وڭتۇستىك امەريكا تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك، برازيليا مەن ارگەنتينا سياقتى مەملەكەتتەردىڭ قازىرگى ەتنيكالىق بەينەسى عاسىرلار بويعى تاريحي ۇدەرىستەردىڭ ناتيجەسى ەكەنىن كورەمىز.

بۇل ەلدەردە ەۋروپالىقتار، بايىرعى حالىقتار جانە افريكالىق تەكتىلەردىڭ ارالاسۋى ەرەكشە ورىن الدى. سوندىقتان ولاردى كەيدە شارتاراپ ەلدەرى «ارالاس ۇلتتى مەملەكەتتەر» دەپ سيپاتتايدى. الايدا ءار ەلدىڭ قالىپتاسۋ جولى ءارتۇرلى بولدى: برازيليادا افريكالىق جانە پورتۋگالدىق ىقپال كۇشتى بولسا، ارگەنتينادا ەۋروپالىق، اسىرەسە يسپان جانە يتاليان كوشى-قونى اۋقىمدى بولدى.

بۇل قۇبىلىستىڭ نەگىزگى سەبەبى — XV عاسىردىڭ سوڭىنان باستاپ ەۋروپا دەرجاۆالارىنىڭ امەريكانى وتارلاۋ ساياساتى.

1492 جىلى حريستوفور كولۋمبتىڭ امەريكانى اشۋى ەۋروپا مەن امەريكا اراسىنداعى جاڭا تاريحي كەزەڭدى باستادى. وسىدان كەيىن يسپانيا مەن پورتۋگاليا وڭتۇستىك امەريكا جەرلەرىن يگەرە باستادى.

1500 جىلى پورتۋگال تەڭىزشىسى پەدرۋ الۆاريش كابرال قازىرگى برازيليا جاعالاۋىنا كەلىپ، بۇل اۋماقتى پورتۋگاليا يەلىگى دەپ جاريالادى. ال قازىرگى ارگەنتينا جەرلەرى نەگىزىنەن يسپانيانىڭ وتارلىق جۇيەسىنە كىردى.

وتارلاۋ كەزىندە ەۋروپالىقتار جەرگىلىكتى بايىرعى حالىقتارمەن ارالاستى. ەۋروپادان كەلگەن ەر ادامدار جەرگىلىكتى ايەلدەرمەن وتباسىن قۇرىپ، جاڭا ەتنيكالىق توپتاردىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتتى. بۇل اسىرەسە العاشقى عاسىرلاردا كەڭ تاراعان قۇبىلىس بولدى.

برازيليانىڭ ەتنيكالىق قۇرامىنىڭ ەرەكشەلىگى ەڭ الدىمەن قۇل ساۋداسىمەن بايلانىستى. XVI عاسىردان XIX عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن پورتۋگاليا افريكادان ميلليونداعان ادامدى برازيلياعا كۇشتەپ اكەلدى. ولار قانت پلانتاتسيالارىندا، التىن كەنىشتەرىندە جانە اۋىل شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەدى.

وسى كۇندەرى برازيليا الەمدەگى ەڭ كوپ افريكالىق تەكتى حالىق تۇراتىن ەلدەردىڭ ءبىرى. افريكالىقتاردىڭ مادەنيەتى برازيليانىڭ مۋزىكاسىنا، تاعامىنا، داستۇرىنە ۇلكەن اسەر ەتتى.

مىسالى، برازيلياداعى قۇلدىقتىڭ جويىلۋى 1888 جىلى قابىلدانعان «التىن زاڭ» ارقىلى جۇزەگە استى. بۇل زاڭدى يزابەل حانشايىم بەكىتكەن ەدى. سول كەزدە برازيليادا قانشاما ميلليون افريكالىق تەكتى ادام ءومىر ءسۇردى.

قۇلدىق اياقتالعانىمەن، افريكالىق مادەنيەت قوعامنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. قازىرگى برازيليالىق قوعامدا ەۋروپالىق، افريكالىق جانە بايىرعى حالىقتاردىڭ ەلەمەنتتەرى قاتار كەزدەسەدى.

«مۋلات» ءسوزى تاريحي تۇرعىدا ەۋروپالىق جانە افريكالىق تەكتىلەردىڭ ارالاسۋىنان تۋعان ادامدارعا قاتىستى قولدانىلعان. بۇل ۇعىم اسىرەسە كاريب ايماعىندا جانە برازيليا تاريحىندا كەڭ تاراعان.

بىراق، قازىرگى عىلىمدا ادامداردى تەك سىرتقى نەمەسە اتا-تەگىنە قاراي ءبولۋ قاراپايىم تۇسىنىك بولىپ سانالادى. برازيليا حالقىنىڭ كوپ بولىگى ءوزىن ءارتۇرلى ەتنيكالىق جانە مادەني تامىرلاردىڭ قوسىندىسى رەتىندە قابىلدايدى.

برازيلياداعى ارالاسۋ ۇدەرىسىنە مىسال رەتىندە وتارلىق كەزەڭدەگى قالالاردىڭ دامۋىن ايتۋعا بولادى. ريو-دە-جانەيرو سياقتى ءىرى ورتالىقتاردا پورتۋگالدار، افريكالىقتار جانە جەرگىلىكتى حالىقتار عاسىرلار بويى بىرگە ءومىر ءسۇردى.

ارگەنتينا برازيليادان وزگەشە جولمەن قالىپتاستى. مۇندا افريكالىق ىقپال بولعانىمەن، XIX–XX عاسىرلارداعى جاپپاي ەۋروپالىق كوشى-قون ەلدىڭ ەتنيكالىق قۇرامىن قاتتى وزگەرتتى.

1853 جىلى ارگەنتينا جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداپ، شەتەلدىك ميگرانتتاردى تارتۋ ساياساتىن جۇرگىزدى. ۇكىمەت ەۋروپادان كەلگەن ادامداردى ەلدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا قاجەت كۇش رەتىندە قاراستىردى.

XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ارگەنتيناعا يتاليا مەن يسپانيادان ميلليونداعان ادام كوشىپ كەلدى. مىسالى، 1880–1930 جىلدار ارالىعىندا ارگەنتيناعا شامامەن بىرنەشە ميلليون ەۋروپالىق ميگرانت كەلدى.

بۇل ۇدەرىس ەلدىڭ مادەنيەتىنە ۇلكەن اسەر ەتتى. قازىرگى ارگەنتينالىقتاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ اتا-تەگى يتاليان جانە يسپان حالىقتارىمەن بايلانىستى.

ايتالىق, بۋەنوس-ايرەس قالاسىنىڭ مادەنيەتى يتالياندىق جانە يسپاندىق داستۇرلەردىڭ ىقپالىمەن قالىپتاستى. تانگو ونەرى دە وسى مادەني ارالاسۋدىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولدى. تانگو العاشىندا بۋەنوس-ايرەستىڭ جۇمىسشى اۋداندارىندا يسپان، يتاليان جانە افريكالىق مۋزىكالىق ەلەمەنتتەردىڭ قوسىندىسى رەتىندە دۇنيەگە كەلدى.

برازيليا مەن ارگەنتيناداعى ەتنيكالىق وزگەرىستەردى ءتۇسىنۋ ءۇشىن بايىرعى حالىقتاردىڭ تاريحىن دا ەسكەرۋ قاجەت.

وتارلاۋ باستالعانعا دەيىن بۇل جەرلەردە كوپتەگەن جەرگىلىكتى تايپالار ءومىر ءسۇردى. برازيليادا تۋپي، گۋاراني سياقتى حالىقتار بولسا، ارگەنتينا اۋماعىندا ماپۋچە، گۋاراني جانە باسقا دا حالىقتار مەكەندەدى.

ەۋروپالىق وتارلاۋ كەزىندە سوعىستار، اۋرۋلار جانە جەردىڭ تارتىپ الىنۋى بايىرعى حالىقتاردىڭ سانىنا قاتتى اسەر ەتتى. دەگەنمەن ولاردىڭ مادەني مۇراسى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ساقتالعان.

كەيدە ارالاس ەتنيكالىق قۇرامدى تەك حالىقتاردىڭ ارالاسۋى رەتىندە عانا تۇسىندىرەدى. بىراق شىن مانىندە بۇل — تاريحتىڭ كۇردەلى ناتيجەسى.

برازيليانىڭ ۇلتتىق مادەنيەتى سامبا، كارناۆال، فۋتبول جانە ءتۇرلى داستۇرلەر ارقىلى الەمگە تانىلدى. بۇل مادەنيەتتە افريكالىق ىرعاقتار، پورتۋگالدىق ءتىل جانە جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ ەلەمەنتتەرى بىرىكتى.

ارگەنتينادا دا وسىنداي جاعداي بار. يتالياندىق جانە يسپاندىق مۇرا ارگەنتينالىقتاردىڭ تىلىندە، تاعامىندا، تۇرمىسىندا كورىنەدى.

مىسالى رەتىندە ايتساق، فۋتبول تاريحىندا دا وسى مادەني ارالاسۋدىڭ ءىزىن كورۋگە بولادى. ديەگو مارادونا جانە ليونەل مەسسي سياقتى الەمگە ايگىلى ارگەنتينالىق فۋتبولشىلار ەلدىڭ مادەني سيمۆولىنا اينالدى.

برازيليا مەن ارگەنتينانىڭ ارالاس ۇلتتى مەملەكەتكە اينالۋى كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس. ونىڭ نەگىزىندە وتارلاۋ ءداۋىرى، حالىقتاردىڭ كوشى-قونى، قۇل ساۋداسى جانە تاريحي ارالاسۋ ۇدەرىستەرى جاتىر.

برازيليانىڭ ەرەكشەلىگى — پورتۋگال، افريكالىق جانە بايىرعى مادەنيەتتەردىڭ قوسىندىسىندا بولسا، ارگەنتينانىڭ ەرەكشەلىگى — يسپان-يتاليان كوشى-قونىنىڭ كۇشتى ىقپالىندا.

بۇل مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسى حالىقتىڭ قالىپتاسۋى تەك ءبىر عانا ەتنيكالىق نەگىزگە ەمەس، عاسىرلار بويعى تاريحي وقيعالارعا بايلانىستى ەكەنىن كورسەتەدى.

قازاقستانداعى جاعداي

برازيليا مەن ارگەنتيناداعى حالىق قۇرامىنىڭ قالىپتاسۋى سياقتى، قازاقستاننىڭ سولتۇستىك جانە ورتالىق ايماقتارىنداعى قازاقتاردىڭ دا تاريحي تاعدىرى ءارتۇرلى ەتنيكالىق جانە مادەني ۇدەرىستەردىڭ اسەرىمەن قالىپتاستى. بىراق وسى ايماقتاردىڭ تاريحي جاعدايى بىردەي ەمەس. لاتىن امەريكاسىندا نەگىزگى فاكتور — وتارلاۋ، قۇل ساۋداسى جانە جاپپاي كوشى-قون بولسا، قازاقستاننىڭ سولتۇستىك جانە ورتالىق وڭىرلەرىندە باستى سەبەپتەر — عاسىرلار بويعى كورشىلىك قاتىناس، رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلىق ساياساتى، قونىس اۋدارۋ ۇدەرىستەرى جانە كەڭەستىك كەزەڭدەگى دەموگرافيالىق وزگەرىستەر بولدى.

XVIII–XIX عاسىرلاردا رەسەي يمپەرياسى قازاق دالاسىنا بىرتىندەپ ساياسي ىقپالىن كۇشەيتتى. وسى كەزەڭدە شەكارالىق بەكىنىستەر سالىنىپ، كەيىننەن رەسەيدىڭ ىشكى گۋبەرنيالارىنان شارۋالاردى قازاق جەرىنە قونىستاندىرۋ باستالدى.

XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ باسىندا وسى ۇدەرىس كۇشەيدى. اسىرەسە، قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان، اقمولا، قوستاناي، پاۆلودار، قاراعاندى وڭىرلەرىنە رەسەيدىڭ ەۋروپالىق بولىگىنەن كوپتەگەن شارۋالار كوشىرىلدى.

مىسالى، ءستولىپيننىڭ اگرارلىق رەفورماسى (1906 جىلدان باستاپ) كەزىندە رەسەي يمپەرياسى شارۋالاردى ءسىبىر مەن قازاقستان اۋماعىنا جاپپاي كوشىرۋ ساياساتىن جۇرگىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاق دالاسىندا ورىس، ۋكراين جانە باسقا دا سلاۆيان حالىقتارىنىڭ سانى ارتتى.

بۇل جاعداي لاتىن امەريكاسىنداعى ەۋروپالىق ميگراتسياعا ناقتى ءبىر دەڭگەيدە ۇقساس بولدى: سىرتتان كەلگەن حالىقتار جاڭا ايماقتارعا ورنالاسىپ، جەرگىلىكتى حالىقپەن ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك بايلانىسقا ءتۇستى.

قازاقستانداعى ارالاس قازاق ۇعىمىن تەك قان ارالاسۋى دەپ ءتۇسىندىرۋ دۇرىس ەمەس. بۇل جەردە باستى ماعىنا — تاريحي ورتا مەن مادەني ىقپال.

مىسالى، سولتۇستىك قازاقستانداعى كەيبىر قازاق وتباسىلارى ورىس مادەنيەتىمەن تىعىز بايلانىستا ءومىر ءسۇردى. كەيبىرەۋلەرىنىڭ اتا-انالارى نەمەسە اتا-بابالارى ءارتۇرلى ەتنيكالىق ورتادان شىققان بولۋى مۇمكىن. كەڭەس كەزەڭىندەگى ارالاس نەكەلەر دە وسىعان اسەر ەتتى.

بۇل جاعداي لاتىن امەريكاسىنداعى مادەني ارالاسۋعا نەگىزگى ءبىر دارەجەدە ۇقسايدى. برازيليادا پورتۋگال، افريكالىق جانە بايىرعى مادەنيەتتەر ارالاسسا، قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندە قازاق، ورىس، ۋكراين جانە باسقا حالىقتاردىڭ ۇزاق تاريحي بايلانىسى قالىپتاستى.

تاريح كورسەتكەندەي، حالىقتاردىڭ قالىپتاسۋى ارقاشان كۇردەلى ۇدەرىس بولعان. برازيليا مەن ارگەنتيناداعىداي، قازاقستاننىڭ دا كەيبىر وڭىرلەرىندەگى قازىرگى دەموگرافيالىق كورىنىس عاسىرلار بويعى تاريحي وقيعالاردىڭ ناتيجەسى.

سوندىقتان سولتۇستىك جانە ورتالىق قازاقستانداعى قازاقتاردىڭ مادەني ەرەكشەلىگىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ولاردىڭ تاريحىنا، رەسەي يمپەرياسى كەزەڭىنە، كەڭەستىك كوشى-قون ساياساتىنا جانە حالىقتاردىڭ بىرگە ءومىر ءسۇرۋ تاجىريبەسىنە نازار اۋدارۋ قاجەت.

قورىتىندىسىندا ايتار بولساق، ءار مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق بەينەسى ونىڭ وتكەن تاريحىمەن قالىپتاسادى. برازيليا مەن ارگەنتيناداعى ارالاس مادەنيەت قالاي تاريحي پروتسەستەردىڭ ناتيجەسى بولسا، قازاقستاننىڭ كەيبىر وڭىرلەرىندەگى مادەني جانە ەتنيكالىق ەرەكشەلىكتەر دە وسىنداي تاريحي جاعدايلاردىڭ جەمىسى بولىپ تابىلادى.

بەيسەنعىزى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz