭ بولمىسىن «عۇمىر ءوزى – حاقيقات» دەپ تولىقتىرا تۇسەدى. عۇمىر، ياعني، قازاقشا ءومىر دەگەنىمىز – بۇكىل بولمىس كورىنىسى، ال حاقيقات دەگەنىمىز – اللانىڭ ءوزى دەپ تۇسىنەتىن بولساق (شىنىندا دا سولاي), سوندا «بولمىستىڭ ءوز  – اللا» بولىپ شىعادى.  وسىلاي، بولمىس اللانىڭ كورىنىسى ەكەنىنە كوزىمىز جەتە تۇسەدى.

كوشپەلى ءومىر بولمىستىڭ ءبىر بولىگى بولسا، وندا ونىڭ كەمشىلىگى بولۋى مۇمكىن بە؟ ارينە، مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان، كوشپەلى قازاق حالقىنىڭ بولمىسى وتە جوعارى دەڭگەيدە بولدى. ونىڭ جاقسى دالەلى تابيعات اياسىندا قالىپتاسقان قازاق حالقىنىڭ جوعارى رۋحاني دەڭگەيىن بىلدىرەتىن: قوناقجايلىعى، اقكوڭىلدىگى، مەيىرىمدىلىگى، دوستىققا تۇراقتىلىعى، ەرجۇرەك-قايراتتىلىعى، ادال-شىنشىلدىعى، جاۋانمارتتىگى، سابىرلىلىعى، دۇنيەگە بايلانباۋشىلىعى ءتارىزدى ەجەلدەن كەلە جاتقان مىنەز-قۇلىقتارى بولىپ تابىلادى.

ارينە قازاقتىڭ بۇل ۇلتتىق قاسيەتتەرى ۋاقىت وتە كەلە وزگەرىسكە ءتۇسىپ، بۇگىنگى قازاق ءوزىنىڭ ۇلى قاسيەتتەرىنەن ايىرىلا باستاعانىنا داۋ جوق. وكىنىشكە وراي، عاسىرلار بويى قالىپتاسىپ ەجەلگى قازاق بولمىسى، ۋاقىت پەن ءومىر ءسۇرۋ جاعدايلارىنا بايلانىستى وزگەرىپ، جاڭا سيپات الىپ، كوپتەگەن وزگەرىسكە ءتۇستى.

بۇل وزگەرىستىڭ جاقسى-جاماندىعىن انىقتاۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر بەلگى (كريتەري) كەرەك. قانداي بەلگى بويىنشا ءبىز ءوزىمىزدىڭ جاعدايىمىزدى انىقتاي الامىز؟ كوشپەندىلەر مەن وتىرىقشى ەلدىڭ اراسىنداعى تالاستىڭ شەشىمى وسى كۇردەلى سۇراقتىڭ جاۋابىنا بايلانىستى.

بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن اباي مۇراسىنان ىزدەپ كورەلىك.

اباي قىرىق ءۇشىنشى سوزىندە «ادام ۇعىلى ەكى نارسەدەن: ءبىرى – ءتان، ءبىرى – جان» دەيدى. ياعني، ادام بالاسى رۋحاني جانە زاتتىق بولمىستاردان، ياعني جان جانە تاننەن قۇرالعان. وسىعان بايلانىستى دانىشپان بابامىز جەتىنشى سوزىندە جان قۇمارى جانە ءتان قۇمارى بولاتىنىن جازادى. ەكەۋى ەكى بولەك، ءتىپتى، قاراما-قارسى، جانە ءبىر-بىرىمەن ۇنەمى كۇرەستە. ءومىردىڭ جاقسى-جاماندىعى وسى جان قۇمارى مەن ءتان قۇمارىنىڭ كۇرەسىنە بايلانىستى. جان قۇمارى جەڭگەندە ادامزات وركەنيەتى جوعارىلاپ، ال ءتان قۇمارى جەڭگەندە قۇلدىراۋ جولىنا ءتۇسىپ، اقىرى جويىلىپ كەتەدى. بۇعان تاريحتاعى ۇلى يمپەريالاردىڭ تاعدىرى جاقسى مىسال بولىپ تابىلادى.  وسىلاي، ءومىر جاعدايىن انىقتايتىن بەلگى جان قۇمارى مەن ءتان قۇمارىنىڭ بايلانىسى ەكەنىن كورۋگە بولادى.

ءتان قۇمارى ادامنىڭ ءتانىن قاناعاتتاندىرۋدان شىعادى. ءتان قۇمارى تورتەۋ – ۇيقى، تاماق، قورعانۋ جانە ۇرپاق قالدىرۋ. بۇلار جان تاندە ساقتالىپ، ادامنىڭ اباي كورسەتكەن ءومىردىڭ تۇپكى ماقساتىنا جەتۋى ءۇشىن كەرەك. ءتۇپ يەگە قايتۋ جان -- قۇمارى. بىراق كوپشىلىك بۇل اقيقاتتى بىلمەيدى، نەمەسە بىلگىسى كەلمەيدى. وسىلاي قازىرگى زاماندا ءتان قۇمارى ناپسىگە اينالىپ، جان قۇمارىن جەڭىپ، زاتتىق وركەنيەت ءداۋىرى تۋىپ وتىر. سوندىقتان حالىقتىڭ كوپشىلىگىنىڭ تۇسىنىگى بويىنشا، وركەنيەت دەگەنىمىز – وتىرىقشى ءومىر قالىپتاستىرعان عىلىمي-تەحنيكالىق جەتىستىكتەرگە نەگىزدەلگەن، ياعني ءتان قۇمارىن قاناعاتتاندىرۋعا باعىتتالعان ءومىر سالتى. ءتان قۇمارى ويىن-تويدى مولايتىپ، ءومىر ماقساتىنا اينالىپ وتىر. جان قۇمارى ەكىنشى ماقساتتا. ءتان قۇمارىنا ارنالعان ارەكەتتىڭ بارلىعى جەتىستىك رەتىندە قابىلدانادى.

اباي ءىلىمى بويىنشا ادامعا تەك قانا ءتان قۇمارى جەتكىلىكسىز – وعان جان قۇمارى دا كەرەك. جان تاننەن جوعارى، سوندىقتان جان قۇمارى ءتان قۇمارىنان ارتىق. ادام ءومىرىن انىقتايتىن نارسە – جان قۇمارى. ادام عانا ەمەس، بۇكىل قوعام ءومىرىن انىقتايتىن وسى بەلگى. بۇكىل الەمنىڭ قاينار كوزى – رۋحاني بولمىس. ءومىر نەعۇرلىم رۋحاني، جانعا جايلى بولسا، ول – سولعۇرلىم جوعارى. ياعني، بولمىسپەن ۇيلەسىمدى كوشپەلى ءومىر بەرەتىن جان قۇمارى ىقپالىنداعى قوعام وتىرىقشى ءومىر قالىپتاستىراتىن ءتان قۇمارى ىقپالىنداعى قوعامنان جوعارى بولۋى كەرەك. وتىرىقشى ومىردەگى ادام تابيعاتتان الىستاپ، بولمىسپەن ۇيلەسىمدىلىگى بۇزىلادى.

ەندى كوشپەندى جانە وتىرىقشى ءومىردى وسى تۇرعىدان قاراستىرىپ، ءبىر-بىرىنەن ايىرىپ، ولاردىڭ قايسىسى جانعا جايلى ەكەنىنە كوز جىبەرىپ كورەلىك.

كوشپەندىلەر «جابايىلار» دەگەن قازىرگى زامانداعى تۇسىنىك – ادامدى ونىڭ رۋحاني بولمىسىن ەسكەرمەي، تەك قانا ءتان رەتىندە قابىلداۋدان شىققان ماتەرياليستىك كوزقاراس. تابيعاتپەن ۇيلەسىمدى ءومىر سۇرەتىن ادامدار جابايى بولمايدى. ەگەر ونداي ادامدار جابايى بولسا، بۇكىل تابيعات جابايى بولۋعا ءتيىستى ەدى. بىراق بۇلاي ەمەس. كەرىسىنشە. ەندەشە، بۇرىنعى كوشپەلى حالىقتار، ونىڭ ىشىندە قازاق حالقى دا، جابايى ەمەس، كەرىسىنشە، ادامزات وركەنيەتىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولعان. بىراق، ەدىل باتىر (اتتيلا) باستاعان كونە عۇنداردىڭ، سەلجۇك تۇرىكتەرىنىڭ، وسمان يمپەرياسىنىڭ تىزەسى باتقان ەۋروپالىقتار، قىپشاقتاردان تەپەرىش كورىپ، تۇركى-مونعولداردىڭ ەزگىسىندە بولعان رەسەيلىكتەر، وزدەرىن كونە مادەنيەتتىڭ وشاعى دەپ سانايتىن يراندىقتار (فارسىلار) تۇركى الەمىنىڭ وركەنيەتتە الاتىن ورنىن مويىنداعىسى كەلمەيدى. ولاردىڭ اسەرىنىڭ كۇشتىلىگى سونشالىقتى، بۇگىنگى كۇندەرى كوپشىلىك قاۋىمنىڭ وي ءورىسى سولاردىڭ ىقپالىندا.

وسىدان ماڭىزدى تۇجىرىم شىعادى. رۋحاني، نە بولماسا زاتتىق كوزقاراسقا بايلانىستى قوعام ءومىرى ەكى ءتۇرلى قابىلدانادى. ولاردىڭ تومەن، نە جوعارى بولۋى وسى ەكى كوزقاراسقا بايلانىستى. ءتان قۇمارى تۇرعىسىنان العاندا بۇگىنگى تەحنوكراتتىق وركەنيەت جەتىلگەن جانە كۇننەن كۇنگە العا باسىپ كەلە جاتىر.  ال جان قۇمارى تۇرعىسىنان الىپ قاراساق – بۇگىنگى وركەنيەت جەتىلۋ ەمەس، رۋحاني قۇلدىراۋ ءداۋىرى. بۇل داۋدىڭ شەشىمى جوق ءتارىزدى. سەبەبى، جان قۇمارى مەن ءتان قۇمارىن ايىرىپ، ولاردىڭ جاقسى-جامان جاقتارىن ءتۇسىنۋ قاراپايىم ادامعا وڭاي ەمەس. ولاردىڭ قايسىسى جوعارى، ال قايسىسى تومەن ەكەنىن  اركىم بىلە بەرمەيدى. وسىلاي بۇكىل ادامزات وركەنيەت ماسەلەسى تۋرالى وي-پىكىردە ەكىگە جارىلىپ وتىر.

ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن بۇگىنگى نەگىزگى ماسەلە – ەجەلدەن قالىپتاسقان بۇرىنعى ۇلى قادىر-قاسيەتتەرىمىزدى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ. ول ءۇشىن كوشپەندى داۋىردە قالىپتاسىپ، بۇگىنگى زامانعا جەتكەن سالت-ءداستۇرىمىزدى ومىرمەن ۇيلەستىرىپ، ونىڭ ىشكى ءمانىن تەرەڭىنەن ءتۇسىنىپ، دۇرىس پايدالانا ءبىلۋىمىز كەرەك.

دوسىم وماروۆ، ابايتانۋشى-عالىم

Abai.kz