Ontýstik Amerika tarihyna kóz jýgirtsek, Braziliya men Argentina siyaqty memleketterding qazirgi etnikalyq beynesi ghasyrlar boyghy tarihy ýderisterding nәtiyjesi ekenin kóremiz.

Búl elderde europalyqtar, bayyrghy halyqtar jәne afrikalyq tektilerding aralasuy erekshe oryn aldy. Sondyqtan olardy keyde shartarap elderi «aralas últty memleketter» dep sipattaydy. Alayda әr elding qalyptasu joly әrtýrli boldy: Braziliyada afrikalyq jәne portugaldyq yqpal kýshti bolsa, Argentinada europalyq, әsirese ispan jәne italiyan kóshi-qony auqymdy boldy.

Búl qúbylystyng negizgi sebebi — XV ghasyrdyng sonynan bastap Europa derjavalarynyng Amerikany otarlau sayasaty.

1492 jyly Hristofor Kolumbtyng Amerikany ashuy Europa men Amerika arasyndaghy jana tarihy kezendi bastady. Osydan keyin Ispaniya men Portugaliya Ontýstik Amerika jerlerin iygere bastady.

1500 jyly portugal tenizshisi Pedru Alvarish Kabral qazirgi Braziliya jaghalauyna kelip, búl aumaqty Portugaliya iyeligi dep jariyalady. Al qazirgi Argentina jerleri negizinen Ispaniyanyng otarlyq jýiesine kirdi.

Otarlau kezinde europalyqtar jergilikti bayyrghy halyqtarmen aralasty. Europadan kelgen er adamdar jergilikti әieldermen otbasyn qúryp, jana etnikalyq toptardyng qalyptasuyna әser etti. Búl әsirese alghashqy ghasyrlarda keng taraghan qúbylys boldy.

Braziliyanyng etnikalyq qúramynyng ereksheligi eng aldymen qúl saudasymen baylanysty. XVI ghasyrdan XIX ghasyrdyng ortasyna deyin Portugaliya Afrikadan milliondaghan adamdy Braziliyagha kýshtep әkeldi. Olar qant plantasiyalarynda, altyn kenishterinde jәne auyl sharuashylyghynda júmys istedi.

Osy kýnderi Braziliya әlemdegi eng kóp afrikalyq tekti halyq túratyn elderding biri. Afrikalyqtardyng mәdeniyeti Braziliyanyng muzykasyna, taghamyna, dәstýrine ýlken әser etti.

Mysaly, Braziliyadaghy qúldyqtyng joyyluy 1888 jyly qabyldanghan «Altyn zan» arqyly jýzege asty. Búl zandy Izabel hanshayym bekitken edi. Sol kezde Braziliyada qanshama million afrikalyq tekti adam ómir sýrdi.

Qúldyq ayaqtalghanymen, afrikalyq mәdeniyet qoghamnyng ajyramas bóligine ainaldy. Qazirgi braziliyalyq qoghamda europalyq, afrikalyq jәne bayyrghy halyqtardyng elementteri qatar kezdesedi.

«Mulat» sózi tarihy túrghyda europalyq jәne afrikalyq tektilerding aralasuynan tughan adamdargha qatysty qoldanylghan. Búl úghym әsirese Karib aimaghynda jәne Braziliya tarihynda keng taraghan.

Biraq, qazirgi ghylymda adamdardy tek syrtqy nemese ata-tegine qaray bólu qarapayym týsinik bolyp sanalady. Braziliya halqynyng kóp bóligi ózin әrtýrli etnikalyq jәne mәdeny tamyrlardyng qosyndysy retinde qabyldaydy.

Braziliyadaghy aralasu ýderisine mysal retinde otarlyq kezendegi qalalardyng damuyn aitugha bolady. Rio-de-Janeyro siyaqty iri ortalyqtarda portugaldar, afrikalyqtar jәne jergilikti halyqtar ghasyrlar boyy birge ómir sýrdi.

Argentina Braziliyadan ózgeshe jolmen qalyptasty. Múnda afrikalyq yqpal bolghanymen, XIX–XX ghasyrlardaghy jappay europalyq kóshi-qon elding etnikalyq qúramyn qatty ózgertti.

1853 jyly Argentina jana konstitusiya qabyldap, sheteldik migranttardy tartu sayasatyn jýrgizdi. Ýkimet Europadan kelgen adamdardy elding ekonomikasyn damytugha qajet kýsh retinde qarastyrdy.

XIX ghasyrdyng ekinshi jartysynda Argentinagha Italiya men Ispaniyadan milliondaghan adam kóship keldi. Mysaly, 1880–1930 jyldar aralyghynda Argentinagha shamamen birneshe million europalyq migrant keldi.

Búl ýderis elding mәdeniyetine ýlken әser etti. Qazirgi argentinalyqtardyng kópshiligining ata-tegi italiyan jәne ispan halyqtarymen baylanysty.

Aytalyq, Buenos-Ayres qalasynyng mәdeniyeti italiyandyq jәne ispandyq dәstýrlerding yqpalymen qalyptasty. Tango óneri de osy mәdeny aralasudyng nәtiyjesinde payda boldy. Tango alghashynda Buenos-Ayresting júmysshy audandarynda ispan, italiyan jәne afrikalyq muzykalyq elementterding qosyndysy retinde dýniyege keldi.

Braziliya men Argentinadaghy etnikalyq ózgeristerdi týsinu ýshin bayyrghy halyqtardyng tarihyn da eskeru qajet.

Otarlau bastalghangha deyin búl jerlerde kóptegen jergilikti taypalar ómir sýrdi. Braziliyada tupi, guarany siyaqty halyqtar bolsa, Argentina aumaghynda mapuche, guarany jәne basqa da halyqtar mekendedi.

Europalyq otarlau kezinde soghystar, aurular jәne jerding tartyp alynuy bayyrghy halyqtardyng sanyna qatty әser etti. Degenmen olardyng mәdeny múrasy býgingi kýnge deyin saqtalghan.

Keyde aralas etnikalyq qúramdy tek halyqtardyng aralasuy retinde ghana týsindiredi. Biraq shyn mәninde búl — tarihtyng kýrdeli nәtiyjesi.

Braziliyanyng últtyq mәdeniyeti samba, karnaval, futbol jәne týrli dәstýrler arqyly әlemge tanyldy. Búl mәdeniyette afrikalyq yrghaqtar, portugaldyq til jәne jergilikti halyqtardyng elementteri birikti.

Argentinada da osynday jaghday bar. Italiyandyq jәne ispandyq múra argentinalyqtardyng tilinde, taghamynda, túrmysynda kórinedi.

Mysaly retinde aitsaq, futbol tarihynda da osy mәdeny aralasudyng izin kóruge bolady. Diyego Maradona jәne Lioneli Messy siyaqty әlemge әigili argentinalyq futbolshylar elding mәdeny simvolyna ainaldy.

Braziliya men Argentinanyng aralas últty memleketke ainaluy kezdeysoq qúbylys emes. Onyng negizinde otarlau dәuiri, halyqtardyng kóshi-qony, qúl saudasy jәne tarihy aralasu ýderisteri jatyr.

Braziliyanyng ereksheligi — portugal, afrikalyq jәne bayyrghy mәdeniyetterding qosyndysynda bolsa, Argentinanyng ereksheligi — ispan-italiyan kóshi-qonynyng kýshti yqpalynda.

Búl memleketterding tәjiriybesi halyqtyng qalyptasuy tek bir ghana etnikalyq negizge emes, ghasyrlar boyghy tarihy oqighalargha baylanysty ekenin kórsetedi.

Qazaqstandaghy jaghday

Braziliya men Argentinadaghy halyq qúramynyng qalyptasuy siyaqty, Qazaqstannyng soltýstik jәne ortalyq aimaqtaryndaghy qazaqtardyng da tarihy taghdyry әrtýrli etnikalyq jәne mәdeny ýderisterding әserimen qalyptasty. Biraq osy aimaqtardyng tarihy jaghdayy birdey emes. Latyn Amerikasynda negizgi faktor — otarlau, qúl saudasy jәne jappay kóshi-qon bolsa, Qazaqstannyng soltýstik jәne ortalyq ónirlerinde basty sebepter — ghasyrlar boyghy kórshilik qatynas, Resey imperiyasynyng otarlyq sayasaty, qonys audaru ýderisteri jәne kenestik kezendegi demografiyalyq ózgerister boldy.

XVIII–XIX ghasyrlarda Resey imperiyasy qazaq dalasyna birtindep sayasy yqpalyn kýsheytti. Osy kezende shekaralyq bekinister salynyp, keyinnen Reseyding ishki guberniyalarynan sharualardy qazaq jerine qonystandyru bastaldy.

XIX ghasyrdyng sony men XX ghasyrdyng basynda osy ýderis kýsheydi. Ásirese, qazirgi Soltýstik Qazaqstan, Aqmola, Qostanay, Pavlodar, Qaraghandy ónirlerine Reseyding europalyq bóliginen kóptegen sharualar kóshirildi.

Mysaly, Stolypinning agrarlyq reformasy (1906 jyldan bastap) kezinde Resey imperiyasy sharualardy Sibir men Qazaqstan aumaghyna jappay kóshiru sayasatyn jýrgizdi. Sonyng nәtiyjesinde qazaq dalasynda orys, ukrain jәne basqa da slavyan halyqtarynyng sany artty.

Búl jaghday Latyn Amerikasyndaghy europalyq migrasiyagha naqty bir dengeyde úqsas boldy: syrttan kelgen halyqtar jana aimaqtargha ornalasyp, jergilikti halyqpen ekonomikalyq jәne әleumettik baylanysqa týsti.

Qazaqstandaghy aralas qazaq úghymyn tek qan aralasuy dep týsindiru dúrys emes. Búl jerde basty maghyna — tarihy orta men mәdeny yqpal.

Mysaly, Soltýstik Qazaqstandaghy keybir qazaq otbasylary orys mәdeniyetimen tyghyz baylanysta ómir sýrdi. Keybireulerining ata-analary nemese ata-babalary әrtýrli etnikalyq ortadan shyqqan boluy mýmkin. Kenes kezenindegi aralas nekeler de osyghan әser etti.

Búl jaghday Latyn Amerikasyndaghy mәdeny aralasugha negizgi bir dәrejede úqsaydy. Braziliyada portugal, afrikalyq jәne bayyrghy mәdeniyetter aralassa, Qazaqstannyng soltýstiginde qazaq, orys, ukrain jәne basqa halyqtardyng úzaq tarihy baylanysy qalyptasty.

Tarih kórsetkendey, halyqtardyng qalyptasuy әrqashan kýrdeli ýderis bolghan. Braziliya men Argentinadaghyday, Qazaqstannyng da keybir ónirlerindegi qazirgi demografiyalyq kórinis ghasyrlar boyghy tarihy oqighalardyng nәtiyjesi.

Sondyqtan soltýstik jәne ortalyq Qazaqstandaghy qazaqtardyng mәdeny ereksheligin týsinu ýshin olardyng tarihyna, Resey imperiyasy kezenine, kenestik kóshi-qon sayasatyna jәne halyqtardyng birge ómir sýru tәjiriybesine nazar audaru qajet.

Qorytyndysynda aitar bolsaq, әr memleketting últtyq beynesi onyng ótken tarihymen qalyptasady. Braziliya men Argentinadaghy aralas mәdeniyet qalay tarihy prosesterding nәtiyjesi bolsa, Qazaqstannyng keybir ónirlerindegi mәdeny jәne etnikalyq erekshelikter de osynday tarihy jaghdaylardyng jemisi bolyp tabylady.

Beysenghyzy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz