پوەزياداعى «كۇڭگىرتتىك» ارنايى ادەبي تەوريا بولىپ قالىپتاسپاسا دا، جالپى الەم پوززياسىندا بار قۇبىلىس. قىتاي ادەبيەتىندە بۇل ارنايى اعىم دارەجەسىنە كوتەرىلگەن. بۇل تۋرالى الدىڭعى ءبىر ماقالامىزدا ايتقانبىز. ال، قازاق پوەزياسىندا سوڭعى كەزەڭدە “كومەسكى”، “تۇسىنىكسىز”، “بۇلدىر” دەپ باعالاناتىن ولەڭدەرگە قاتىستى پىكىرتالاس كۇشەيىپ كەلەدى. بۇل پىكىرتالاس تەك جەكە شىعارمالار توڭىرەگىندەگى تالعام قايشىلىعى ەمەس، ول — پوەزيانىڭ تابيعاتى، ونىڭ قىزمەتى مەن قابىلدانۋ ءتاسىلى تۋرالى تەرەڭ دۇنيەتانىمدىق ايىرماشىلىقتىڭ كورىنىسى. قازىرگى وقىرماننىڭ ەداۋىر بولىگى پوەزيانىڭ اشىق، ۇتقىر، بىردەن قابىلداناتىن فورماسىنا بەيىم. ماسەلەن: ساحانالاردا، توي – دۋمانداردا، باسقوسۋلاردا، اسىرەسە، اقىندار ايتىسى كەزىندە ولەڭ اشىق، ۇعىنىقتى بولماسا، تىڭدارمانعا اسەرى بولمايدى. مۇنداي ولەڭدەر جىلدام وقىلادى، تەز اسەر بەرەدى، وقىرمانعا ماعىناسى بىردەن اشىلادى. الايدا ءدال وسى قاسيەتتەرىمەن قاتار، ولاردىڭ ءبىر بولىگى قايتا ويلانۋدى تالاپ ەتپەيدى، وقىرمان ساناسىندا ۇزاق تۇراقتامايدى، لەزدىك اسەرمەن تىڭدارمان توياتتايدى، بىراق ۋاقىت وتە مۇنداي ولەڭدەر اسەرىن جوعالتىپ تا جاتادى. بۇل — پوەزيانىڭ «جەڭىل قابىلداناتىن» مودەلىنىڭ كۇشتىلىگىن كورسەتەدى. ونىڭ ۇستىنە بۇنداي اشىق، اڭقىلداق ولەڭدەردى جازاتىن اقىنداردىڭ شوعىرى دا مول، سول ءبىر ورتادا ءوتىمدى ءارى قايتا تالقىلانبايدى.

ال پوەزيانىڭ تابيعاتى بۇدان الدەقايدا كۇردەلى نەمەسە ونىڭ ەكىنشى جاعى تاعى بار. پوەزيانى تەك اسەر ەتەتىن قۇرال رەتىندە قاراۋعا بولمايدى، قايتا، ول — ويلاۋ فورماسى، سانا قوزعالىسىنىڭ كورىنىسى جانە رۋحاني تاجىريبە كەڭىستىگى دە بولا الادى. وسى تۇرعىدان العاندا، «كۇڭگىرت ولەڭ» (كومەسكى، استارلى پوەزيا) ماسەلەسى تەك ەستەتيكالىق تالعامعا قاتىستى ەمەس. بۇل — وقىرماننىڭ قابىلداۋ مادەنيەتى، پوەتيكالىق ويلاۋدىڭ دەڭگەيى جانە ماعىنانىڭ قالاي جاسالاتىنى تۋرالى ماسەلە. كۇڭگىرت پوەزيا كوبىنە «تۇسىنىكسىزدىكپەن» شاتاستىرىلىپ جاتادى. الايدا بۇل ەكەۋى ءبىر ۇعىم ەمەس. تۇسىنىكسىزدىك — ماعىنانىڭ بولماۋى نەمەسە السىزدىگى بولسا، كۇڭگىرتتىك — ماعىنانىڭ تىكەلەي بەرىلمەي، استار ارقىلى قۇرىلۋى. ياعني، كۇڭگىرت پوەزيادا ماعىنا جوق ەمەس، كەرىسىنشە، ول كوپقاباتتى، اشىق ەمەس، كوپتەگەن ماعىنالاردى بويىنا جيناعان جانە وقىرماننىڭ قاتىسۋى ارقىلى تولىقتاناتىن قۇرىلىمعا يە. وسى ەرەكشەلىككە بايلانىستى كۇڭگىرت پوەزيا بىردەن قابىلدانباۋى دا مۇمكىن، الايدا وقىرمانعا قايتا وقۋدى تالاپ ەتەدى، وقىرماندى پاسسيۆ قابىلداۋشىدان بەلسەندى تۇسىندىرۋشىگە اينالدىرادى. سوندىقتان دا وعان دەگەن قارسىلىق — زاڭدى قۇبىلىس. بۇل قارسىلىق ويدىڭ دامىماۋىنان ەمەس، قابىلداۋ داعدىسىنىڭ وزگەشەلىگىنەن تۋىندايدى.

ادەبيەت تاريحى كورسەتكەندەي، كەز كەلگەن جاڭا پوەتيكالىق فورما العاشىندا تۇسىنبەۋشىلىككە ۇشىرايتىنى بەلگىلى. كەيىن عانا ول ءوز ورنىن تابادى نەمەسە پوەزيانىڭ ىشكى قۇرىلىمىنا ءسىڭىپ كەتەدى. بۇعان اباي جاساعان ولەڭ فورمالارىن، ءتىپتى قازىرگى كەزگە دەيىن قالىپتاسىپ ۇلگىرگەن، مۇحتار شاحانوۆ، قىتاي قازاعىنداعى ومارعازى ايتانۇلىنىڭ جانە ءوزىمىزدىڭ تاعى باسقا ءوز ولەڭ ءستيلىن قالىپتاستىرىپ ۇلگىرگەن اقىندارىمىزدىڭ ولەڭ فورمالارىن مىسالعا الۋعا بولادى. وسى تۇرعىدان العاندا، كۇڭگىرت پوەزيانىنىڭ فورماسى مەن مازمۇنىن سىرتتان كەلگەن جاساندى قۇبىلىس دەپ قاراستىرۋ — ءۇستىرت تۇجىرىم. ول قازاق پوەزياسىنىڭ ارحەتيپتىك قاباتتارىندا دا، جىراۋلىق داستۇردە دە، كلاسسيكالىق جانە مودەرنيستىك پوەزيالارىندا دا ءارتۇرلى دەڭگەيدە كورىنىس تاپقان ىشكى پوەتيكالىق مۇمكىندىكتىڭ جالعاسى.

بۇل ماقالادا ءبىز كۇڭگىرت پوەزيانى كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس، سىرتقى اسەردىڭ ناتيجەسى دە ەمەس، كەرىسىنشە، بەلگىلى اعىم رەتىندە قالىپتاسپاسا دا، قازاق پوەزياسىنىڭ ىشكى دامۋ لوگيكاسىنان تۋىندايتىن زاڭدى كوركەمدىك قۇبىلىس رەتىندە قاراستىرامىز. ياعني، بۇل زەرتتەۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى — كۇڭگىرتتىكتى تەرىستەۋ نەمەسە اقتاۋ ەمەس، ونى پوەزيا ەۆوليۋتسياسىنىڭ ءبىر كەزەڭى، پوەتيكالىق ويلاۋدىڭ كۇردەلەنۋ فورماسى رەتىندە عىلىمي تۇرعىدان ءتۇسىندىرۋ.

ەندەشە ءبىز نەگىزگى بولىمدەرگە دەندەۋ ءۇشىن، الدىمەن كۇڭگىرت پوەزيانىڭ ۇعىمى مەن تابيعاتىنا ءبىر توقتالىپ وتەيىك.

كۇڭگىرت پوەزيا — ماعىنانى تىكەلەي جەتكىزۋدەن گورى، ونى يشارا، سيمۆول، استار ارقىلى بىلدىرەتىن پوەتيكالىق ءتاسىل. ءبىزدىڭ تىلىمىزگە بۇل ۇعىمدى بەينەلەيتىن ارناۋلى تىركەس بار بولسا دا، اۋدارمانىڭ تىكە نەمەسە بولجامدى بەينەلەۋلەرى ارقىلى ونى: «تۇماندى پوەزيا»، «بۇلدىر ولەڭ»، «كومەسكى ولەڭ»، «كۇڭگىرت ولەڭ» ت.ب. اتاپ ءجۇر. ال ءبىز ۇعىمنىڭ جانە ءتىلدىڭ ىڭعايىنا قاراي «كۇڭگىرت پوەزيا» نەمەسە «كۇڭگىرت ولەڭ» دەگەن تىركەستە قالامىز. بۇل پوەتيكانىڭ نەگىزىندە ءتىلدىڭ حابار جەتكىزۋشى قىزمەتىنەن گورى، ونىڭ ماعىنا تۋدىرۋشى، كەڭىستىك قالىپتاستىرۋشى تابيعاتى العا شىعادى. كۇڭگىرت پوەزيادا ءبىر عانا ماعىنا بولمايدى، ولەڭ بىرنەشە دەڭگەيدە وقىلادى، وبرازدار ناقتى ەمەس، كومەسكى كۇيدە بەرىلەدى، اقىننىڭ سۋبەكتيۆتى «مەنى» بەلسەندى كورىنەدى، وقىرمان دايىن ماعىنانى قابىلدامايدى، قايتا ونى قالىپتاستىرۋ پروتسەسىنە قاتىسادى. ياعني، مۇنداي پوەزيادا ولەڭ — دايىن ءونىم ەمەس، وقىرمان مەن ءماتىننىڭ ءوزارا ارەكەتى ارقىلى جۇزەگە اساتىن پروتسەسس. بۇل جەردە ءبىر ولەڭدى ءار وقىرمان ءارتۇرلى دەڭگەيدە، ءارتۇرلى باعىتتا تۇسىنەتىن، ءبىر ويلاۋ تەتىگىنە شوعىرلانا المايتىندىعىن دا ەسكەرگەن ءجون.

ءبىز وقىرمانداردىڭ كۇڭگىرت ولەڭدەردى وقىعاندا، «تۇسىنىكسىز» دەيتىن قول سىلتەۋگە تاپ بولامىز. ىسجۇزىندە كۇڭگىرتتىك پەن تۇسىنىكسىزدىك ەكى نارسە، وعان ماڭىزدى تەوريالىق تۇزەتۋ جاساساق: كۇڭگىرتتىك — تۇسىنىكسىزدىك ەمەس. كۇڭگىرتتىك – ماعىنانىڭ جاسىرىن، استارلى بەرىلۋى، قۇرىلىمنىڭ كۇردەلىلىگى، كوپقاباتتى يشارا جۇيەسى بولىپ ەسەپتەلەدى. ال تۇسىنىكسىزدىك بولسا، ماعىنانىڭ السىزدىگى، قۇرىلىم مەن ماعىنانىڭ ءوزارا بايلانىسسىزدىعى، پوەزيالىق كوركەمدىك جۇيەنىڭ بولماۋى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، كۇڭگىرتتىك دەگەنىمىز ۇيىمداسقان تەرەڭدىك، ال تۇسىنىكسىزدىك - ۇيىمداسپاعان كومەسكىلىك. پوەزياداعى «كۇڭگىرتتىك»، «استارلىلىق» جانە «تۇسىنىكسىزدىك» ۇعىمدارىن ناقتى اجىراتقان دۇرىس. قاتار قويىپ سالىستىرىپ كورەيىك: استارلىلىقتىڭ ماعىناسى جاسىرىن بولادى، بىراق وندا بەلگىلى مەڭزەۋ بار، بەلگىلى ويعا باعىتتالعان. وقىرمان ۇڭىلسە، ونى اشا الادى. مىسال، اباي قۇنانبايۇلى ولەڭدەرىندەگى: مورالدىق، فيلوسوفيالىق يشارالار اشىق ايتىلماسا دا، تۇسىنىكتى جۇيەگە يە. كۇڭگىرتتىكتەگى ماعىنا كوپقاباتتى، قاتپارلى بولىپ كەلەدى، بىردەن اشىلا بەرمەيدى. وقىرمان ونى ءار وقىعان سايىن جاڭاشا تۇسىنەدى جانە بارعان سايىن نىساناعا جاقىندايدى. مىسال، ماعجان جۇماباەۆ پوەزياسىندا: ء“تۇن”، “جەل”، “الىس” سياقتى وبرازدار ناقتى ءبىر ماعىنامەن شەكتەلمەيدى، ءار ورتادا، ءار كەزەڭدە باسقاشا ءمان الىپ وتىرادى، ولاردى رۋحاني كۇيدىڭ سيمۆولدارى رەتىندە ءار ولەڭىندە ءار دەڭگەيدە تۇسىنەمىز. تۇسىنىكسىزدىك — ماعىنالىق جۇيەنىڭ السىزدىگى نەمەسە جوقتىعى. ونداي ولەڭدەردە ءماندى بەينەلەي المايتىن «بوتەن سوزدەر» قاباتتاسىپ جۇرەدى. ولەڭ بىرنەشە رەت وقىلسا دا، ولاردىڭ ەشقانداي ىشكى بايلانىسىن تابا المايسىز. مۇنداي جاعدايدا وبراز كەزدەيسوق داعدارىسقا قالىپ، ولەڭدەگى فورمالىق قۇرىلىم السىرەپ، وقىرمان باعدارسىز قالادى. بۇنى پوەزيانىڭ كۇردەلىلىگى ەمەس، كوركەمدىك جاقتاعى كەمشىلىگى دەگەن دۇرىس.

كۇڭگىرت پوەزيانىڭ ىشكى تابيعاتىنا كەلسەك، ول وقىرماندى شاتاستىرىپ پوەزيادا بىلىق جاساۋ ەمەس. كەرىسىنشە، ول ىشكى قۇرىلىمى كۇردەلى، كوپ دەڭگەيلى ماعىنا قامتىعان، بەينەلەرى جاندى پوەتيكالىق جۇيە. مۇندا لوگيكا ولەڭنىڭ سىرتقى قاباتىنان كورىنبەيدى، بايلانىس ىشكى قاباتىنا جاسىرىلعان بولادى، بىراق تىكە ەمەس، ول وي بايلانىستارى (اسسوتسياتيۆ) ارقىلى انىقتالادى. سوندىقتان شىنايى كۇڭگىرت پوەزيانى ءتۇسىنۋ ءۇشىن تەك وقىپ قانا قويۋ جەتكىلىكتى ەمەس، وعان ىشتەپ قاتىسۋ جانە ينتەرپرەتاتسيا (تۇسىندەرمە) جاساۋ قاجەت. ءبىز اقىن ومارعازى ايتانۇلىنىڭ: «سىزىقتار»، «شەڭبەرلەر»، «ازىراق جاز»، «تابيعاتتىڭ شىندىعى»، «ەلەس»، «كولەڭكە» ت.ب. ءبىراز ولەڭدەرىنەن كۇڭگىرتتىك، ءبىر وقىپ قانا تۇسىنە قويمايتىن بۇلدىر، كومەسكى جەلىنى بايقايمىز. مىسالى، «سىزىقتار» ولەڭىن وقىساق:

«بولسام ەگەر جەر مەن كوكتىڭ شەكارا سىزىعى،

قۇداي مەن مەنىڭ ارامدا ءبىر سىزىق بار.

ەكى قاتىن عانا ەمەس كورشى وتىرعان،

پاتشالار مەن پاتشالاردى دا سوعىستىراتىن

وسى سىزىقتار.

 

كىم ەكەن العاش شارباق توقىپ،

قورعان سوققان بوساعاسىن مىقتى ەتىپ؟

ادامزات، سەن دامىدىڭ وسى سىزىقتارمەن،

وسى سىزىقتارمەن ءجۇر جانە قادىرىڭ كەتىپ.

 

وشىرگىم-اق كەلەدى،

امال قانشا، قولىم بارمايدى، بىراق،

جاتادى سوندا كوز الدىمدا

ۇزىن-ۇزىن ءۇيۋلى توپىراق.

 

ءوش تە ەمەسپىن سىزىقتارعا،

قورقامىن سوندا دا

كىم بىلەدى،

جۇرمەسە كورىم عوي

وسى سىزىقتار ءوزى وشتىكتى كوبەيتىپ،

قۇدىرەتىم جەتپەيدى، قۇدىرەتىم جەتسە ەگەر

سىزار ەدىم ءدال سونداي ءبىر ۇلكەن سىزىقتى

قۇداي تۇرعان جەرگە دەيىن كەڭەيتىپ». («قۇستار قايعىسى»، «ەر جانىبەك» حالقارالىق قورى، 2017) ادەتتە قارا ولەڭگە بوي ۇيرەتكەن وقىرماننىڭ ولەڭدەگى قۇرىلىمعا كۇڭگىرت ويىن ەسكەرمەگەندە، ولەڭنىڭ ويىنا بىردەن دەندەپ كەتە المايتىنى بەلگىلى. ءسىرا، سىزىق نەنى بىلدىرەدى؟ باستاپتا قاتىنداردى، پاتشالاردى ءبىر-بىرىمەن قىرقىستىراتىن سىزىق قانداي سىزىق دەپ وي جۇگىرتە كەلىپ، ەكىنشى شۋماققا كەلگەندە قورعانىس سىزىعى ەكەنىن اڭعاراسىڭ. اۆتور ونى وشىرگىسى كەلەدى، ءتىپتى، قۇدايدىڭ قاسىنا دەيىن كەڭەيتكىسى كەلەدى، بۇل ونىڭ تاتۋلىققا، بەيبىتشىلىككە شاقىرعانى. ەندەشە بۇل سىزىق عاسىرلار بويى ارى كەڭەيتىپ، بەرى تارايتىپ سىزعان، تالاي قانتوگىستىڭ ولشەمى بولعان شەگارا سىزىعى. الايدا، اقىن بۇل شەگارا سىزىعى دەپ ايتپايدى دا، تەك كۇڭگىرت يشارا جاسايدى. وقىرمان ولەڭدەگى ءاربىر دەتالدارعا وي جۇگىرتىپ، تالداۋ جاساۋ ارقىلى بۇنى اڭعارادى. ەگەر بۇل ولەڭدى اۆتور «سىزىقتار» شەكارا سىزىعى دەپ بادىرايتا ايتا بەرسە، وقىرمان ونى ءبىر جول وقۋمەن اقىرلاستىرىپ، قايتا اينالىپ سوقپايدى، ويتكەنى «شەكارا سىزىعىنا» ولار قانىق.

كۇڭگىرت پوەزياعا قاتىستى كوزقاراستار قازاق ادەبيەتىندە كۇردەلى بولماسا دا، كۇڭگىرتتىكتى اعىم رەتىندە قاراستىرىپ زەرتتەگەن ۇلتتاردا، ونان قالسا ونى وزىنە ءسىڭدىرىپ العان اعىمداردا الۋان ءتۇرلى پىكىرتالاستار بولىپ جاتادى. ول ارينە، تەرىستەۋ مەن جاقتاۋ. تەرىستەۋشىلەر كۇڭگىرت پوەزيانى تۇسىنىكسىز، جاساندى، ويى جەتىلمەگەن قۇبىلىس رەتىندە قارايدى. ولار كۇڭگىرت ولەڭدى “تۇمانداعى گۇل” ەمەس، “گۇلسىز تۇمان” نەمەسە فورماسى بولعانمەن، مازمۇنى ءالسىز، شىم-شىتىرىق، وقىرمانعا تىكە وي بەرە المايتىن ولەڭ دەپ قارايدى. ال اقتاۋشى باعىتتاعىلار بارلىق تۇسىنىكسىز ولەڭدەر كۇڭگىرت ولەڭ ەمەس، كۇڭگىرتتىك وقىرمانعا وي تۋدىراتىن ەستەتيكالىق ساپا. كۇڭگىرتتىك پوەزياداعى سۇلۋلىق تۋدىراتىن ەرەكشە فورما دەپ ەسەپتەيدى. سونىمەن بىرگە وسى ارالىقتى تەرمينگە كۇمان كەلتىرۋشىلەر دە بار. بۇل باعىتتاعىلار “كۇڭگىرت پوەزيا” ۇعىمىنىڭ ءوزىن داۋ تۋدىرۋشى قاتارىنا جاتقىزادى. ولاردىڭ كوزقاراسىنشا كۇڭگىرتتىك، استارلىلىق جانە تۇسىنىكسىزدىك ارالاسىپ كەتەدى دە، ءبىر وقىرمانعا تۇسىنىكتى نارسە، ەكىنشىسىنە كومەسكى بولىپ كورىنەدى، سونىمەن تەرمين ارىقاراي جاڭا ىزدەنىستەر جاساۋعا شەكتەۋ جاسايدى دەپ ەسەپتەيدى. سوندىقتان بۇل باعىتتاعىلار: «ىزدەنىس پوەزياسى»، «يننوۆاتسيالىق پوەزيا» جانە «جاستار پوەزياسى» سياقتى اتاۋلاردى ۇسىنادى. وسى پىكىرتالاستاردىڭ ءوزى كۇڭگىرت پوەزيا — جاي ستيل ەمەس، ادەبي سانانىڭ كۇردەلەنۋىنىڭ كورىنىسى دەيتىن ءبىر ماڭىزدى ءتۇيىندى كورسەتەتىن سياقتى. ماسەلەن، جاڭاعى «سىزىقتار» ولەڭىنەن بۇنى ايقىن كورە الامىز. ول ءتىلدىڭ مۇمكىندىگىن كەڭەيىپ وقىرمان ويىن بىرنەشە تۇسپالعا اپارا الاتىن ءرولىن كورسەتىپ تۇر، ماعىنانى كوپقاباتتى ەتە الدى جانە وقىرماندى بەلسەندى تۇردە ولەڭگە تالداۋ جاسايتىن سۋبەكتكە اينالدىردى.

جيناقتاي ايتقاندا، كۇڭگىرت پوەزيانى تۇسىنىكسىزدىكپەن شاتاستىرىپ، تۇساۋلاپ قويۋعا دا بولمايدى، تولىق جوققا شىعارۋ دا ءۇستىرت بولار ەدى. ال ءبارىن قايىرىپ قويىپ، ابسوليۋتتەندىرىپ جىبەرۋ بىرجاقتىلىق تۋدىرادى. نەگىزى، كۇڭگىرت پوەزيانىڭ نىساناسى ماعىنانى جاسىرىپ قالۋ ەمەس، قايتا پوەزيانى كۇردەلەندىرىپ، ىزدەنىس جولىنداعى تەرەڭ قۇرىلىمعا اينالدىرۋ.

كۇڭگىرتتىك قازاق پوەزياسىندا كەيىن پايدا بولعان ءتاسىل ەمەس، ەجەلدەن بار، پوەتيكالىق ساناسىنىڭ باستاپقى قۇرىلىمدارىنىڭ ءبىرى، استارلاي ايتۋدىڭ ءبىر ۇشى دا سوندا جاتىر. ول سىرتتان ەنگەن جاساندى قۇبىلىس ەمەس. قىتايدىڭ ايگىلى اقىنى اي چيڭ «كۇڭگىرت ولەڭگە توقتالعاندا» اتتى ماقالاسىندا: «الەمدە بۇلىڭعىر نارسەلەر ءومىر سۇرەدى، انىق كورىنە بەرمەيتىن دە، ادامنىڭ ءتۇسىنىپ جەتۋى قيىن جايتتار دا از ەمەس. وسىلايشا بۇلىڭعىر پوەزيا پايدا بولدى»، «كۇڭگىرت پوەزيا ادەبي قۇبىلىس، تاڭعالارلىق نارسە ەمەس، وعان قارسى تۇرۋدىڭ دا ءمانى جوق» دەيدى. (قىتايدا شىعاتىن «ادەبي حابارلار» گازەتىنىڭ 1981 جىلعى 12 مامىر كۇنگى سانى) كۇڭگىرت پوەزيانىڭ پوەتيكالىق العىشارتتارى ۇلتتىق ءسوز ونەرىنىڭ تەرەڭ قاباتتارىندا — ميفولوگيالىق ويلاۋ جۇيەسىندە، جىراۋلىق داستۇردە جانە كلاسسيكالىق پوەزيادا بار. بۇل قۇبىلىستى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونى تاريحي كەزەڭدەر ارقىلى ەمەس، ويلاۋ فورماسىنىڭ ەۆوليۋتسياسى ارقىلى قاراستىرۋ قاجەت.

جىراۋلار پوەزياسى قازاق پوەزياسىنداعى كۇڭگىرتتىكتىڭ ەڭ العاشقى، ارحەتيپتىك فورماسىنىڭ ءبىرى ەسەپتەلەدى. بۇل كەزەڭدەگى پوەزيا ناقتى سۋرەتتەۋدەن گورى، يشارا، سيمۆول، جالپىلاما بەينەلەر ارقىلى سويلەيدى. ماسەلەن، بۇقار جىراۋدىڭ «كەرەي قايدا باراسىڭ» دەگەن ولەڭىندە:

«ۋا، سەن تانىماي كەتىپ بارامىسىڭ؟

مەن ارعىن دەگەن ارىسپىن،

ازۋى كەرە قارىسپىن.

سەن بۇزاۋ تەرىسى شونشىكسىڭ،

مەن وگىز تەرىسى تالىسپىن»، - دەگەن جولدار بار. (نىعمەت مىڭجاني قۇراستىرعان «قازاق جىراۋلارىنىڭ جىرلارى» 206 بەت، ءۇرىمجى، شىنجاڭ حالىق باسپاسى، 1987). جىراۋ مۇندا «كەرەي شونشىك»، «ارعىن تالىس» دەگەندى مەڭزەمەيدى، قايتا رۋلاردىڭ كۇش-قۋاتىن ايتىپ، كونبەسەڭ زورلىق كورسەتەمىن دەگەندى مەڭزەيدى. تىكە ايتپايدى، ويىن يشارالاپ، ەلەس بەرە جەتكىزەدى، ال سول كەزدىڭ ادامدارى سول ءبىر زاتتارعا قانىق بولعاندىقتان، بۇل مەڭزەۋدى اينىتپاي تۇسىنەدى. مىنە كورىپ وتىرسىزدار، جىراۋلار سوزىندە ماعىنا تىكەلەي بەرىلمەيدى، ول تۇسپال ارقىلى، استار ارقىلى جانە كوللەكتيۆتىك تاجىريبەنى بىلدىرەتىن سيمۆولدار ارقىلى جەتكىزىلەدى. جانە ءبىر مىسال:

«قۇيرىعى جوق، جالى جوق،

قۇلان قايتىپ كۇن كورەر.

اياعى جوق، قولى جوق

جىلان قايتىپ كۇن كورەر!؟

شىبىن شىقسا جاز بولىپ،

تازدار قايتىپ كۇن كورەر;

جالاڭاياق بالاپان

قازدار قايتىپ كۇن كورەر!؟

كوك تەمىر كوسەۋ ارقالاپ

ەرىم قايتىپ كۇن كورەر;

قيىر قونىپ، ءشول جايلاپ

ەلىم قايتىپ كۇن كورەر!؟ ( اسان قايعى جىراۋ، بۇل دا جوعارداعى كىتاپتىڭ 17 بەتىندە) – ولەڭ ريتوريكالىق سۇراۋلار ارقىلى ءار وبەكتتىڭ بولمىسىن سيپاتتايدى، بىلاي قاراعاندا اۆتور سولاردى ايتقىسى كەلگەن سياقتى، تىڭدارمانىن بۇلدىر الەمگە اپارادى. الايدا، ءار تىرلىك تابيعاتتىڭ ىڭعايىنا قاراي تىرلىگىن جالعاستىرا الاتىنى سياقتى «ءۇمىتتى» مەڭزەيدى.

جىراۋلار اڭساعان «جەرۇيىق» ۇعىمى ناقتى گەوگرافيالىق كەڭىستىك ەمەس، حالىقتىڭ يدەال قوعام تۋرالى ارمانى، رۋحاني ۇيلەسىمنىڭ مودەلى. سول سياقتى «زامان ازدى»، «ەل بۇزىلدى» دەگەن تىركەستەر ناقتى ءبىر تاريحي فاكتىنى ەمەس، قوعامدىق كۇيزەلىستىڭ، قۇندىلىقتاردىڭ ىدىراۋىنىڭ سيمۆولدىق فورماسىن بىلدىرەدى. مىسالى، اسان قايعى جىرلارىندا: كەڭىستىك ناقتى ەمەس، ۋاقىت انىق ەمەس، بىراق مازمۇن تەرەڭ فيلوسوفيالىق سيپاتقا يە. نەمەسە بۇقار جىراۋ تولعاۋلارىندا، حانعا ايتىلعان سوزدەر ناقتى ساياسي كەڭەس سياقتى كورىنگەنىمەن، ولاردىڭ استارىندا تۇتاس ءداۋىردىڭ مورالدىق مودەلى جاتىر. دەمەك، جىراۋلار پوەزياسىنداعى كۇڭگىرتتىك تۇسىنىكسىزدىك ەمەس، ارحەتيپتىك جالپىلاۋ فورماسى. بۇل جەردە پوەزيا ناقتىنى ەمەس، ءماندى، زاڭدىلىقتى جانە بولمىستى بەينەلەيدى.

اباي قۇنانبايۇلى پوەزياسىندا كۇڭگىرتتىك جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلەدى. ەگەر جىراۋلاردا ول ارحەتيپتىك جانە سيمۆولدىق سيپاتتا بولسا، ابايدا كۇڭگىرتتىك — ينتەللەكتۋالدىق جانە فيلوسوفيالىق قۇرىلىمعا اينالادى. اباي پوەزياسىندا سوزدەر ءوزىنىڭ باستاپقى ماعىناسىنان اجىراپ، كونتسەپتۋالدىق كاتەگوريالارعا اينالادى. ماسەلەن، ونىڭ «اۋەلدە ءبىر سۋىق مۇز – اقىل زەرەك» دەگەن ولەڭىندە: «جۇرەك» ەموتسيا عانا ەمەس، رۋحاني ورتالىق، «اقىل» لوگيكا عانا ەمەس، تانىم ءپرينتسيپى، «قايرات» ارەكەت ەمەس، ەرىك كۇشى. «اۋەلدە ءبىر سۋىق مۇز – اقىل زەرەك» دەگەندە اباي اقىلدى وسى سوڭعى ماعاناسىندا العان. فيلوسوفيالىق تۇرعىدان كەلىپ وي مەن سەزىمدى ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى ماعاناسىنداعى ەكى ۇعىم دەپ قاراعان اباي «سۋىق اقىل» مەن «ىستىق جۇرەك» (ىستىق سەزىم) ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرادى دەپ سانايدى. وسى ەكەۋىنە قايرات، جىگەر قوسىلسا، ادامنىڭ قاسيەتى كەمەلىنە كەلەدى دەپ ەسەپتەيدى.

«اقىل، قايرات، جۇرەكتى بىردەي ۇستا،

سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن بولەك». (زاكي احمەتوۆ، «اباي» شىعارمالارىنىڭ ءبىرىنشى تومى، 17 بەت، الماتى «جازۋشى» باسپاسى 1995) ولەڭدە اقىن ناقتى كەڭەس بەرىپ تۇرعان جوق، ول ادامنىڭ ىشكى بولمىسىن مودەل رەتىندە ۇسىنىپ وتىر، نەمەسە ولەڭ دايىن ماعىنا بەرىپ تۇرعان جوق، وقىرماننىڭ ءتۇسىنۋىن تالاپ ەتەتىن فيلوسوفيالىق قۇرىلىم جاساپ تۇر. تاعى ءبىر مىسال:

«سەن دە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە،

كەتىگىن تاپ تا، بار قالان» ( اباي، جوعارىداعى كىتاپتىڭ 208 بەتىندە) - بۇل جولدا «كىرپىش» — ادام، «دۇنيە» — قوعام، «كەتىك» — ادامنىڭ ورنى. بىراق بۇل ماعىنا تىكەلەي ايتىلمايدى، وقىرمان ونى ءوزى قۇراستىرادى. دەمەك، ابايداعى كۇڭگىرتتىك ابستراكتسيا ارقىلى جاسالادى، ويلاۋ پروتسەسىن تالاپ ەتەدى، ماعىنانى تەرەڭ قۇرىلىمعا اينالدىرادى. بۇل كۇڭگىرتتىكتىڭ ينتەللەكتۋالدىق فورماسى.

ماعجان جۇماباەۆ قازاق پوەزياسىنداعى كۇڭگىرتتىكتىڭ ەڭ ايقىن كورىنىس تاپقان كەزەڭى. ونىڭ پوەزياسىندا بەينە ناقتىدان الىستايدى، لوگيكا السىرەيدى، ەموتسيا مەن ينتۋيتسيا (تۇيسىك) العا شىعادى. ماعجان پوەزياسىندا سىرتقى شىندىقتان گورى، ىشكى كۇي، سەزىم ديناميكاسى، رۋحاني تولقىندار ماڭىزدى. ونىڭ «وت»، «پايعامبار»، «كۇنشىعىس»، «مەن جاستارعا سەنەمىن»، «باتقان كۇن، اتقان تاڭنىڭ جىرى»، «تولقىن» جانە «مەنى دە، ءولىم، الديلە» ت.ب. ولەڭدەرىن وقىساڭىز ءماتىننىڭ مەڭزەگەنى باسقا وي ەكەنىن اڭعاراسىز. «تولقىن» ولەڭىندە:

«تولقىننان تولقىن تۋادى،

تولقىندى تولقىن قۋادى.

.........

مولدىرەتىپ كوز جاسىن،

جاسىمەن جۋىپ جارتاسىن،

ءسۇيىپ سىلق-سىلق كۇلەدى.

جىلاعانى – كۇلگەنى،

كۇلگەنى – ونىڭ ولگەنى،

جىلاي، كۇلە ولەدى...»، (135-136 بەتتەر، «ماعجان جۇماباەۆ شىعارمالارى»، الماتى «جازۋشى» باسپاسى، 1989). ولەڭدە تولقىننىڭ عۇمىرى ايتىلعان سياقتى سەزىلەدى، ءىس جۇزىندە ول ءومىردىڭ «تالقىسى».

ماعجان «مەنى دە، ءولىم، الديلە» دەگەن ولەڭىندە ءارتۇرلى ءولىمنىڭ ەلەسىن سۋرەتتەپ كوز الدىعا اكەلەدى. وسى ارقىلى اۆتور ءاربىر نارسەنىڭ — مەيلى ول نازىك جاس قايىڭ، مايدانداعى جاس ۇلان، شولدەگى جولاۋشى، 15 جاسار بويجەتكەن نەمەسە بەسىكتەگى پاك نارەستە بولسىن — ءبارىبىر ءبىر كۇنى ءولىم قۇشاتىنىن بەينەلەيدى. ولەڭدەگى ءولىم — قورقىنىشتى، ۇرەيلى قۇبىلىس ەمەس، كەرىسىنشە، شارشاعان، قاجىعان جاندى جۇباتاتىن، الديلەپ تىنىشتاندىراتىن «ءتاتتى كۇي» رەتىندە كورسەتەدى. ونىڭ «مەن جاستارعا سەنەمىن» - دەگەن ولەڭى سىرتتاي ۇران سياقتى كورىنەدى. بىراق ونىڭ استارىندا ۇلتتىڭ بولاشاعى، تاريحي ءۇمىت، رۋحاني قايتا تۋ يدەياسى جاتىر. ياعني ءماتىن — تەك قابات، ال نەگىزگى ماعىنا — استار كەڭىستىگىندە. ماعجاننىڭ ولەڭدەرىنەن «وت»، «قاراڭعىلىق»، «كۇنشىعىس»، «كۇنباتىس»، «اتقان تاڭ»، «باتقان كۇن»، «ءتۇن»، «جەل» جانە «الىس» سياقتى وبرازدارى ناقتى تابيعات قۇبىلىسى ەمەس، ىشكى كۇيدىڭ سيمۆولدارى. بۇل وبرازدار ءبىر ماعىنامەن شەكتەلمەيدى، ءار وقىعاندا جاڭا تۇسىنىك بەرەدى. دەمەك، ماعجان پوەزياسىنداعى كۇڭگىرتتىك كوپماعىنالى، ەموتسيالىق جانە سيمۆولدىق جۇيەگە اينالادى. بۇل — كۇڭگىرتتىكتىڭ ەستەتيكالىق جانە پسيحولوگيالىق فورماسى.

جالپى كۇڭگىرتتىكتىڭ ارحەتيپتەرى تەك جىراۋلاردىڭ جىرلارى، اباي جانە ماعجانداردىڭ ولەڭدەرىنەن عانا بايقالادى دەگەندىك ەمەس، سونىمەن بىرگە، ول قازاققا قاتىستى ەجەلگى ءداۋىردىڭ ادەبي نۇسقالارىنان دا ءجيى كەزىگەدى. ءبىز ماقالانىڭ كولەمىنە قاراي ونىڭ بارلىعىنان مىسال المادىق. جوعارىداعى جىراۋلار، اباي جانە ماعجان ولەڭدەرى جەلىسى ارقىلى تەوريالىق تۇجىرىم جاساساق تا، كۇڭگىرتتىك كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس، تاريحي ساباقتاستىققا يە، پوەتيكالىق سانانىڭ ەۆوليۋتسياسىمەن بىرگە دامىعان قۇبىلىس ەكەندىگىن كورە الامىز. كەڭەستىك جانە بۇگىنگى كەزەڭدەردى قوسپاعاندا، ونىڭ الدىڭعى دامۋى، جىراۋلاردا ارحەتيپتىك كۇڭگىرتتىك، ابايدا ينتەللەكتۋالدىق كۇڭگىرتتىك، ماعجاندا ەستەتيكالىق-پسيحولوگيالىق كۇڭگىرتتىك بولىپ سيپاتتالادى. بۇل ەۆوليۋتسيا قازاق پوەزياسىنداعى كۇڭگىرتتىك سىرتتان ەنگەن ءتاسىل ەمەس، قازاق پوەزياسىنىڭ ىشكى مۇمكىندىگىنىڭ تابيعي دامۋى ەكەندىگىن دالەلدەيدى. سوندىقتان ونى بوتەن قۇبىلىس دەپ تەرىستەۋ قاتەلىك بولىپ ەسەپتەلەدى، بىراق جاڭا اعىم رەتىندە قاراستىرۋ دا جەتكىلىكسىزدىك ەتەدى. تۇپتەپ كەلگەندە، كۇڭگىرتتىك قازاق پوەزياسىنىڭ تەرەڭ قۇرىلىمىندا جاتقان، ارحەتيپتەن مودەرنگە دەيىن ۇزىلمەي كەلە جاتقان پوەتيكالىق ويلاۋ ءتاسىلى بولىپ تابىلادى.

مىنە ءبىز ماقالانىڭ وسى تۇسىنا كەلگەندە وقىرماننىڭ، ەندەشە، قازاق پوەزياسىندا كۇڭگىرت ولەڭ نەگە اعىمعا اينالا المادى؟ دەگەن سۇراۋىنا تاپ بولاتىنىمىز بەلگىلى. ءبىز بۇل سۇراۋعا جاۋاپ بەرۋدەن بۇرىن، الدىمەن الەم پوەزياسىنداعى كۇڭگىرتتىك تۋرالى از ايال جاساعانىمىز دۇرىس بولار. ءيا، الەم ادەبيەتىندە دە «كۇڭگىرت پوەزيا» قۇبىلىسى بولدى. بىراق ماڭىزدىسى — ول بارلىق جەردە ءدال قىتايداعىداي «كۇڭگىرت پوەزيا» دەگەن جەكە اتاۋمەن قالىپتاسقان جوق. كوپ جاعدايدا ونىڭ ءرولىن باسقا ادەبي اعىمدار اتقاردى. اتاپ ايتقاندا، قىتاي ادەبيەتىندە كۇڭگىرت پوەزيا تاريحي جاعدايعا بايلانىستى ناقتى ادەبي قوزعالىسقا اينالعانىمەن، باتىس پەن الەم ادەبيەتىندە كومەسكىلىك، استارلىلىق، سيمۆولدىق قۇرىلىم رەتىندە باسقا اعىمداردىڭ ىشىندە دامىدى نەمەسە كۇڭگىرتتىك الەم پوەزياسىندا جەكە اتاۋدان بۇرىن، پوەتيكالىق ويلاۋدىڭ بەلگىلى ءبىر فورماسى رەتىندە ءومىر ءسۇردى.

مىسالى: ءحىح عاسىر سوڭىنداعى فرانتسۋز ءسيمۆوليزمى كۇڭگىرت پوەزياعا ەڭ جاقىن قۇبىلىس بولدى. شارل بودلەر، ستەفان ماللارمە، پول ۆەرلەن سياقتى سيمۆوليست اقىندار ولەڭدەرىندە ماعىنانى تىكەلەي ايتۋدان باس تارتتى، سيمۆول ارقىلى سويلەدى، پوەزيانى «يشارا ونەرىنە» اينالدىردى.

ماللارمە: «پوەزيادا ارقاشان شەشىلمەيتىن ءبىر جۇمباق بولۋى كەرەك، ادەبيەتتىڭ ماقساتى — زاتتاردىڭ (قۇبىلىستاردىڭ) ءوزىن اتاۋ ەمەس، ولاردى يشارامەن سەزىندىرۋ، بۇدان باسقا ماقساتى بولۋى مۇمكىن ەمەس». ول جانە: «پوەزيادا ءتىل تەك استارلى (جاسىرىن) تۇردە عانا ءومىر سۇرە الادى. زاتتاردى باقىلاعان كەزدە، بەينەلەر (يمەدجدەر) سول زاتتار تۋدىرعان قيال-عاجايىپ دۇنيەدەن قانات قاعىپ كوتەرىلەدى، مىنە، پوەزيا دەگەنىمىز — وسى...» دەيدى. ( لۋ لۋدىڭ باس رەداكتورلىعىنداعى، «بەتپە-بەت: تانىمال شەتەلدىك اقىنداردىڭ سۇحباتتارى مەن سوزدەرى» كىتابى، 8-9 بەتتەر، بەيجىڭ: بەيجىڭ باسپاسى، 2003 ج.) بۇل كۇڭگىرت پوەزيانىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرىنىڭ بىرىنە كەلەدى. سيمۆوليستەردىڭ ولەڭدەرىندە بەينە تولىق اشىلمايدى، لوگيكا ۇزىلەدى، جانە سول مەزگىلدەگى جاعداي، اتموسفەرا ماعىنادان ماڭىزدى بولادى. مىسالى: شىعىپ كەلە جاتقان «كۇن» ءۇمىتتىڭ، «اققۋ» جاي قۇس بولماعاندىقتان، رۋحاني جالعىزدىقتىڭ سيمۆولى بولۋى مۇمكىن. جالپى الەم ادەبيەتىندەگى كۇڭگىرتتىكتىڭ ەڭ ۇلكەن تەوريالىق مەكتەبى سيمۆوليزم دەسەك بولادى.

سونىمەن بىرگە، سانانىڭ كۇردەلەنۋىنە بايلانىستى حح عاسىرعا كەلگەندە، مودەرنيزمنىڭ باسقا اعىمدارى دا كۇڭگىرت پوەزيانىڭ ۇلكەن كەڭىستىگى بولدى. ت.س.ەليوت، ەزرا پاۋند، راينەر ماريا ريلكە سياقتى اقىنداردىڭ پوەزياسىندا ماتىندەر بولشەكتەنىپ، ۋاقىتتىڭ ىڭعايىنا قاراي بەينەلەر لوگيكالىق بايلانىستان اجىراي باستايدى، وقىرماندار بەلسەندى تۇردە پوەزياعا تۇسىندىرمە جاساۋعا ءماجبۇر بولادى. مىسالى، ەليوتتىڭ «يەن دالا» پوەماسى ونداعان مادەني يشارادان، ۇزىلگەن فراگمەنتتەر (بولشەكتەردەن) جانە سيمۆولداردان قۇرالعان. ونى ءبىر وقۋمەن تولىق ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. بۇل كۇڭگىرتتىك پوەزيانىڭ السىزدىگى ەمەس، مودەرندىك سانانىڭ كۇردەلەنگەندىگىن كورسەتەدى.

حح عاسىرداعى اسقىنرەاليزم (Surrealism) پوەزياسىندا بەيسانالىلىق باسىمدىق الىپ، كۇڭگىرتتىك ءتىپتى تەرەڭدەي تۇسەدى. بۇل پوەزيالاردا ءتۇس لوگيكاسى، بەياقىل (يرراتسيونال) بەينەلەر ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ءبىز امەريكالىق اقىن يۆور ۋينتەرستىڭ (Yvor Winters 1900-1968) «دالدىك» دەگەن مىنا شاعىن ولەڭىن وقىپ كورەيىك:

«بىردە قۇداي قاراڭعىدان ءۇن قاتتى،

ءولى دىبىس تىنىشتىققا شىم باتتى،

قالعىپ تۇرىپ بۇرىلدىم

ۇيقى باسىپ شوگىپ كەتتىم تەرەڭدەپ.

تىنىستادىم بىرتىندەپ

ءتۇنى بويى قاناتتانعان

ويدىڭ قاتتى قاڭقاسىندا ەلەڭدەپ.

 

ءوز بەينەممەن

بەتپە-بەت بوپ كەلگەم مەن.

 

مەنىڭ بەينەم تاستار،  ويلار جانە تاس

شەمەن دەنە جاتىر ىشتە جىلىستاپ،

اينالدى،

مۇزداي سۋىق جايمالاردا تىنىستاپ.

 

ىزعار تەمىرگە ىلىنگەن،

اۋاسىندا ءموردىڭ ءىزى بىلىنگەن»، (ولەڭ «باتىستىڭ اسقىن رەاليزم ولەڭدەرىنەن تاڭدامالىلار» جيناعىنان اۋدارىلىپ الىندى، 11 بەت. فۋجيان ونەر باسپاسى، 1978) – ولەڭدەگى «دالدىك» ادامنىڭ ءوز بولمىسىمەن، ىشكى قاراڭعىلىعىمەن جانە مۇزداي سۋىق شىندىقپەن بەتپە – بەت كەلۋى. ولەڭ ءومىردىڭ قۋانىشى تۋرالى ەمەس، ادام بولمىسىنىڭ وزگەرمەيتىن، «تاس سياقتى» سۋىق ءارى ءدال شىندىعى.

اندرە برەتون باستاعان اسقىنرەاليستتەر ولەڭنىڭ مىندەتى انىقتىق ەمەس، سانا استىنداعى قوزعالىستى بەرۋ دەپ ەسەپتەدى. سوندىقتان ولاردىڭ ماتىندەرىندە ماعىنا تۇراقسىز، بەينەلەر قۇبىلمالى، لوگيكا بۇزىلعان سياقتى كورىنەدى. بۇل كۇڭگىرتتىكتىڭ پسيحواناليتيكالىق فورماسى. وزىمىزگە بەلگىلى الەكساندر بلوك، اندرەي بەلىي، بوريس پاستەرناك سياقتى ورىس پوەزياسى وكىلدەرىنىڭ ولەڭدەرىندە دە كۇڭگىرت وبرازدار، ميستيكالىق اتموسفەرا جانە استارلى ۋاقىت سەزىمى باسىم بولدى. مىسالى، بلوكتىڭ «بەيتانىس ايەل» ولەڭىندەگى شۋلى قالانىڭ مەيرامحاناسىندا كۇن سايىن كەشكىسىن پايدا بولاتىن جۇمباق ايەل ناقتى ادام ەمەس، ءداۋىردىڭ رۋحاني سيمۆولى، اقىن قيالىنداعى يدەال.

قىزىعى، كۇڭگىرتتىك تەك مودەرنيزمگە عانا ءتان ەمەس، شىعىس پوەزيالارىندا دا، جاپوننىڭ حايكۋ (Haiku) داستۇرىندە دە، پارسىلىق سوپىلىق پوەزيالاردا دا ءجيى كەزىگەدى. مىسالى: ومار حايام، حافيز شىعارمالانىنداعى «شاراپ»، «سۇلۋ»، «باق»، «ءتۇن»، «ماس بولۋ» جانە «كۇنا» قاتارلى ۇعىمدار ۇنەمى تۋرا ماعىناسىندا بولا بەرمەيدى. قىتايدىڭ ەسكى ولەڭدەرى مەن جاپوننىڭ حايكۋ داستۇرىندەگى ولەڭدەرى حح عاسىرداعى باتىس مودەرنيزم اۋقىمىنىڭ يماجيزم (ويبەينەشىلدىك) اعىمىنا (ەزرا پاۋند قاتارلى اقىندارعا) ىقپال ەتكەنىن ءبىز جاقسى بىلەمىز.

جالپى، الەم ادەبيەتىندە «كۇڭگىرت پوەزيا» كوبىنە جەكە اتاۋدان بۇرىن، سيمۆوليزم، يماجيزم، اسقىنرەاليزم سياقتى اعىمداردىڭ ىشكى قاسيەتى رەتىندە ءومىر ءسۇردى. ودان قالسا، كۇڭگىرتتىك اعىمعا قاتىسسىز الەمدە ارەكەت جاساعان ءتۇرلى پوەزيالاردا دا بولدى. سوندىقتان، «كۇڭگىرتتىك» الەم پوەزياسىندا سيرەك قۇبىلىس ەمەس، پوەزيا كۇردەلەنگەن سايىن قايتا تۋىپ وتىراتىن ۋنيۆەرسالدى ەستەتيكالىق زاڭدىلىق. ال قازاق پوەزياسىنداعى كۇڭگىرتتىك تە كەزدەيسوق ەمەس، ول سىرتقى ەلىكتەۋ دە ەمەس، الەمدىك پوەتيكالىق ەۆوليۋتسيامەن ۇندەس تابيعي قۇبىلىس دەۋگە بولادى.

ولاي بولسا، قىتاي ادەبيەتىندە بۇل پوەزيا نەگە ادەبي اعىم دەڭگەيىنە جەتتى؟ ارينە، بۇل ناقتى تاريحي جاعدايعا بايلانىستى. ادەبيەت تاريحى كورسەتكەندەي، كەز كەلگەن اعىم كەزدەيسوق پايدا بولمايدى. ونىڭ تاريحي نەگىزى، يدەيالىق قاجەتتىلىگى، ەستەتيكالىق جۇيەسى بولادى. مىسالى: رومانتيزم كلاسسيتسيزمنىڭ قاتاڭ نورمالارىنا قارسى تۇرۋدان تۋدى. سيمۆوليزم ادام ساناسى كۇردەلەنگەن كەزدە، ونى بەينەلەۋ قاجەتتىلىگىنەن پايدا بولدى. وسى تۇرعىدان العاندا، كۇڭگىرت پوەزيا دا كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس، بەلگىلى ءبىر رۋحاني-تاريحي قاجەتتىلىكتىڭ جەمىسى بولۋعا ءتيىس. مىسالى، قىتايدا «مادەنيەت توڭكەرىسى» كەزىندە نەمەسە ودان كەيىن ۇرانشىل تىلدەن شارشاۋ، رۋحاني جاراقات، ىشكى كۇيزەلىس، تۇيىقتالۋ كوپ بولدى. سونىمەن اقىندار، اسىرەسە، جاس اقىندار استارلى، كومەسكى جانە سيمۆولدىق ولەڭدەر جازا باستادى. وسىلايشا كۇڭگىرت پوەزيانىڭ نەگىزى قالانىپ، جۇرت نازارىن وزىنە بۇرا باستادى. زاماناۋي ادام كوپقاباتتى ويلايدى عوي، ويلاعان سايىن سەزىم دە سانساققا كەتىپ، سانا كۇردەلەنەدى. مىنە ءسويتىپ پوەزيا جاڭا مازمۇن، جاڭا پوەتيكالىق فورما تالاپ ەتەدى. ادەبي دامۋدىڭ ىشكى لوگيكاسى بويىنشا، بۇل پوەزيا ۋاقىتپەن بىرگە وزگەرىپ، فورمالىق ەۆوليۋتسيادان ءوتتى. ولاي بولسا، كۇڭگىرتتىك وسى ەۆوليۋتسيانىڭ ءبىر كەزەڭى. ەندى بۇعان سىرتقى ىقپال مەن ۇلتتىق بەيىمدەلۋدى قوسىڭىز. ايتالىق كۇڭگىرت پوەزياعا الەمدىك مودەرنيزم دە اسەر ەتتى، بىراق ول ۇلتتىق تىلگە، مادەنيەتكە بەيىمدەلگەندە عانا ومىرشەڭ بولماي ما؟ بىلايشا ايتقاندا، جاڭاشىلدىق پەن ۇلتتىق نەگىز بولعاندا عانا تۇراقتى اعىم قالىپتاسادى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي، قىتايدا كۇڭگىرت پوەزيا (朦胧诗) ناقتى تاريحي جاعدايدا پايدا بولدى، بەلگىلى ءبىر بۋىننىڭ ورتاق تاجىريبەسىن ءبىلدىردى، ءسويتىپ، ادەبي ورتادا اتاۋى قالىپتاستى، تەورياسى جازىلدى، وكىلدەرى تانىستىرىلدى. سونىمەن ول جەكە قۇبىلىس ەمەس، ۇيىمداسقان ادەبي قوزعالىسقا اينالدى.

ەندى ءبىز جاڭاعى قازاق پوەزياسىندا كۇڭگىرت ولەڭ نەگە دەربەس اعىمعا اينالمادى؟ دەگەن سۇراۋىمىزعا جاۋاپ بەرىپ كورەيىك. كۇڭگىرت پوەزيا قىتاي ادەبيەتىندەگىدەي تۇتاس ادەبي اعىمعا اينالىپ، بەلگىلى ءبىر ەستەتيكالىق مەكتەپ قالىپتاستىرماسا دا، بۇل قازاق پوەزياسىندا كۇڭگىرتتىك مۇلدە بولمادى دەگەندى بىلدىرمەيدى. كەرىسىنشە، قازاق پوەزياسىندا كۇڭگىرتتىك ەجەلدەن بار پوەتيكالىق قابات رەتىندە ءومىر ءسۇردى. بۇل تۋرالى ءبىز جوعارى دا، كۇڭگىرت ولەڭ تاريحي، الەۋمەتتىك جانە ادەبي سەبەپتەرگە بايلانىستى ۇيىمداسقان ادەبي باعىت دارەجەسىنە كوتەرىلە الماسا دا، ونىڭ جىراۋلار پوەزياسى، اباي جانە ماعجان شىعارمالارىندا ەجەلدەن بار ەكەنىن دالەلدەپ، ازداپ ايالداپ وتتىك. بىراق، اعىم دارەجەسىنە كوتەرىلە المادى. بۇل قۇبىلىستى تومەندەگىدەي بىرنەشە نەگىزگى فاكتور ارقىلى تۇسىندىرۋگە بولادى.

الدىمەن، قازاق پوەزياسىندا كۇڭگىرتتىك بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە كەنەتتەن پايدا بولعان جوق. تەك جۇيەسىز، ىشكى قابات رەتىندە ءومىر ءسۇردى. ونىڭ ەلەمەنتتەرى ءبىز جوعارى دا ايتىپ وتكەندەي جىراۋلار پوەزياسىندا، اباي فيلوسوفياسىندا، ماعجان سيمۆوليزمىندە جانە كەيىنگى مودەرنيستىك ىزدەنىستەردە (اسىرەسە، 90 جانە 2000 جىلداردان كەيىنگى جاستاردا) ءارتۇرلى فورمادا كورىنىپ وتىردى. الايدا بۇل قۇبىلىس ءبىر ەستەتيكالىق باعدارعا بىرىگە المادى، پوەزيا بىلاي بولۋى كەرەك دەگەن ورتاق پوەتيكالىق ۇستانىم نەمەسە مانيفەست (جارناما) جاساي المادى، سوندىقتان، ارنايى ادەبي مەكتەپ قالىپتاستىرمادى. مىسالى، جىراۋلارداعى يشارالى سويلەۋ، تەك ءومىر قورتىندىسى، باعدارعا مەڭزەۋ سياقتى تاريحي-فيلوسوفيالىق تولعاۋ رەتىندە كورىندى. بىراق جەكە پوەتيكالىق قالىپ رەتىندە تانىلعان جوق، ويتكەنى، كوشپەلى تۇرمىستا ويدى ءبىر نۇسقاعا كەلتىرەتىن مۇمكىندىك تە جوق ەدى. اباي قۇنانبايۇلى ءداۋىرى دە سونداي. اباي پوەزياسىنداعى فيلوسوفيالىق تەرەڭدىك تە كۇڭگىرتتىكتىڭ ينتەللەكتۋالدىق فورماسىنا جاقىنداعانىمەن، ابايدىڭ ءوزى سيمۆوليستىك نە كومەسكى پوەزيا تەورياسىن قالىپتاستىرعان جوق. نەگە دەسەڭىز، قازاقتىڭ اعارتۋشىلىعى ەندى قالىپتاسىپ جاتتى جانە ابايشا ولەڭ «تىلگە جەڭىل، جۇرەككە جىلى ءتيىپ، تەپ-تەگىس، اينالاسى جۇمىر كەلۋى» كەرەك بولدى. ال ماعجان جۇماباەۆ شىعارمالارىندا بەينە تۇماندانىپ، ەموتسيا لوگيكادان باسىم ءتۇسىپ، سيمۆولدىق جۇيە كۇردەلەندى. بىراق ماعجاندا دا جانە ونىڭ ماڭايىنداعى اقىنداردا دا ورتاق ەستەتيكا ۇستانىپ، ادەبي تەوريالىق باعدار جاساپ، تۇتاستانعان ورتاق توپ جاساي العان جوق.

ودان كەيىن، قازاق پوەزياسىندا كۇڭگىرت اعىمنىڭ قالىپتاسپاۋىنا ەڭ ۇلكەن اسەر ەتكەن فاكتورلاردىڭ ءبىرى — كەڭەستىك ادەبي ساياسات. كەڭەس داۋىرىندە ادەبيەتكە باسا ءمان بەرىلدى. ويتكەنى ادەبيەت كەڭەس يدەالوگياسىن قالىپتاستىرۋدىڭ تاماشا مۇمكىندىگى ەدى. الايدا يدەيالىق باقىلاۋدا بولدى، پوەزيادان قوعامدىق تۇسىنىكتىلىك تالاپ ەتىلدى، شىعارمانىڭ «حالىققا ۇعىنىقتى» بولۋى نەگىزگى شارت سانالدى. سوتسياليستىك رەاليزم ەستەتيكاسى پوەزيانى قوعامدىق قۇرال رەتىندە قاراستىردى، سيمۆولدىق كومەسكىلىكتەن گورى، ناقتى ويدى، ايقىن ۇراندى جانە يدەولوگيالىق مازمۇندى جوعارى قويدى. ءسويتىپ، پوەزيادا استارلى وي بولعانىمەن، ول شەكتەن تىس كومەسكىلەنۋگە مۇمكىندىك الا المادى. سالىستىرا ايتساق، قىتايداعى «مادەنيەت توڭكەرىسىنەن» كەيىن تۋعان كۇڭگىرت پوەزيا ۇزاق ۋاقىتتىق رۋحاني قىسىمنان كەيىنگى جارىلىس ەدى. ال قازاق ادەبيەتىندە دە تولىق ەركىندىك بولمادى دەگەن كۇننىڭ وزىندە، كۇڭگىرتتىك تۇتاس بۋىندىق قارسىلىق فورماسىنا اينالاتىنداي ادەبي كەڭىستىك قالىپتاسپادى. كەرىسىنشە، تۇسىنىكتى جازۋ، يدەيانى اشىق جەتكىزۋ جانە حالىقتىق پافوس پوەزيانىڭ وزىندە ادەبي نورما رەتىندە ورنىقتى.

جانە ءبىرى، قازاق پوەزياسىنىڭ تابيعاتى تاريحي تۇرعىدان، شەشەندىككە، ناقتىلىققا، سونىمەن بىرگە، ويدى تۋرا جەتكىزۋگە بەيىم بولدى. جىراۋلىق داستۇردەن باستاپ، تۇرمىس قالىپتاستىرعان تانىم نەگىزىندە ءسوزدىڭ سالماعى، ويدىڭ ايقىندىعى جانە افوريستىك قۇرىلىم جوعارى باعالاندى. قازاقتىڭ ءداستۇرلى ولەڭ مادەنيەتىندە دە بارلىق ادام حات ساۋاتتىق بولماعاندىقتان، پوەزيا كوبىنە تىڭدالاتىن ونەر بولدى. سوندىقتان كوبىنەكي اۋىزشا پوەزيادا دىبىستىق قۋات، تىڭداۋشىعا تەز قابىلداتۋ، ءارى ورتاعا بىردەن اسەر ەتتىرۋ ماڭىزدى قىزمەت اتقاردى. مىنە وسى ەرەكشەلىكتەر كەيىنگى وقىرمان پسيحولوگياسىنا دا اسەر ەتتى. ءسويتىپ، قازاق وقىرمانى كوبىنە اشىق، ەموتسياعا باي، بىردەن ۇعىنىلاتىن پوەزيانى قابىلداۋعا بەيىمدەلدى. ال كۇڭگىرت پوەزيانىڭ مازمۇنى باياۋ اشىلادى، كەيدە قايتا وقۋدى تالاپ ەتەدى، ءارى وقىرماننان تۇسىنىك جاساۋدى (ينتەرپرەتاتسيا) سۇرايدى. بۇل باسىم كوپشىلىك وقىرماننىڭ پوەتيكالىق قابىلداۋ داعدىسىنا سايكەس كەلە بەرمەدى. سوندىقتان، كۇڭگىرت پوەزيانىڭ كەڭ الەۋمەتتىك وقىرماندىق بازاسى قالىپتاسپادى.

سوڭعى ءبىرى، قازاق ادەبيەتىندە ولەڭنىڭ كومەسكىلەنۋى، مازمۇنىنىڭ بۇلىڭعىر بولۋى، ۇعىنىقسىز جانە تۇسىنىكسىز دەگەن ۇعىم بولعانىمەن ارناۋلى اتاۋ قالىپتاسىپ، عىلىمي تۇرعىدان تۇراقتانبادى. 90 جانە 2000 جىلداردان كەيىن ادەبيەتىمىز كەڭەستىك بۇعاۋدان بوساپ، ەركىندىك الا باستاعاننان كەيىن، پوەزيامىزعا بۇرىن بۋرجۋازيالىق ادەبي ءتاسىل سانالاتىن مودەرنيزم الدىمەن تامتۇمداپ، كەيىن دەندەپ كىرە باستادى. ادەبيەتتتىڭ ارداگەرلەر جاعى بۇدان بوي تارتقانمەن، باسىم كوپ ساندى جاستار جاعى بەلسەنە ارالاسىپ كەتتى. ءبىر اتاپ وتەرلىگى بۇل جولعى اۋقىم جىراۋلار ءداۋىرى، اباي جانە ماعجان كەزدەرىندەگى ۇستانىمدارعا ۇقسامايتىن ەدى. ويتكەنى جاستار وزدەرى مودەرنيستىك، پوستمودەرنيستىك دەپ ەسەپتەگەن بۇل ولەڭدەر بارىنشا سۋبەكتيۆتەنگەن، ىشكى الەمگە دەندەگەن ولەڭدەر ەدى. بىراق جاستاردىڭ ىزدەنىسى كۇشتى بولعانمەن، مودەرنيزم جانە پوستمودەرنيزم تۋرالى تۇسىنىگى تولىق بولماعاندىقتان قۇبىلىس جۇيەلەنبەدى، ادەبي مەكتەپ رەتىندە تانىلمادى جانە تەوريالىق بازا بولىپ قالىپتاسپادى. جاستار جاعى بولماسا، جالپى كەڭەستىك كەزەڭدە قالىپتاسقان باسىم كوپ ساندى وقىرمان جاعىنان قۇپتالمادى. وسىلايشا،  قازاق پوەزياسىندا كۇڭگىرتتىك بولدى، بىراق «كۇڭگىرت پوەزيا» دەگەن تۇتاس ادەبي كونتسەپتسيا تولىق قالىپتاسا المادى.

جالپى، قازاق پوەزياسىندا كۇڭگىرت پوەزيانىڭ اعىمعا اينالماۋى ونىڭ بولماعانىنان ەمەس، ۇيىمداسپاعانىنان. سوندىقتان، كۇڭگىرتتىك تاريحي نەگىزى بار، ەستەتيكالىق قاجەتتىلىكتەن تۋعان جانە پوەزيانىڭ ىشكى ەۆوليۋتسياسىندا تابيعي تۇردە پايدا بولعان قۇبىلىس بولعانمەن، جالپى وقىرماننىڭ قۇپتاۋىنان وتكەن، تەوريالىق نەگىز قالاعان جانە ورتاق باعىتقا ۇيىسقان مەكتەپكە اينالا المادى. ءسويتىپ ول تەك قازاق پوەزياسىندا پوەتيكالىق ويلاۋدىڭ تابيعي ىشكى قاباتى رەتىندە ساقتالىپ قالدى.

كۇڭگىرت پوەزيا ادەبي دامۋدىڭ تابيعي زاڭدىلىعى. كۇڭگىرت پوەزيانى دۇرىس ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونى جەكەلەگەن «ەرەكشە ستيل» نەمەسە كەزدەيسوق قۇبىلىس رەتىندە ەمەس، پوەزيا دامۋىنىڭ ىشكى كەزەڭى رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت بولادى. ويتكەنى پوەزيانىڭ تابيعاتى تۇراقتى ەمەس، ول داۋىرگە، اۋقىمعا قاراي ۇنەمى قوزعالىستا، وزگەرىستە بولاتىن كوركەمدىك جۇيە. جالپى العاندا، پوەزيا دامۋىنىڭ ىشكى لوگيكاسىن شارتتى تۇردە دامۋ جۇلگەسىنە قاراي ءۇش قاباتقا نەمەسە كەزەڭگە بولۋگە بولادى: تىكەلەيلىك، كۇردەلەنۋ جانە استارلاۋ. تىكەلەيلىك – ايتار ويدى ەشقانداي بۇكپەلەمەي اشىق ايتۋ. بۇل ءبىر جاعىنان پوەزيانىڭ باستاپقى كەزەڭدەرىن بىلدىرسە، ەندى ءبىر جاعىنان بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. كۇردەلەنۋ – فيلوسوفيالىق تەرەڭدەۋ جانە فورما جاقتاعى جەتىلۋ. بۇل كەزەڭ قازاق ادەبيەتىندە ابايدان باستاۋ الادى دەسەك بولادى. استارلانۋ – كومەسكىلەنۋ، سيمۆولدانۋ، ىشكى الەمگە ات باسىن بۇرۋ. الەم ادەبيەتىندە بۇل بودلەر، ماللەرمە، ۆەرلين سياقتى اقىندار باستاعان سيمۆوليزمنەن باستاۋ السا، قازاق پوەزياسىندا ماعجان جانە ودان بەرى قارايعى اقىنداردى بەلگى ەتەدى. پوەزياداعى مۇنداي دامۋ كەزدەيسوق ەمەس، كوركەم ويدىڭ تابيعي ەۆوليۋتسياسى. ادام ساناسى دامىعان سايىن، ونىڭ ويلاۋ جۇيەسى كۇردەلەنەدى، سەزىمى كوپقاباتتى بولا تۇسەدى، دۇنيەنى قابىلداۋى تەرەڭدەيدى. وسىعان سايكەس پوەزيا دا، قاراپايىم بايانداۋدان كۇردەلى بەينەلەۋگە، استارلى قۇرىلىمعا وتەدى. دەمەك، كۇڭگىرتتىك جاساندىلىق ەمەس، كۇردەلەنگەن سانانىڭ پوەتيكالىق فورماسى.

پوەزيا تەك حابار بەرۋ قۇرالى ەمەس، ول سەزىم مەن ويدى كۇردەلى فورمادا جەتكىزۋ ءتاسىلى. ەگەر پوەزيا ءبارىن تىكەلەي ايتىپ، اشىق الاڭعا اينالسا، ول پروزاعا جاقىنداي تۇسەر ەدى، تەك قيسىنعا تۇسكەن، اقپارات بەرەتىن پۋبليستيكالىق شىعارمالاردان اۋماي قالار ەدى. سوندىقتان، استارلىلىق، ويدى باسقا قىرىنان جەتكىزۋ پوەزيانىڭ تابيعي شارتى. ال كۇڭگىرتتىك وسى استارلىلىقتىڭ تەرەڭدەگەن ءتۇرى بولىپ تابىلادى. كۇڭگىرتتىك تەك قازاققا ءتان قۇبىلىس ەمەس. مىسالى: سيمۆوليزم، يماجيزم (ويبەينەشىلدىك), اسقىنرەاليزم (سيۋررەاليزم) جانە بەينەلەۋشىلدىكتىڭ (ەكسپرەسسيونيزم) ءبارى، تىكەلەيلىكتەن باس تارتۋ، ىشكى الەمدى بەينەلەۋ ارقىلى دامىدى. بۇنى جالپى العاندا، پوەزيانىڭ ۋنيۆەرسالدى، كوپ قاباتتى دامۋ باعىتى دەپ ەسەپتەيمىز. ال قازاق ادەبيەتى تۇرعىسىنان ايتقاندا (جوعارىدا دا ايتتىق), اباي قۇنانبايۇلى كۇردەلىلىكتىڭ، ماعجان جۇماباەۆ كومەسكىلىكتىڭ باستاپقى ۇلگىسى. بۇل پوەزياداعى ارنايى اعىم ەمەس، تابيعي ءوسۋ جولى. سوندىقتان، كۇڭگىرت پوەزيانى تاڭداۋ ەمەس، كوركەم ويدىڭ ۇزاق ساپار بارىسىنداعى جەتىلۋ فورماسى دەسەك بولادى. بىلايشا ايتقاندا، كۇڭگىرتتىك پوەزيانىڭ اۋىتقۋى ەمەس، قايتا ونىڭ تابيعي تەرەڭدەۋ پروتسەسى. ول پوەزيانى جابىق، وقىرماننان وقشاۋ تۇيىققا قامامايدى، كەرىسىنشە ونى كوپقاباتتى، ويدى جەتىلدىرەتىن ماعىنا كەڭىستىگىنە اينالدىرادى.

ەندى ءبىز كۇڭگىرت پوەزيانىڭ فۋنكتسيالارىنا (رولىنە) ازداپ توقتالايىق. كۇڭگىرت پوەزيانى تەك «تۇسىنىكسىزدىك» دەپ قابىلداۋ ونىڭ تابيعاتىن ءۇستىرت ءتۇسىنۋ بولار ەدى. شىن مانىندە، ول پوەزيانىڭ ىشكى مۇمكىندىگىن كەڭەيتەتىن، بىرنەشە دەڭگەيدە قىزمەت اتقاراتىن كۇردەلى كوركەمدىك قۇبىلىس. ونىڭ فۋنكتسيالارىن مىنا ءتورت دەڭگەيدە قاراستىرۋعا بولادى: پوەزيا، اقىن، وقىرمان جانە مادەنيەت.

1. پوەيا دەڭگەيىندەگى فۋنكتسيالار

كۇڭگىرت پوەزيا تۇرلەندىرۋ ارقىلى پوەزيانىڭ قالىپتاسقان فورمالارىن بۇزادى، ونى ءبىر ىزدىلىكتەن شىعارادى. مىسالى: ءداستۇرلى پوەزيادا وي تىكەلەي بەرىلسە، ال كۇڭگىرت پوەزيادا وي بولشەكتەنىپ ولەڭنىڭ ءون بويىنا سىڭدىرەلىدى جانە يشارا ارقىلى بەرىلەدى. ءسويتىپ، پوەزيا سارناتىپ ەسەپ بەرۋشى ەمەس، ۇنەمى قوزعالىستاعى جۇيەگە اينالادى. بۇنداي پوەزيا توقىراۋعا ۇشىرامايدى. وسى بارىستا كۇڭگىرت پوەزيا ءداستۇرلى ۇيقاسقا تاۋەلدى بولا بەرمەيدى ءارى جاڭا فورمالار تۋدىرىپ وتىرادى، لوگيكالىق بايلانىستار ءۇزىلىپ، بولشەكتەنگەن جاڭا قۇرىلىم جاسالادى. مىسالى: ويدىڭ ۇزىك بەرىلۋى، وبرازداردىڭ كۇتپەگەن اۋىسۋى. بۇل جاڭا پوەتيكالىق سينتاكسيس قالىپتاستىرادى. ەندى ءبىر جاعىنان، اشىق پوەزيادا كادىمگى ءتىل ناقتى، انىق جانە لوگيكالىق بولسا، ال كۇڭگىرت پوەزيا ءسوزدى سيمۆولعا اينالدىرادى، ماعىنانى كوپقاباتتى ەتىپ، ءتىلدىڭ شەكاراسىن كەڭەيتە تۇسەدى. مىسالى: «ءتۇن» دەسەك، ول جاي ۋاقىت ەمەس، رۋحاني كۇي نەمەسە قوعامدىق ءومىردىڭ بەلگىسى بولۋى مۇمكىن; «جەل» دەلىنسە، فيزيكالىق قوزعالىستى ەمەس، مازاسىزدىقتى نەمەسە قوعامدىق جاعدايدىڭ ىڭعايسىز ءبىر بولىگىن مەڭزەۋى مۇمكىن. وسى ارقىلى، ءتىل تەك اقپارات بەرەتىن قۇرال ەمەس، پوەزيانىڭ ماعىنا كەڭىستىگىنە اينالادى.

2. اقىن دەڭگەيىندەگى فۋنكتسيالار

ادام جانى ارقاشان انىق ەمەس، كەيدە كۇتپەگەن قايشىلىقتارعا تولى بولادى. كۇڭگىرت پوەزيا وسى انىق ەمەس كۇيدى ءدال جەتكىزە الادى جانە ادامنىڭ ىشكى كۇردەلىلىگىن اشىپ بەرەدى. مىسالى: ناقتى وي ەمەس، «سەزىم ءتۇيىنى» بەرىلەدى. بۇل پسيحولوگيالىق شىنايىلىقتىڭ جوعارى فورماسى. بۇعان قوسا، اقىن تەك سىرتقى الەمدى ەمەس، ىشكى بولمىستى زەرتتەپ، رۋحاني تەرەڭدىككە بويلايدى. مۇندا كوكىرەگىندە فيلوسوفيالىق سۇراقتار تۋىنداپ، بولمىسشىلدىق (ەكزيستەنتسيالدىق) كۇي پايدا بولادى. ءسويتىپ، پوەزيا ويلاۋ قۇرالىنا اينالادى. جانە ءبىر ايتا كەتەلىگى، كۇڭگىرت پوەزيادا اقىن دايىن جاۋاپقا سۇيەنبەيدى، ءوزى دە ىزدەنىس ۇستىندە بولادى جانە ءوزىن-ءوزى قازبالاپ، جاقىننان تاني باستايدى. ياعني ولەڭ دايىن ناتيجە ەمەس، قوزعالىس بارىسى، اقىننىڭ وزىمەن-ءوزى سىرلاسقان ىشكى ديالوگى جانە رۋحاني جاقتان جۇرگىزگەن تاجىريبەسى.

3. وقىرمان دەڭگەيىندەگى فۋنكتسيالار

اشىق پوەزيا وقىرمانعا قانىق، دايىن ماعىنا بەرەدى، ال كۇڭگىرت پوەزيا سۇراقتار تاستايدى. وقىرماندى ويلانۋعا ىنتالاندىرىپ، ولەڭنىڭ بويىنان ماعىنا ىزدەۋگە ءماجبۇر ەتەدى. ەندى ءبىرى، كۇڭگىرت ولەڭ ءبىر وقىعاندا تولىق اشىلا قويمايدى، سونىمەن وقىرماندى قايتا وقۋعا يتەرمەلەيدى. ءار وقىعان سايىن ولەڭ اشىلىپ، جاڭا ماعىنالار تۋىندايدى. بۇل پوەزيانىڭ ءومىرىن ۇزارتۋدىڭ ءبىر تەتىگى. كۇڭگىرت پوەزيانىڭ وقىرماننان بەلسەندىلىك تالاپ ەتەتىنى تاعى بار. ول سالىستىرادى، بايلانىستىرادى، ويلانادى جانە تۇىسدىرمەلەر جاسايدى. ناتيجەسىندە وقىرمان تۇتىنۋشى ەمەس، ولەڭگە تالداۋ جاساۋشىعا اينالادى. ەڭ ماڭىزدىسى، كۇڭگىرت پوەزيادا ماعىنا تولىق بەرىلمەي، ءبىر بولىگى جاسىرىن قالاتىندىقتان، سول بوس كەڭىستىكتى وقىرمان ءوزى تولتىرادى. ناتيجەسىندە، وقىرمان شىعارماشىلىق سۋبەكتكە، تەڭ اۆتورعا اينالادى.

4. مادەني دەڭگەيدەگى فۋنكتسيالار

اشىق پوەزيا تەز قابىلدانادى، بىردەن تۇسىنىكتى بولادى، وسىلايشا تەز ۇمىتىلادى. كۇڭگىرت پوەزيا بىردەن اشىلمايدى، ءار داۋىردە ءار دەڭگەيلى ءمان الىپ، قايتا وقىلادى. سوندىقتان وندا ۋاقىتقا توزىمدىلىك بار، ۇزاق ءومىر سۇرەدى. كۇڭگىرت پوەزيانىڭ تەك ساناعا ەمەس، بەيساناعا اسەرى تىپتەن كۇشتى. مىسالى: ءتۇس، ەلەس سەكىلدى وبرازدار انىق بولماسا دا، وقىرمانعا اسەرلى كۇي بەرەدى. بۇنى پوەزيانىڭ ەڭ تەرەڭ ىقپال ەتۋ دەڭگەيى دەۋىمىزگە بولادى. كۇڭگىرت پوەزيا وقۋ بارىسىندا ىزدەنىسىڭە بىردەن ناقتى جاۋاپ بەرمەيدى، سۇراقتار تۋىنداتادى. ونىڭ بۇل ەرەكشەلىگى ابستراكت ويلاۋدى كۇشەيتەدى جانە وقىرماننىڭ فيلوسوفيالىق پايىمىن تەرەڭدەتەدى. ادام بەلگىلى قوعامدا جاسايدى، ءتۇرلى ماجبۇرلىكتەرگە تاپ كەلۋى مۇمكىن، بىلايشا ايتقاندا، كۇڭگىرت پوەزيا سونداي قوعامدىق قىسىم كەزىندە تىكەلەي ايتپاي ويىن يشارا، سيمۆول ارقىلى جەتكىزە الادى. بۇنى ءسوز ەركىندىگىنىڭ جاسىرىن فورماسى دەۋگە بولادى. كۇڭگىرت پوەزيا ىلعيدا ەستەتيكالىق ىزدەنىستە بولادى، ول پوەزيالىق قالىپتاسقان نورمالارعا قارسى كەلىپ، ادەبيەتتە «دۇرىس» دەپ تانىلعان فورمانى بۇزىپ وتىرادى، بۇل ونىڭ رۋحاني تاۋەلسىزدىگىنىڭ كورىنىسى.

جوعارىداعى بىرنەشە ويدى تۇيىندەسەك، كۇڭگىرت پوەزيانىڭ فۋنكتسيالارى پوەزيانى جاڭارتادى، اقىندى تەرەڭدەتەدى، وقىرماندى بەلسەندىلىككە جەتەلەيدى جانە مادەنيەتتى بايىتا تۇسەدى. ءبىز بۇدان كۇڭگىرت پوەزيانىڭ ادەبيەتتىڭ زاڭدىلىعىن بۇزىپ، ونى قيىرعا سالىپ، وقىرماندى سەندەلىسكە سالۋشى ەمەس، كوركەم ويدىڭ كەمەلدەنگەن، كۇردەلەنگەن فورماسى ەكەندىگىن اڭعارامىز. ول پوەزيانى تەك وقىلاتىن ءماتىن ەمەس، ويلاناتىن، سەزىلەتىن، بىرگە جاسالاتىن كەڭىستىككە اينالدىرادى.

كۇڭگىرت پوەزيانى دۇرىس ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونى اشىق ء(داستۇرلى، تىكەلەي) پوەزيامەن سالىستىرا قاراستىرۋ، ارينە، قاجەت بولادى. جوعارىداعى پايىمداۋلارىمىزدان پوەزيانىڭ تۇتىنۋشىلارى ءبىزدى تەك كۇڭگىرت پوەزيانى دارىپتەۋشى رەتىندە كورىپ قالۋى مۇمكىن. الايدا ءبىز اشىق پوەزيانى جوققا شىعارىپ وتىرعامىز جوق، ول پوەزيانىڭ نەگىزگى بولەگى رەتىندە ءومىر سۇرە بەرەدى. بۇل ەكى ءتاسىل ءبىر-بىرىنە قارسى دا ەمەس، كەرىسىنشە پوەزيانىڭ ەكى ءتۇرلى جۇمىس جۇرگىزۋ مەحانيزمى.

اشىق ولەڭدە وي مەن ماعىنا كوبىنە تىكەلەي بەرىلەدى. وقىرمان ءماتىندى وقىعاندا نەگىزگى يدەيانى بىردەن تۇسىنەدى، اۆتوردىڭ نە ايتقىسى كەلگەنىن تەز قابىلدايدى جانە اسەرى دە جىلدام تۋادى. مىسالى، اباي قۇنانبايۇلىنىڭ:

«عىلىم تاپپاي ماقتانبا،

ورىن تاپپاي باپتانبا،

قۇمارلانىپ شاتتانبا،

ويناپ بوسقا كۇلۋگە.

بەس نارسەدەن قاشىق بول،

بەس نارسەگە اسىق بول

ادام بولام دەسەڭىز» - دەگەن جولدارىن الساق، مۇندا وي ايقىن، بىلىمگە ۇمتىلۋ، بوس ماقتاننان قاشۋ دارىپتەلگەن. بۇل تىكەلەي ايتىلعان، تاربيەلىك ءمانى بار، انىق تا، اشىق پوەزيا. وقىرمانعا ەشقانداي قوسىمشا تۇسىنىكتەمە بەرۋ قاجەت ەمەس. الايدا مۇنداي پوەزيانىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى بار، ول تەز قابىلدانعانىمەن، كوبىنە سول دەڭگەيدە قالىپ قويادى. ويتكەنى، ماعىنا «اشىق» ءارى تولىق بەرىلگەن، وقىرمان ونى بىردەن يگەرەدى، قايتا قۇراستىرۋعا مىندەتتى ەمەس.

ال كۇڭگىرت پوەزيادا جاعداي مۇلدە وزگەشە. كۇڭگىرت ولەڭ بىردەن اشىلمايدى، قايتا وقۋدى تالاپ ەتەدى، جانە ماعىناسى دايىن كۇيدە بەرىلمەيدى. مىسالى، ماعجان جۇماباەۆتىڭ «قاراڭعى، داۋىلدى ءتۇن» ولەڭى بىلاي:

«قاراڭعى، داۋىلدى ءتۇن سار دالادا،

پاتشالىق قۇرعان ءولىم اينالادا.

شىراققا قولىمداعى وت تۇتاتتىم،

ۇمىتپەن بىرازىراق دەپ: «جانا ما؟»

 

تۇرسا دا قارا بۇلتتار كوكتەن ءتونىپ،

سوقسا دا جەل جىندانىپ، ورشەلەنىپ،

مىڭ شۇكىر، ءالسىز قولدا ءالسىز شىراق

جىلتىراپ جانعان بوپ تۇر، قالماي ءسونىپ.

 

بۇيىرسا، شىراق سونبەس، ۇزاق جانار،

جارىعى بولماسا دا جان تاڭ قالار.

ساۋلەلى اسپاندا التىن، كۇمىس نۇرلى

ايبىندى كۇن مەن ايعا ءدال پاراپار.

 

مەنسىنبەس جوپشەندىنى كوپ ماڭعازدار،

تەڭ تاپپاي، كەكەپ، مۇقار سانسىز پاڭدار.

قايرىلىپ قاراماسىن – «قاپ!» دەمەيمىن،

تابىلار شىراققا كوز سالار جاندار». («ماعجان جۇماباەۆ شىعارمالارى» 1 توم، 213 بەت، الماتى «جازۋشى باسپاسى 2013) ولەڭ تەك تابيعات سۋرەتى ەمەس، ىشكى جاندۇنيەنىڭ ارپالىسى، قارا بۇلت، جەل، جالعىزدىق، جانتالاس، شىراق، ءۇمىت. بىراق ولەڭنىڭ مازمۇنى ناقتى ايتىلمايدى، ول وقىرماننىڭ قابىلداۋىندا عانا تولىق قالىپتاسادى، قالىپتاسقاندا دا ءار وقىرمان وزىنشە قورتىندى شىعارادى. قىتايدىڭ كۇڭگىرت پوەزياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى، اقىن گۋ چىڭ وقىرمانداردىڭ سۇراۋىنا جاۋاپ بەرگەندە بىلاي دەگەن ەدى: «بۇل جاڭا پوەزيانىڭ (كۇڭگىرت پوەزيانى ايتادى م.ت) باستى ەرەكشەلىگى — ءبارىبىر دە شىنايىلىقتا. ول سىرتقى دۇنيەنىڭ شىنايىلىعىنان ىشكى جان دۇنيەنىڭ شىنايىلىعىنا قاراي، ەنجار بەينەلەۋدەن بەلسەندى جاسامپازدىققا قاراي ۇمتىلادى. تۇپتەپ كەلگەندە، بۇل كۇڭگىرتتىك ەمەس، بۇل ەستەتيكالىق سانانىڭ ويانۋى، بۇعان دەيىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن كەيبىر سالالاردىڭ بىرتىندەپ ايقىندالا باستاۋى». («كۇڭگىرت پوەزيانىڭ سۇراق – جاۋاپتارى»، (قىتايدا شىعاتىن «ادەبيەت گازەتى»، 1983 جىلدىڭ 24 ناۋرىز كۇنگى سانى) جالپى تانىم بويىنشا دا، كۇڭگىرت پوەزيانىڭ باستى ەرەكشەلىگى، وندا جۇرت ويلاعانداي ماعىنا «جابىق» ەمەس، «اشىق» بولادى. ياعني، ءار وقىرمان ءوز تاجىريبەسىنە قاراي تۇسىنەدى، ءار وقىلىم جاڭا قىر اشادى، ءماتىن ءبىر عانا ينتەرپرەتاتسيامەن (تۇسىنىكتەۋلەرمەن) شەكتەلمەيدى. سوندىقتان كۇڭگىرت ولەڭ ءبىر وقىلمايدى، قايتا وقىلادى، دايىن كۇيدە قابىلدانبايدى، وقىرمان تاراپىنان قايتا «قۇراستىرىلادى»، جىلدام اسەر ەتپەۋى مۇمكىن، بىراق ۇزاق ۋاقىت سانادان كەتپەي ساقتالادى.

بۇل جەردە ەڭ ماڭىزدى ايىرماشىلىق وقىرماننىڭ ءرولى. اشىق پوەزيادا وقىرمان قابىلداۋشى، تىڭداۋشى، تىكە ۇعىنۋشى قىزمەتىن اتقارادى. ال كۇڭگىرت پوەزيادا وقىرمان ولەڭنىڭ مازمۇنىن ءتۇسىندىرۋشى، تالداۋشى رولىندە بولادى، ءتىپتى اقىنمەن «تەڭ اۆتور» دەڭگەيىنە كوتەرىلەدى. سەبەبى ولەڭدەگى ماعىنانىڭ ءبىر بولىگى ادەيى اشىلماي قالدىرىلعان. سول بوس كەڭىستىكتى وقىرمان ءوز تاجىريبەسىمەن، سەزىمىمەن جانە ويتولعاعىمەن تولتىرادى. وسى تۇرعىدان العاندا كۇڭگىرت ولەڭدى وقىرمانسىز تولىق بولمايتىن پوەتيكالىق قۇرىلىم دەسەك بولادى. تاعى ءبىر ماڭىزدى ايىرماشىلىق اسەر ەتۋ سيپاتى. اشىق ولەڭ تەز اسەر ەتەدى، ءوزىن سول ساتتە-اق وقىرمانعا ايپاراداي ەتەدى جانە ءدال ءارى ناقتى وي قالدىرادى. كۇڭگىرت ولەڭ باياۋ اسەر ەتەدى، ولەڭ مەن وقىرمان اراسىندا ۇزاق بارىس ساقتالادى، بىراق ويعا تەرەڭ سىڭەدى جانە ۋاقىت وتە قايتا ورالادى. قىسقا قايىرساق، اشىق پوەزيا ءبىر ساتتىك ايقىندىق، ال كۇڭگىرت پوەزيا ۇزاققا سوزىلاتىن وي كەڭىستىگى.

سونىمەن بىرگە كۇڭگىرت پوەزيانى تۇسىنىكسىزدىكپەن شاتاستىرۋعا بولمايدى. ەگەر ولەڭدە ىشكى بايلانىس جوق، بەينە كەزدەيسوق، وي مۇلدە بۇلتاق، ۇستاتپايتىن كەرەعار بولسا، وندا بۇل كۇڭگىرتتىك ەمەس، پوەتيكالىق السىزدىك. ناعىز كۇڭگىرت پوەزيادا ماعىنا بار، بىراق جاسىرىن قۇرىلىم بار، بىراق بىردەن كورىنبەيدى. قازىرگى كۇڭگىرت ولەڭ جازىپ ءجۇرمىن دەگەن كەي اقىنداردىڭ ولەڭدەرىنەن بۇل دەرت ۇنەمى بايقالىپ تۇرادى. كۇڭگىرتتىك تابيعات زاڭدىلىعىنان، ادامنىڭ ومىرىنەن، ىشكى جاندۇنيەسىنەن جانە ەستەتيكالىق قالىپتان تىس ودان-بۇدان ءۇزىپ الىنىپ، قۇراستىرىلعان نارسە بولسا، ونىڭ سالدارى اقىننىڭ ءوزىن دە الداۋمەن بارابار. قورىتىندى، اشىق جانە كۇڭگىرت پوەزيا — پوەزيانىڭ ەكى ءتۇرلى تىنىسى. اشىق ولەڭ تۇسىندىرەدى، باعىت بەرەدى، تەز اسەر ەتەدى. كۇڭگىرت ولەڭ سۇراق قويادى، ويلانتادى، ۇزاق ءومىر سۇرەدى. ەڭ باستىسى كۇڭگىرت پوەزيا ماعىناسى تولىق بەرىلمەگەن پوەزيا ەمەس، ماعىناسى وقىرمانمەن بىرگە جاسالاتىن پوەزيا. سوندىقتان، ول پوەزيانى تەك ءماتىن ەمەس، ءتىرى، ۇنەمى جاڭارىپ وتىراتىن رۋحاني كەڭىستىككە اينالدىرادى.

قازىرگى پوەزياداعى جانە ءبىر، ەڭ كۇردەلى ءارى داۋلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى، پوەتيكالىق سۋبەكت ەسەپتەلەتىن «مەن» پروبلەماسى. اسىرەسە كۇڭگىرت پوەزيا توڭىرەگىندەگى پىكىرتالاستاردا بۇل ماسەلە الدىڭعى قاتاردا دەۋگە بولادى. سەبەبى بۇل باعىتتا پوەزيانىڭ نەگىزگى قىزمەتى اقىننىڭ ىشكى الەمىنە، جەكە سەزىمىنە، ءتىپتى ۇستاتپايتىن پسيحولوگيالىق ساتتەرىنە اۋنايتىندىقتان، «مەن» وسى تۇيىندەردى جەتكىزۋدىڭ نەگىزگى نىساناسىنا اينالادى. الايدا ءدال وسى تۇستا پوەزيا جەكە «مەننىڭ» كورىنىسى مە، الدە قوعامدىق سانانىڭ ءۇنى مە؟ دەيتىن نەگىزگى قايشىلىق تا تۋىندايدى.

دەگەنمەن پوەزيادا بۇل ەكى تۇيتكىلدى دە جوققا شىعارۋعا كەلمەيدى، ەكەۋىنىڭ دە ءوز دايەگى بار. كۇڭگىرت پوەزيا الدىمەن، ىشكى الەمدى ايشىقتايتىن جەكە «مەن»نىڭ بەينەسى. كۇڭگىرت پوەزيانىڭ بۇل وكىلدەرى ءۇشىن «مەن» پوەزيانىڭ باستى وزەگى. ولاردىڭ تۇسىنىگىندە پوەزيا سىرتقى شىندىقتىڭ كوشىرمەسى ەمەس، ىشكى كۇيدىڭ كورىنىسى جانە سانا اعىنىنىڭ پوەتيكالىق فورماسى. بۇل جەردە اقىن قوعامدى تىكەلەي سۋرەتتەمەيدى، ونى ءوزىنىڭ ىشكى قابىلداۋى ارقىلى بەرەدى. مىسالى: ماعجان جۇماباەۆ پوەزياسىندا «مەن» جەكە تۇلعا عانا ەمەس، كۇردەلى رۋحاني الەم. ونىڭ جالعىزدىق، اڭساۋ، ىشكى كۇيزەلىس سياقتى موتيۆتەرى ناقتى الەۋمەتتىك جاعدايدى اتاماسا دا، تەرەڭ ادامدىق كۇيدى كورسەتەدى. جانە ءبىر مىسال رەتىندە جۇمىكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ مىنا ولەڭىن وقيىق، مازمۇن بۇزىلماۋ ءۇشىن ولەڭ تولىق الىندى:

«قارا ەمەن ەدىم، جۇت الدى،

ءبۇپ-ءبۇتىن بولام مەن قايدان؟

سىندىردى ءبىر بۇتامدى

اتىلعان وق تورعايعا.

 

مەندە ءبىر ەمەن دەپ قىزىپ،

شايقالار شاعىم ءبىر تاعى...

ءبىر بۇتاعىمدى كەتتى ءۇزىپ

əدەپسىز جەلى ارقانىڭ.

 

مەندە ءبىر ەمەن دەپ ءوسىپ،

بارىمدى جايدىم، باردى ايتتىم.

تۇستىكتىڭ ىستىق جەلى ەسىپ

جاپىراعىمدى سارعايتتى.

 

جاپىراعىمدى ال، الاقاش،

ويىنىڭ جەل-كۇز، قانباسا.

اتىراۋ جاعىم جالاڭاش،

الاتاۋ جاعىم بولماسا.

 

مەن دە ءبىر ەمەن، جانىمدا

جەل ۇزگەن جاپىراق ۇركىپ ءجۇر.

سىلتەنگەن بالتا تامىرعا

بۇتاقتارىمدى قىرقىپ ءجۇر...». («ءۇش تومدىق شىعارمالار جيناعى» 2 توم، 57 بەت، الماتى: «قازىعۇرت» باسپاسى، 2012) ولەڭدەگى «مەن» قايتا-قايتا سوققى الۋ، شاراسىزدىق پەن جالعىزدىق سياقتى ءوز باسىنان وتكەن تاعدىر تاۋقىمەتىن جانە ىشكى جان دۇنيەسىنىڭ جاراسىن ايتقىسى كەلەدى. ولەڭدەگى «ەمەن» — تاعدىردىڭ داۋىلىنا، ادامداردىڭ قياناتى مەن ءومىردىڭ اۋىر سوققىلارىنا توتەپ بەرىپ، ءمۇجىلىپ، جارالانىپ تۇرعان مىقتى، بىراق شارشاعان تۇلعانىڭ (اقىننىڭ) سيمۆولى.

جەكە «مەن»دى جاقتاۋشىلار كۇڭگىرت ولەڭنىڭ وسىنداي قاسيەتتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، پوەزيا كوپتەگەن «مەن»دەردىڭ جيىنتىعى، سوندىقتان جەكە «مەندى» اشۋ ارقىلى دا قوعامدى كورسەتۋگە بولادى دەپ قارايدى. مۇنىسى قۇپتارلىق بولعانمەن، كەيبىر جاعدايدا جەكە «مەن» قوعامنان ءۇزىلىپ، شەكتەن تىس سۋبەكتيۆتەنەدى جانە ناقتى تىرەگىن جوعالتىپ جاتادى.

ماسەلەنىڭ ەندى ءبىر باسى بولاتىن، رەاليستىك باعىت ەسەپتەلەتىن قوعامدىق «مەن»گە دە سوعىپ وتەيىك. بۇل تۇردەگى كوزقاراس، پوەزيانىڭ باستى مىندەتى ءداۋىر رۋحىن كورسەتۋ، حالىقتىڭ سەزىمىن جەتكىزۋ دەپ ەسەپتەيدى. مۇندا «مەن» جەكە تۇلعا ەمەس، بەلگىلى ءداۋىردى ايشىقتايتىن قوعامنىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە كورىنۋى كەرەك. مىسال: اباي قۇنانبايۇلى پوەزياسىندا «مەن» جەكە ەمەس، قوعامدىق دەڭگەيدە سويلەيدى: «قالىڭ ەلىم، قازاعىم، قايران جۇرتىم». بۇل جەردە اقىننىڭ «مەنى» حالىقتىڭ «مەنى» مەن بىرىگىپ كەتكەن. ياعني، اقىن — جەكە ادام ەمەس، حالىقتىڭ ءۇنى. بۇل باعىتتىڭ كۇشى تۇسىنىكتىلىك، الەۋمەتتىك تەرەڭدىك جانە تاريحي ومىرشەڭدىك. بىراق ءالسىز تۇسى: ەگەر بۇل باعىت شەكتەن تىس كۇشەيسە، پوەزيا ۇرانعا اينالادى، جەكە تەرەڭدىك جوعالادى. ايگىلى اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ مىنا ولەڭىن كورەيىك:

«قاباعى تاۋدىڭ قاتۋلى،

قار جاۋا ما، قايتەدى؟!

بۇلاقتار مۇنعا باتۋلى،

مۇز تۇرا ما، قايتەدى؟!

 

اي تۋىپتى شالقالاپ،

شاتىناپ اياز بولار ما؟!

تىنىستاي قاپتى شارتاراپ،

شارق ۇرىپ داۋىل سوعار ما؟!

 

جاپساڭ جاپ تاۋدى، قىراتتى،

جاۋساڭ جاۋ، اق قار، ءۇش اپتا!

بۇيىعىپ جاتقان بۇلاقتى

بۇرقانا كەلىپ قۇشاقتا.

 

دالا، ورمان تەگىس ءىلبىپتى،

سوقساڭ سوك، داۋىل، سەرپىل ءبىر!

مىنا ءبىر بەيقام تىرلىكتى

جەلپىندىر، داۋىل، جەلپىندىر.

 

شالقادان تۋعان ايدى دا

وراق قىپ كوككە شانشىپ قوي.

جول اشساڭ مۇڭعا، قايعىعا

تىرلىگىڭ وندا مانسۇق قوي». («امانات» ولەڭدەر مەن پوەمالار جيناعى، 71 بەت، الماتى «اتامۇرا» باسپاسى، 2002) بۇل ولەڭدەگى «مەن» تابيعاتتىڭ سەرپە سوققان بورانى مەن قاتال مىنەزى ارقىلى بەيقام، ءبىرسارىندى جانە توقىراۋعا تۇسكەن ءومىردى جەلپىنتىپ، وياتۋدى مەڭزەيدى. ولەڭدە توقىراۋعا نارازىلىق بار، «مەن» سىلكىنىس ىزدەپ، رۋحتى وياتىپ، تىرشىلىكتىڭ ءمانىن كۇرەسپەن دالەلدەگىسى كەلەدى، بۇنى سول اقىن جاساعان رەال قوعامعا دا تەلۋگە بولادى.

قازىرگى جاس اقىندار پوەزياسىندا نەمەسە «مەن»ىندە ەركىندىك بار، فورمالىق ىزدەنىس پەن جاڭا ءتىل قالىپتاسقان.  بۇل — وڭ قۇبىلىس. بىراق كەيبىرىنىڭ ولەڭدەرىندە وي جۇيەلەنبەي جاتادى. «مەن» شەكتەن تىس جەكەشەلەنىپ، الەۋمەتتىك بايلانىس ءالسىز كورىنەدى. ءسويتىپ جاستاردىڭ كۇڭگىرت جازىلعان ولەڭدەرىنە وقىرماننىڭ كوڭىلى تولماي، سىني پىكىر كوپ تۋىندايدى. الايدا ماڭىزدىسى، جاستاردى جوققا شىعارۋعا بولمايدى، ولاردىڭ ىزدەنىسى پوەزياعا سەرپىن بەرەدى، ارناسىن كەڭىتەدى. سوندىقتان، ولاردىڭ ىزدەنىسىن ۇزدىكسىز قولداپ، ىزدەنىسىن باعدارلاپ وتىرعان دۇرىس. (ەسكەرتۋ: جاستار پوەزياسى، اسىرەسە، ولاردىڭ كۇڭگىرت پوەزياداعى ىزدەنىسى مەن «مەن»ى تۋرالى جانە ءبىر ماقالامىزدا تولىق توقتالاتىن بولامىز).

ماقالانىڭ وسى تۇسىنا كەلگەندە، وقىرمان ءبىزدى اشىق پوەزيانى تارىك ەتىپ، كۇڭگىرت پوەزيانى دارىپتەۋشى رەتىندە تانۋى مۇمكىن. ىسجۇزىندە كۇڭگىرت پوەزيا تۇتاس الەم پوەزياسى دامۋىنىڭ ءبىر ەرشىمى عانا. ونىمەن تۇتاس پوەزيانىڭ دوڭعالاعى رەلىستەن شىعىپ كەتپەيدى. بىراق كۇڭگىرت پوەزيانى قۇپتامايتىندار دا از ەمەس جانە ولاردىڭ ءوز دارىپتەمەلەرى دە بار. دەسە دە، كۇڭگىرت پوەزياعا قارسىلىق كەزدەيسوق نەمەسە تەك «تۇسىنبەۋدەن» تۋىندايتىن قۇبىلىس ەمەس سياقتى. ول پوەزيانى قابىلداۋدىڭ ءارتۇرلى مادەنيەتى مەن داعدىسىنان تۋىندايتىن زاڭدى رەاكتسيا بولسا كەرەك. كوپتەگەن وقىرمان پوەزيادان دايىن ماعىنا، انىق وي، بىردەن ماقساتقا جەتكىزەتىن اسەر كۇتەدى. ال كۇڭگىرت ولەڭ ماعىنانى جاسىرادى، ونى بىردەن اشىپ جىبەرمەيدى، اقىننىڭ ويى تەز بوي كورسەتپەيدى، وعان وقىرماننىڭ بەلسەندى قاتىسۋىن تالاپ ەتەدى. سوندىقتان ول: «قيىن»، «تۇسىنىكسىز»، «جات»، «ءمانسىز»، «ازاپ» بولىپ كورىنەدى. ءدال وسىنداي ماسەلەلەردەن ادەبي ورتادا مىناداي پوزيتسيالار قالىپتاسۋى مۇمكىن.

(1) قولداۋشى باعىت. ولار كۇڭگىرت پوەزيانى ءداۋىردىڭ تالابى دەپ ەسەپتەيدى. بۇل باعىت وكىلدەرى كۇڭگىرت پوەزيانى تاريحي قاجەتتىلىك، جاڭا ەستەتيكالىق كەزەڭ جانە جاس ۇرپاقتىڭ ىشكى ءۇنى رەتىندە باعالايدى. ولاردىڭ پىكىرىنشە، پوەزيا ساياساتتىڭ قۇرالىنان بوساپ، جەكە سانا مەن ەركىن ويدىڭ كەڭىستىگىنە اينالۋى كەرەك. مىسالى: ماعجان جۇماباەۆ پوەزياسىندا ناقتى ۇگىت جوق، بىراق تەرەڭ ىشكى كۇي بار. ونىڭ ءتۇن، جەل، وت وبرازدارى ناقتى زات ەمەس، رۋحاني كۇيدىڭ سيمۆولى. بۇل اشىق پوەزيادان باس تارتۋ ەمەس، ىشكى تەربەلىستى، جاندۇنيەنى بەينەلەيتىن پوەزياعا كوشۋ. كۇڭگىرت پوەزيا پوەزيانىڭ ەركىندىككە جەتكەن ءساتى دەيدى قولداۋشىلار.

(2) سىنشىل باعىت. بۇلاردىڭ ويىنشا، كۇڭگىرت پوەزيا ادەبيەتتەگى داعدارىستىڭ بەلگىسى. بۇل باعىت كۇڭگىرت پوەزياعا كۇمانمەن قارايدى. ولاردىڭ نەگىزگى ۋاجدەرىنىڭ ءبىرى، كۇڭگىرت پوەزيانى كوركەمدىك ەمەس، «تۇسىنىكسىزدىك» دەپ ءبىلۋى. ەگەر ولەڭ بىرنەشە رەت وقىلسا دا اشىلماسا، ناقتى وي بەرمەسە، وندا ول كوركەمدىك جەتىستىك ەمەس. مىسال رەتىندە ولار كوبىنە كلاسسيكالىق پوەزيانى العا تارتادى. اباي قۇنانبايۇلى ولەڭدەرى تۇسىنىكتى، بىراق تەرەڭ. مىسالى:

«سەن دە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە،

كەتىگىن تاپ تا، بار قالان» – مۇندا وي انىق، بىراق فيلوسوفيالىق سالماق تا بار. وسى كەزدەگى سىنشىلاردىڭ كوبى دە، ومىرشەڭ پوەزيا اشىق، تۇسىنىكتى پوەزيا دەپ قارايدى. ولاردىڭ قاراۋىنشا، كۇڭگىرت پوەزيا جەكە سەزىمگە عانا سۇيەنەدى، قوعامدىق مازمۇندى السىرەتەدى ءارى قوعامنان الشاقتاتادى. سوندىقتان ولار ونى «ءوزىن ارقاۋ ەتكەن پوەزيا» دەپ باعالايدى. سىنشىل باعىتتاعىلار جانە «تۇسىنبەسەڭ — دەڭگەيىڭ تومەن»، «جاقسى ولەڭ مىندەتتى تۇردە قيىن بولۋى كەرەك» دەيتىن ءبىر جاقتىلى پىكىرلەردى سىلتاۋ ەتىپ، مۇنى ولار ادەبي ەليتاريزم، وقىرماندى مەنسىنبەۋ دەپ ەسەپتەيدى. سونىمەن بىرگە، ولار قازىرگى قوعامدا ۋاقىت شەكتەۋلى، وقىرمان جىلدام قابىلداۋعا ۇيرەنگەن، سوندىقتان، تىم كۇردەلى پوەزيا كەرى شەگىندىرەدى، سۇرانىسقا ساي ەمەس دەپ ەسەپتەيدى. الايدا بۇل قارسىلىقتى تەك «دۇرىس» نەمەسە «بۇرىس» دەپ قاراستىرۋ جەتكىلىكسىز. شىن مانىندە بۇل وي دەڭگەيىنىڭ ايىرماسى ەمەس، قابىلداۋ مادەنيەتىنىڭ ايىرماسى. اشىق پوەزياعا ۇيرەنگەن وقىرمان دايىن ماعىنا كۇتەدى. كۇڭگىرت پوەزيا ونى بەرمەيدى، سول ءۇشىن ول جات كورىنەدى.

(3) تەڭگەرىمدى كوزقاراس. بىزشە ەڭ ءونىمدى پوزيتسيا وسى بولار. بۇل ەڭ ماڭىزدى ءارى عىلىمي تۇرعىدان ورنىقتى باعىت. بۇل كوزقاراس بويىنشا، پوەزيا تولىق اشىق بولماۋى كەرەك، بىراق تولىق جابىق تا بولماۋى ءتيىس. قاعيدا بويىنشا پوەزيادا استارلىلىق بولۋ كەرەك، بىراق استارلىلىق تۇسىنىكسىزدىكتىڭ ورنىن الماعانى ءجون. مىسالى، ءبىز جوعارىدا كەلتىرگەن ابايدىڭ جانە ماعجاننىڭ ولەڭدەرىنەن مىنالاردى اڭعارامىز: ابايدا ولەڭ تۇسىنىكتى، وي سالادى جانە قوعامدىق استارى بار; ال ماعجاننىڭ كۇڭگىرت دەگەن ولەڭدەرىندە كومەسكىلىك بولعانمەن، ولەڭ قۇرىلىمى بەرىك. ەكەۋىنىڭ ولەڭدەرى ءارتۇرلى دەڭگەيدە بولسا دا، پوەزيالىق باعىتتارىندا ۇقساستىق بولماسا دا،  پوەزيانىڭ فورماسىنان، قۇرىلىمىنان، ءتىل ۇشتارتۋىنان جانە ەستەتيكالىق تالابىنان اينىعان جوق.

مىنانى دا ەسكەرە كەتكەنىمىز ءجون سياقتى. ءبىز قازىر ءداستۇرلى پوەزيانىڭ دامۋ شەگىنە شىعىپ، ەندى جاڭاشا پوەزيالىق ىزدەنىستەرگە دەن قويا باستادىق دەپ ويلايمىز. بۇل جاعىنداعى ىزدەنىستەر 90, 2000 جىلداردان باستالعانىن، بۇل جاعىندا جاستاردىڭ بەلسەندى بولعانىن ماقالانىڭ الدىڭعى بولىكتەرىندە ەسكەرتىلگەن دە ەدى. كۇڭگىرت پوەزيا دا سول جاڭاشا پوەزيانىڭ ءبىر پۇشپاعى. جاڭاشا پوەزيا بىردەن قابىلدانباۋى زاڭدى. ۋاقىت وتە ونىڭ ماعىناسى اشىلادى. وقىرمانداردىڭ وعان وي بولەتىنىنە دە سەنۋگە بولادى. جاس اقىنداردىڭ، ءىشىنارا بارشىن تارتقان اقىنداردىڭ بۇل تۋرالى ىزدەنىسى قۇندى قۇبىلىس دەۋگە بولادى.

جيناقتاي ايتقاندا، كۇڭگىرت پوەزياعا قاتىستى پىكىرتالاس تۇسىنىكتىلىك پەن تەرەڭدىك، ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىق جانە وقىرمان مەن اۆتور اراسىنداعى كۇردەلى قاتىناستى كورسەتەتىنى انىق. كۇڭگىرت پوەزياعا قارسىلىق، ونىڭ السىزدىگىنەن ەمەس، ونىڭ قابىلداۋ ءتاسىلىنىڭ وزگەشەلىگىنەن تۋىنداعان. ال بىزشە، ەڭ دۇرىس ۇستانىم كۇڭگىرت پوەزيانى نە تولىق جوققا شىعارۋ، نە تولىق دارىپتەۋ ەمەس، ونىڭ پوەزياداعى تابيعي ورنىن تانۋ.

كۇڭگىرت پوەزيا — پوەزيا دامۋىنىڭ تابيعي كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى بولعانىمەن، ونى ابسوليۋتتەندىرىپ جىبەرۋ نەمەسە تەك وڭ قۇبىلىس رەتىندە قاراستىرۋ بىرجاقتى كوزقاراس بولار ەدى. وبەكتيۆتى تالداۋ ءۇشىن ونىڭ ىشكى شەكتەۋلەرىن، كوركەمدىك مۇمكىندىكتەرىن جانە بولاشاقتاعى ورنىن قاتار قاراستىرۋ ارينە قاجەت.

الدىمەن، كۇڭگىرت پوەزيانىڭ باستى قاۋپى، ونىڭ تابيعي استارلىلىقتان، مەڭزەۋدەن شىعىپ، جالعان كۇردەلىلىككە اينالۋ مۇمكىندىگى دە بار. جالعان كۇردەلىلىك. كەيبىر ولەڭدەردە كۇردەلىلىك، مازمۇننان ەمەس، جاساندى تاسىلدەردەن تۋىندايدى. مىسالى: ولەڭنىڭ مازمۇنىنا قاتىسسىز كەزدەيسوق وبرازدار تىزبەگى، بايلانىسسىز ۇقساتۋلار مەن مەتافورالار جانە لوگيكاسى ۇزىلگەن قۇرىلىم. مۇنداي جاعدايدا، كۇردەلىلىك تەرەڭدىك قالىپتاستىرا المايدى، قايتا، پوەتيكالىق السىزدىكتى جاسىراتىن، وقىرماندى اداستىرىپ ادەيى باسقا سوقپاققا سالاتىن تاسىلگە اينالادى. ماعىناسىز كومەسكىلىك. كۇڭگىرتتىك پەن تۇسىنىكسىزدىك ءبىر نارسە ەمەس ەكەنىن ءبىز جوعارى دا بىرنەشە رەت قايتالادىق. ەگەر ولەڭدە ىشكى بايلانىس بولماسا، وبرازدار ءار جاققا قاراپ، ءبىر-بىرىمەن تولىق سايكەسپەسە، وقىرمان ولەڭنىڭ ويىن ەشقانداي «ءىز» كەسىپ بوگەنەيلەي الماسا، وندا بۇل ەستەتيكالىق كومەسكىلىك ەمەس، ماعىنا بەرە المايتىن ءسوز تىزبەگىنەن قۇرالعان بوس كەڭىستىك بولار ەدى. كۇڭگىرت پوەزيا وقىرماندى بەلسەندى ەتە الادى. بىراق شەكتەن شىقسا، وقىرماندى تولىق ىعىستىرىپ جىبەرەدى. ءسويتىپ، ولەڭ تەك اۆتوردىڭ مەنشىكتەلىپ، ءوز ىشىندە قالادى، وقىرمانمەن بايلانىسىن ۇزەدى.

ەندى ءبىرى، كوپتەگەن شەكتەۋلەرگە قاراماستان، كۇڭگىرت پوەزيانىڭ كوركەمدىك مۇمكىندىگى وتە جوعارى. بۇنى ءبىز جوعارى دا جەكەلەي جىكتەپ ايتپاساق تا، ءار مازمۇنعا ءسىڭىرىپ ايتتىق. دەسە دە جەكەلەي پىسىقتاپ ايتا كەتۋ ارتىقتىق ەتپەس. ادام ساناسى ارقاشان انىق ەمەس، كەيدە تولىقسىپ، كەيدە ۇزىك-ۇزىك قالپىندا، كەيدە جىمداسىپ، كەيدە قايشىلىقتى كۇيدە بولادى. كۇڭگىرت پوەزيا ءدال وسى كۇيدى بەرە الادى. بۇل پسيحولوگيالىق شىندىقتىڭ كۇردەلى فورماسى. كۇڭگىرت پوەزيادا، ءبىر وبراز بىرنەشە ماعىنا بەرۋى مۇمكىن. مىسالى: «ءتۇن» ءبىر جاعىنان ۋاقىتتى بىلدىرسە، ولەڭدەگى ويدىڭ ىڭعايىنا قاراي كەيدە جالعىزدىق، قورقىنىش، تۇيىقتالۋ سياقتى ءمان الۋى مۇمكىن. قۇددى سول سياقتى «جول» ءىز تۇسكەن سوقپاق، ءومىر، تاعدىر، ىزدەنىس جانە نۇسقاۋ سياقتى ءتۇرلى مانگە تەلىنۋى مۇمكىن. وسى ارقىلى ولەڭ ءبىر دەڭگەيدە ەمەس، بىرنەشە دەڭگەيدەگى كوپ قاباتتى مۇمكىندىگى بار ماعىنادا وقىلادى. اشىق پوەزيادا بەينە تۇراقتى بولادى دەدىك، ال كۇڭگىرت پوەزيادا بەينە قوزعالىستا، وزگەرمەلى كۇيدە بولادى.  زاماناۋي ادامنىڭ ميىندا اقپارات كوپ، ويى بولشەكتەنگەن، سەزىمى كۇردەلى جانە ءبىر قالىپتا تۇرمايدى. سوندىقتان كۇڭگىرت پوەزيا سانانىڭ وسى تابيعاتىنا سايكەس كەلەدى. سول سەبەپتى، كۇڭگىرت پوەزيا جاستار اراسىندا سۇرانىسقا يە، جاڭا ەستەتيكالىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋدىڭ تەتىگى.

كۇڭگىرت پوەزيا كوبىنە جاس اقىندارمەن بايلانىستى. جاس اقىندار ءداۋىردىڭ شىنايى ءونىمى، ىزدەنىس ۇستىندە جاڭا فورما تابۋعا ۇمتىلادى، جالعان پافوستان باس تارتادى. بۇل — پوەزيانىڭ دامۋى ءۇشىن ماڭىزدى. كۇڭگىرت پوەزيانىڭ مۇمكىندىگى كەڭ، بىراق تاۋەكەلى دە جوعارى. ول باقىلاۋسىز قالسا پوزيانى السىرەتۋى مۇمكىن، بىراق ول ۇزدىكسىز قوزعالىستا بولعاندىقتان، پوەزيانى تەرەڭدەتە بەرەدى. سوندىقتان كۇڭگىرت پوەزيانى ماقسات دەپ قاراماي، پوەزيانى كۇردەلەندىرۋدىڭ، بايىتۋدىڭ، ۇزدىكسىز ىزدەنىسكە جەتەلەيتىن ءبىر ءتاسىل دەگەن ءجون.

قازىرگى قازاق پوەزياسىنداعى كۇڭگىرتتىككە قاتىستى پىكىرتالاس شىن مانىندە جەكە شىعارمالار تۋرالى داۋ ەمەس، ول — پوەزيانىڭ تابيعاتى تۋرالى ەكى ءتۇرلى ەستەتيكالىق كوزقاراستىڭ قاقتىعىسى. بۇل پىكىرتالاس ءبىزدى: پوەزيا مىندەتتى تۇردە تۇسىنىكتى بولۋى كەرەك پە؟ كۇڭگىرتتىك (كومەسكىلىك) كوركەمدىكتەگى كەمشىلىك پە، الدە ەستەتيكالىق مۇمكىندىك پە؟ دەگەن سۇراۋلارعا جەتەلەيدى. بۇل جەردە ماسەلە ءماتىننىڭ وزىندە ەمەس، پوەزيانى قابىلداۋ مودەلىندە جاتىر. ماڭىزدى تەوريالىق تۇجىرىم «ءتۇسىنۋ» كاتەگورياسى. كۇڭگىرت پوەزيانى تالداۋداعى ەڭ ماڭىزدى مەتودولوگيالىق قاتەلىك — «ءتۇسىنۋدى» ءابسوليۋتتى، بىركەلكى ولشەم رەتىندە قاراستىرۋ. الايدا تەوريالىق تۇرعىدان، «ءتۇسىنۋ» — وبەكتيۆتى ەمەس، سۋبەكتيۆتى پروتسەسس. ول بىرنەشە فاكتورعا تاۋەلدى: وقىرماننىڭ مادەني دەڭگەيى، ەستەتيكالىق تاجىريبەسى، سيمۆولدىق ويلاۋ قابىلەتى جانە تاريحي-الەۋمەتتىك جاعدايى. سوندىقتان ءبىر ولەڭ ءبىر وقىرمانعا ايقىن كورىنۋى مۇمكىن، ەكىنشى وقىرمانعا تولىق كومەسكى بولۋى مۇمكىن. دەمەك، «تۇسىنىكسىز» دەگەن باعا — ءماتىننىڭ ساپاسى ەمەس، وقىرمان مەن ءماتىن اراسىنداعى قاتىناستىڭ دەڭگەيى. ەكى كوزقاراستى سالىستىرعاندا، پوەزيا تۋرالى ەكى ءتۇرلى مودەل بوي كورسەتەدى: بىرەۋى، پوەزيانى اشىق بايلانىس جۇيەسى دەپ تۇسىنەدى، ەكىنشىسى، پوەزيانى كوپقاباتتى بەلگىلەر جۇيە دەپ تۇسىنەدى. جاڭاشىلدىق پەن ءداستۇردىڭ ۇيلەسىمىنە كەلسەك، پوەتيكالىق دامۋ ءۇشىن تاعى ءبىر ماڭىزدى پرينتسيپ، جاڭاشىلدىق ۇلتتىق نەگىزدەن اجىراماۋى كەرەك. بۇل دەگەنىمىز فورما جاڭارۋى مۇمكىن، تىلدىك قۇرىلىم كۇردەلەنۋى مۇمكىن، سيمۆولدىق جۇيە تەرەڭدەۋى مۇمكىن، بىراق، ۇلتتىق پوەتيكالىق ويلاۋ ۇزىلمەۋى ءتيىس، مادەني جادى ساقتالۋى كەرەك.

جالپىلاي قورتىندىلاساق، كۇڭگىرت ولەڭ قازاق پوەزياسىنا سىرتتان كەلگەن قۇبىلىس ەمەس. ول پوەزيانىڭ ىشكى ەۆوليۋتسياسىندا مىندەتتى تۇردە پايدا بولاتىن تەرەڭدىكتىڭ فورماسى.  كۇڭگىرت پوەزيا جات ەمەس، جاساندى ەمەس، كەزدەيسوق ەمەس، ول پوەتيكالىق ويلاۋدىڭ تابيعي كۇردەلەنۋى. كۇڭگىرت پوەزيا تۇسىنىكسىزدىك ەمەس، ويلاۋدىڭ كەڭەيۋى مەن تەرەڭدەۋى. ول پوەزيانى جابىق ەتپەيدى، كەرىسىنشە، ونى كوپماعىنالى كەڭىستىككە اينالدىرادى، وقىرماندى پاسسيۆ قابىلداۋشىدان بەلسەندى ينتەرپرەتاتورعا اينالدىرادى. قىسقاسى، قازاق پوەزياسىنداعى كۇڭگىرتتىك ادەبيەتتىڭ داعدارىسى ەمەس، قايتا ونىڭ كۇردەلەنۋ ارقىلى كەمەلدەنۋ بارىسى.

مىرزاعالي توقتاۋبايۇلى،

اقىن، ادەبيەتتانۋشى

Abai.kz