الاش فيلوسوفياسى – ۇلتتىق دامۋ فيلوسوفياسى
كىرىسپە ورنىنا:
2017‑جىلى الاماتى قالاسىندا الماتى قالاسى ىشكى ساياسات باسقارماسى مەن «قايىم مۇحامەدحانوۆ اتىنداعى ءبىلىم جانە مادەنيەت ورتالىعى» قوعامدىق قورى ۇيىمداستىرۋىمەن «الاش ۇلاعاتى» اتتى جاقسى كىتاپ باسىلىپ شىققان ەكەن. كىتاپتى قۇراستىرعان تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، پروفەسسور يسين امانتاي ەكەن. كىتاپتا الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ەل بولاشاعىن ەلەستەتكەن قاناتتى، دانالىق ءتۇيىن ويلارى بەرىلگەن.
مىنە، وسى كىتاپتى بۇگىن قولعا الىپ، مۇقيات وقۋعا كىرىستىم... كىتاپ 2000 تيراجبەن شىعىپتى. وسىنىڭ وزىنەن‑اق، بۇل كىتاپتىڭ ماقساتى مەملەكەتتىك قىزمەتتە وتىرعان شەنەۋنىكتەردىڭ، ودان قالدى، وزگە دە ازامتتاردىڭ «مەملەكەت قۇرۋ» تۋرالى ءبىلىمىن ارتتىرۋعا، ازاماتتاردى مەملەكەتشىل‑ۇلتشىل بولۋعا باۋلۋ بولعانى تۇسىنىكتى بولدى.
بىراق، كوكەيدە «وسى كىتاپ سول ماقساتىنا جەتتى مە؟» دەگەن سۇراق پايدا بولدى. وسى سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋدىڭ «ازابى» بۇل كىتاپتى وقىعاننان الدەقايدا قيىن بولىپ شىقتى. ويتكەنى، قوعام مەن مەملەكەتتىڭ ودان كەيىنگى دامۋىن زەردەلەيتىن بولساق – «كىتاپ ءوز ماقساتىنا جەتپەگەن» دەگەن ناقتى قورىتىندى جاساۋعا بولادى ەكەن:
- كىتاپتى وقىپ، ونداعى اسىل ويلاردى، مەملەكەت پەن ۇلتتىق دامۋ تۋرالى الاش ارىستارىنىڭ اسىل ويلارىن، فيلوسوفياسىن باسشىلىققا العان شەنەۋنىكتەر لەگىن ءالى دە كورە الماۋدامىز – وتىز جىلدىق توقىراۋدان قالعان ۇردىستەر مەن مەملەكەت باسقارۋ ادىستەرى ءالى دە سو قالپىندا قالىپ وتىر دەسەك بولادى;
- كىتاپتا ايتىلاتىن تەرەڭ ويلار بۇقارا حالىقتىڭ ساناسىنا جەتىپ، حالىق ءوز بيلىگىنەن الاش دانالارى كورسەتكەن جولمەن دامۋدى تالاپ ەتكەن ۇلتتىق بەلسەندىلىكتى دە بايقامادىق – سول باياعى «ويان قازاق» ۇرانى جالعاسۋدا;
- وسى كىتاپتى باسشىلىققا الىپ، حالىققا «ەڭ مىقتى مەملەكەت قۇرۋ باعدارلمالارىن» ۇسىنعان پارتيالاردى دا تاپپاي وتىرمىز;
- ەلىمىزدىڭ ءماجىلىسى دەپۋتاتتارى اراسىنان الاشتىقتاردىڭ مەملەكەتقۇرۋ فيلوسوفياسىن باسشىلىققا الىپ، سۇبەلى وزگەرىستەر ۇسىنعان تۇلعالاردى دا كورمەدىك...
ەندەشە، وسى اتالعان فاكتورلاردى ەسكەرسەك ‑ «كىتاپ وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى اتقارماعان» دەگەن قورىتىندى سۇرانىپ تۇر، وكىنىشتى، ارينە... ءيا، اۋەلگى نيەت ءتۇزۋ بولعان شىعار، بىراق «نيەت تەك نيەت كۇيىندە» قالار بولسا – ودان قوعامعا نە پايدا، مەملەكەتكە نە پايدا؟
ەندەشە، بۇل كىتاپ تا «نازارباەۆ زامانىندا» بەلەڭ العان «كوپتەگەن ءولى ەسكەرتكىشتەردىڭ» قاتارىنا بارىپ قوسىلعانى دا!..
نەگە وسىلاي بولدى؟
جاپ‑جاقسى كىتاپتىڭ «تاعدىرى» وسىلاي اياقتالعانى – كىتاپقا عانا ەمەس، ونداعى ايتىلعان الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ارمانىنا، دانا ويلارىنا دا قيانات دەۋگە بولادى. ونىڭ ورىن الۋىنىڭ سەبەپتەرى دە ءارتۇرلى:
بىرىنشىدەن، ءبىزدىڭ بيلىك جۇيەسى ءالى كۇنگە دەيىن سۇيىكتى جازۋشىمىز ورالحان بوكەەۆ ايتىپ كەتكەن «بيلىكتىڭ مىندەتى ءوزى اتقا وتىرۋ ەمەس، ۇزەڭگى بولىپ، حالىقتى اتقا وتىرعىزۋ» دەگەن قىزمەتىن ءالى كۇنگە اتقارماي كەلە جاتقانىندا;
ەكىنشىدەن، تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن بۇرىنعى ساۋاتتى حالىقتى «جاپپاي ساۋاتسىزداندىرۋ» ورىن العانى بەلگىلى. توقىراۋ جىلدارى – «كۇنكورىس ءۇشىن جانتالاسقىن» ۇرپاق ءوسىپ شىقتى – مەملەكەتتىك دامۋدى ءجاي ادام تۇرماق، بيلىكتىڭ ءوزى ۇمىتا جازداعان ۋاقىت بولدى... مىنە، سونىڭ زاردابىن ءبىز ءالى كۇنگە تارتۋدايىن تارتۋدامىز.
ۇشىنشىدەن، حالىق قازىناسى ەسەبىنەن ەڭسەسىن تۇزەپ العان وليگاپوليالىق توپقا «بەلسەندى حالىقتىڭ» ەش قاجەتى جوق ەدى – سوندىقتان، رەسمي ەمەس تۇردە «حالىقتى وياتپاۋدىڭ» نەشە ءتۇرلى قۇيتىرقى امالدارى ىسكە قوسىلدى – اۆتوريتارلى بيلىك ونى سانالى تۇردە قولداپ وتىردى.
ءبىز قانداي مۇرادان باس تارتىپ وتىرمىز؟
بۇل ءسوزدى باياعىدا ۆ.ي.لەنين ايتقان، ونى ءبىز دە قايتالايمىز. سەبەبى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى وسىعان دەيىن «مەملەكەتتىك دامۋ» فورماسىندا نەشە ءتۇرلى ەكسپريمەنتتەردى جاساپ، ءوزىن «سىناق الاڭىنا» اينالدىرۋعا شاق قالعانىن جاسىرۋدىڭ قاجەتى جوق.
ءوزىمىزدىڭ ناقتى وي ايتاتىن ەكونوميستەر مەن وزگە ويلى تۇلعالاردى بۇكىرەيتىپ قويدىق تا، ولاردىڭ پايدالى ناتيجەگە اكەلەتىن ۇسىنىستارىن، تەوريالارىن، كونتسەپتسيالارىن «جاۋ كورەتىن» جاعدايعا جەتتىك. ويتكەنى، جەكە مۇددەگە نەگىزدەلگەن اۆتوريتارلى بيلىك جۇيەسى كەز كەلگەن مەملەكەتتىك قارقىندى دامۋدىڭ باعىتى – جاپپاي ورىن العان كوررۋپتسيانى، سىبايلاسقان جۇيەنى قيراتۋشى جەكە‑دارا كۇشكە اينالىپ كەتۋىنەن قورىقتى.
ال، ەگەر، ءبىز «الىستان اربالاماي‑اق»، ءوزىمىزدىڭ الاش ارىستارىنىڭ دانا ويلارىن اۋەل باستان باسشىلىققا الىپ، ونى ءوز عالىمدارىمىزدىڭ ۇسىنىستارىمەن جالعاستىرا العاندا – قازاقستان الدەقاشان الەمدەگى كوش باستاۋشى ەلدەردىڭ قاتارىندا تۇرار ما ەدى، بالكىم؟!.
مىنە، «الاش ۇلاعاتى» كىتابىن وقىعانداعى ويعا كەلگەن باستى ءتۇيىندى وي وسى بولدى!
ءالى دە كەش ەمەس!
«الاش كوسەمدەرى بىزگە رۋحاني ءنار بولاتىنداي قانداي قۇندى ويلار ايتتى، قالاي جەتكىزدى، قانداي تاقىرىپتاردى قامتىدى؟».
«تاۋەلسىزدىك، ەل ازاتتىعى، مەملەكەت، ءتىل، شارۋاشىلىق، تاربيە، تاريح، ادەبيەت تۋرالى نە ايتتى؟».
«ەلدىڭ بولاشاعىن قالاي ەلەستەتتى، جاستارعا قانداي سەنىم ارتتى؟».
بۇل سۇراقتاردى «الاش ۇلاعاتى» كىتابىنىڭ قۇراستىرۋشىسى امانتاي يسين ءوز العىسوزىندە جازىپ، تاسقا تاڭبالاپتى... وتە دۇرىس قويىلعان سۇراقتار... ەندى، وقىرمانعا تەك قانا الاش كوسەمدەرىنىڭ تەرەڭ فيلوسوفياسىنا دەندەپ ەنۋ عانا قالىپ تۇر...
وسى فيلوسوفيامەن بۇقارا ساناسى قارۋلانسا ‑ حالىق ءوز بولاشاعىنىڭ ايدارلى باعىتىن انىقتاپ، ايقىن جولىن تابادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. بۇگىنگى جانە بولاشاقتا وسى ايدارمەن بەرىلەتىن ماقالالارىمىزدىڭ دا ماقساتى – «ءبىر كىتاپ ناسيحاتى» ەمەس، ماقسات – قازاق جۇرتىنىڭ ساناسىنا الاش فيلوسوفياسىنىڭ ساۋلەسىن قۇيۋ!
نەدەن باستايمىز، كىمنەن باستايمىز؟
ارينە، ۇلى ابايدان باستايمىز:
«ءبىرىڭدى، قازاق، ءبىرىڭ دوس
كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس».
قازىرگى قازاق اباي ايتقان وسى ۇلاعاتقا جەتتى مە؟ ەگەر، «جەتتى» دەپ سەنىممەن ايتار بولساق، وندا قازىرگى تاۋەلسىز ۋنيتارلى قازاقستاننىڭ نەگىزىن قۇراپ وتىرعان قازاق حالقىن ۇلت بولىپ تولىق قالىپتاستى دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولار ەدى...
بىراق، وكىنىشكە وراي، ءبىز ولاي ايتا المامىز: ويتكەنى، بۇگىنگى قازاق ۇلتى ءالى دە ىشتەي ىدىراڭقى كۇيدەن اجىراعان جوق. ول نەدەن كورىنەدى؟
ول – حالىقتىڭ تىلدىك تۇرعىدان، مەنتالدىك تۇرعىدان، ساياسي كوزقاراسى تۇرعىدان، وڭىرلەردىڭ ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيى تۇرعىدان ءالى دە بىرەگەي ۇلتتىق دارەجەگە كوتەرىلە الماۋىنان كورىنەدى.
جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ الەمدەگى بىرىڭعاي قالىپتاسقان «ۇلتشىل جۇرتتار» قاتارى تۋرالى بىلاي دەپتى: «ۇلتشىل جۇرتتار، انە – گەرمانيا، جاپونيا، انگليا، تۇركيا، ولاردىڭ بالاسى جاسىنان ۇلتىم دەپ وسەدى»...
ارينە، ءبىزدىڭ دە قازىرگى جاستارىمىز جاسىنان «ەلىم‑جەرىم» دەپ ءوسىپ كەلەدى... الايدا، ول بىزگە ۇلت رەتىندە قالىپتاسۋعا جەتكىلىكسىز بولۋدا. نەگە دەسەڭىز، وسىعان دەيىن‑اق، «قازاق ۇلتتىلىعى» ءوز مەملەكەتىنەن اجىراپ، وگەي بالانىڭ كۇيىن كەشىپ كەلگەنى راس. تىپتەن، 1986 جىلعى قازاق جاستارىنىڭ جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن جاستارعا «ۇلتشىلدار» دەگەن ايىپ تا تاعىلدى. سودان بەرى، سانامىزعا «ۇلتشىل بولۋ جاقسى ما، جامان با» دەگەن ەكۇشتى وي ءسىڭىپ، سول وي ۇشقىنى ءالى دە جالعاسىپ جاتىر...
ونىمەن قوسا، ۇلتىمىز تىلدىك تۇرعىدان، ەندەشە، ونىمەن قاتار قالىپتاساتىن مەنتاليتەت، ياعني، ادامنىڭ مادەني قالىبى تۇرعىدان بىرتەكتى ەمەسپىز. ال، سوناۋ توقسانىنشى جىلداردىڭ توقىراۋ زامانىنان بەرى ساباقتاستىعىن ءۇزىپ العان ۇلتتىق تاربيە جۇيەسى دە ءوز قالىبىنا كەلە الماي، ۇلت «وزگەنى وزىنە ءسىڭدىرۋشى ەمەس، وزگەگە ءسىڭۋشى» جاعدايدا قالىپ وتىر. جاعدايدىڭ وسىلاي بولۋىنا «وركەنيەتتىك تەحنولوگيالىق سەكىرىس» تە دەم بەرىپ، «ۇلتتىعىن سەزىنبەيتىن ۇرپاقتى» ومىرگە اكەلە باستادى...
ولاي بولسا، ءبىز ەش الاڭسىز ۋنيتارلى قازاقستان مەملەكەتىلىگىن قۇرۋدى مەملەكەتتىك يدەولوگيا دەڭگەيىنە كوتەرىپ، ونى جان‑جاقتى، قازىرگى زامانمەن ۇيلەسكەن، جاڭالانعان، تۇرلەنگەن، جەتىلگەن ۇلتتىق تاربيە جۇيەسىن تابا الماساق – وندا، شىنىندا دا، اباي ايتقان «ءىستىڭ ءبارى بوس» بولىپ قالا بەرەتىنى انىق...
(بۇل جەردە، ارينە، ۇلت قالىپتاسۋىنداعى ەكونوميكالىق فاكتوردىڭ دا ورنى ەرەكشە ەكەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. ءار ءوڭىردىڭ قارقىندى دامۋى – ۇلتتى تەز ۇيىستىرادى، قازاق ەلى ستاتۋسىن ومىرگە اكەلىپ، ول، ءوز كەزەگىندە، ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتىن «مەملەكەتتىلىگىن سەزىنۋگە» اكەلەر ەدى).
ال، بۇل، قازاق ۇلتىن اسسيميلياتسيالاۋشى، ياعني، مادەني‑رۋحاني تۇرعىدا وزگە ۇلتتاردى وزىنە ءسىڭىرۋشى ۇلتقا اينالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن باستى تەتىك بولادى.
ءبىز وعان ءالى جەتە الماي كەلەمىز. قۋاناتىن ءبىر جاعداي ‑ قازىر وسى باعىتتىڭ تەنندەنتسيالار انىق بەلگى بەرۋدە... ول ءۇشىن حالىققا اعارتۋشىلىق قىزمەتتى ارتتىرا ءتۇسۋ قاجەت – بۇگىنگى ءبىزدىڭ ماقالانىڭ ماقساتى دا وسى!
بولاشاقتا، «الاش ۇلاعاتى» فيلوسوفياسىن وزدەرىڭىزبەن بىرگە تالقىلاۋدى شىعارماشىلىق جوسپارىما كىرگىزگەنىمدى سىزدەرگە حاباردار ەتكىم كەلەدى، قۇرمەتتى وقىرمان!..
ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف
Abai.kz
