Оңтүстік Америка тарихына көз жүгіртсек, Бразилия мен Аргентина сияқты мемлекеттердің қазіргі этникалық бейнесі ғасырлар бойғы тарихи үдерістердің нәтижесі екенін көреміз.

Бұл елдерде еуропалықтар, байырғы халықтар және африкалық тектілердің араласуы ерекше орын алды. Сондықтан оларды кейде шартарап елдері «аралас ұлтты мемлекеттер» деп сипаттайды. Алайда әр елдің қалыптасу жолы әртүрлі болды: Бразилияда африкалық және португалдық ықпал күшті болса, Аргентинада еуропалық, әсіресе испан және итальян көші-қоны ауқымды болды.

Бұл құбылыстың негізгі себебі — XV ғасырдың соңынан бастап Еуропа державаларының Американы отарлау саясаты.

1492 жылы Христофор Колумбтың Американы ашуы Еуропа мен Америка арасындағы жаңа тарихи кезеңді бастады. Осыдан кейін Испания мен Португалия Оңтүстік Америка жерлерін игере бастады.

1500 жылы португал теңізшісі Педру Алвариш Кабрал қазіргі Бразилия жағалауына келіп, бұл аумақты Португалия иелігі деп жариялады. Ал қазіргі Аргентина жерлері негізінен Испанияның отарлық жүйесіне кірді.

Отарлау кезінде еуропалықтар жергілікті байырғы халықтармен араласты. Еуропадан келген ер адамдар жергілікті әйелдермен отбасын құрып, жаңа этникалық топтардың қалыптасуына әсер етті. Бұл әсіресе алғашқы ғасырларда кең тараған құбылыс болды.

Бразилияның этникалық құрамының ерекшелігі ең алдымен құл саудасымен байланысты. XVI ғасырдан XIX ғасырдың ортасына дейін Португалия Африкадан миллиондаған адамды Бразилияға күштеп әкелді. Олар қант плантацияларында, алтын кеніштерінде және ауыл шаруашылығында жұмыс істеді.

Осы күндері Бразилия әлемдегі ең көп африкалық текті халық тұратын елдердің бірі. Африкалықтардың мәдениеті Бразилияның музыкасына, тағамына, дәстүріне үлкен әсер етті.

Мысалы, Бразилиядағы құлдықтың жойылуы 1888 жылы қабылданған «Алтын заң» арқылы жүзеге асты. Бұл заңды Изабел ханшайым бекіткен еді. Сол кезде Бразилияда қаншама миллион африкалық текті адам өмір сүрді.

Құлдық аяқталғанымен, африкалық мәдениет қоғамның ажырамас бөлігіне айналды. Қазіргі бразилиялық қоғамда еуропалық, африкалық және байырғы халықтардың элементтері қатар кездеседі.

«Мулат» сөзі тарихи тұрғыда еуропалық және африкалық тектілердің араласуынан туған адамдарға қатысты қолданылған. Бұл ұғым әсіресе Кариб аймағында және Бразилия тарихында кең тараған.

Бірақ, қазіргі ғылымда адамдарды тек сыртқы немесе ата-тегіне қарай бөлу қарапайым түсінік болып саналады. Бразилия халқының көп бөлігі өзін әртүрлі этникалық және мәдени тамырлардың қосындысы ретінде қабылдайды.

Бразилиядағы араласу үдерісіне мысал ретінде отарлық кезеңдегі қалалардың дамуын айтуға болады. Рио-де-Жанейро сияқты ірі орталықтарда португалдар, африкалықтар және жергілікті халықтар ғасырлар бойы бірге өмір сүрді.

Аргентина Бразилиядан өзгеше жолмен қалыптасты. Мұнда африкалық ықпал болғанымен, XIX–XX ғасырлардағы жаппай еуропалық көші-қон елдің этникалық құрамын қатты өзгертті.

1853 жылы Аргентина жаңа конституция қабылдап, шетелдік мигранттарды тарту саясатын жүргізді. Үкімет Еуропадан келген адамдарды елдің экономикасын дамытуға қажет күш ретінде қарастырды.

XIX ғасырдың екінші жартысында Аргентинаға Италия мен Испаниядан миллиондаған адам көшіп келді. Мысалы, 1880–1930 жылдар аралығында Аргентинаға шамамен бірнеше миллион еуропалық мигрант келді.

Бұл үдеріс елдің мәдениетіне үлкен әсер етті. Қазіргі аргентиналықтардың көпшілігінің ата-тегі итальян және испан халықтарымен байланысты.

Айталық, Буэнос-Айрес қаласының мәдениеті итальяндық және испандық дәстүрлердің ықпалымен қалыптасты. Танго өнері де осы мәдени араласудың нәтижесінде пайда болды. Танго алғашында Буэнос-Айрестің жұмысшы аудандарында испан, итальян және африкалық музыкалық элементтердің қосындысы ретінде дүниеге келді.

Бразилия мен Аргентинадағы этникалық өзгерістерді түсіну үшін байырғы халықтардың тарихын да ескеру қажет.

Отарлау басталғанға дейін бұл жерлерде көптеген жергілікті тайпалар өмір сүрді. Бразилияда тупи, гуарани сияқты халықтар болса, Аргентина аумағында мапуче, гуарани және басқа да халықтар мекендеді.

Еуропалық отарлау кезінде соғыстар, аурулар және жердің тартып алынуы байырғы халықтардың санына қатты әсер етті. Дегенмен олардың мәдени мұрасы бүгінгі күнге дейін сақталған.

Кейде аралас этникалық құрамды тек халықтардың араласуы ретінде ғана түсіндіреді. Бірақ шын мәнінде бұл — тарихтың күрделі нәтижесі.

Бразилияның ұлттық мәдениеті самба, карнавал, футбол және түрлі дәстүрлер арқылы әлемге танылды. Бұл мәдениетте африкалық ырғақтар, португалдық тіл және жергілікті халықтардың элементтері бірікті.

Аргентинада да осындай жағдай бар. Итальяндық және испандық мұра аргентиналықтардың тілінде, тағамында, тұрмысында көрінеді.

Мысалы ретінде айтсақ, футбол тарихында да осы мәдени араласудың ізін көруге болады. Диего Марадона және Лионель Месси сияқты әлемге әйгілі аргентиналық футболшылар елдің мәдени символына айналды.

Бразилия мен Аргентинаның аралас ұлтты мемлекетке айналуы кездейсоқ құбылыс емес. Оның негізінде отарлау дәуірі, халықтардың көші-қоны, құл саудасы және тарихи араласу үдерістері жатыр.

Бразилияның ерекшелігі — португал, африкалық және байырғы мәдениеттердің қосындысында болса, Аргентинаның ерекшелігі — испан-итальян көші-қонының күшті ықпалында.

Бұл мемлекеттердің тәжірибесі халықтың қалыптасуы тек бір ғана этникалық негізге емес, ғасырлар бойғы тарихи оқиғаларға байланысты екенін көрсетеді.

Қазақстандағы жағдай

Бразилия мен Аргентинадағы халық құрамының қалыптасуы сияқты, Қазақстанның солтүстік және орталық аймақтарындағы қазақтардың да тарихи тағдыры әртүрлі этникалық және мәдени үдерістердің әсерімен қалыптасты. Бірақ осы аймақтардың тарихи жағдайы бірдей емес. Латын Америкасында негізгі фактор — отарлау, құл саудасы және жаппай көші-қон болса, Қазақстанның солтүстік және орталық өңірлерінде басты себептер — ғасырлар бойғы көршілік қатынас, Ресей империясының отарлық саясаты, қоныс аудару үдерістері және кеңестік кезеңдегі демографиялық өзгерістер болды.

XVIII–XIX ғасырларда Ресей империясы қазақ даласына біртіндеп саяси ықпалын күшейтті. Осы кезеңде шекаралық бекіністер салынып, кейіннен Ресейдің ішкі губернияларынан шаруаларды қазақ жеріне қоныстандыру басталды.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында осы үдеріс күшейді. Әсіресе, қазіргі Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Қостанай, Павлодар, Қарағанды өңірлеріне Ресейдің еуропалық бөлігінен көптеген шаруалар көшірілді.

Мысалы, Столыпиннің аграрлық реформасы (1906 жылдан бастап) кезінде Ресей империясы шаруаларды Сібір мен Қазақстан аумағына жаппай көшіру саясатын жүргізді. Соның нәтижесінде қазақ даласында орыс, украин және басқа да славян халықтарының саны артты.

Бұл жағдай Латын Америкасындағы еуропалық миграцияға нақты бір деңгейде ұқсас болды: сырттан келген халықтар жаңа аймақтарға орналасып, жергілікті халықпен экономикалық және әлеуметтік байланысқа түсті.

Қазақстандағы аралас қазақ ұғымын тек қан араласуы деп түсіндіру дұрыс емес. Бұл жерде басты мағына — тарихи орта мен мәдени ықпал.

Мысалы, Солтүстік Қазақстандағы кейбір қазақ отбасылары орыс мәдениетімен тығыз байланыста өмір сүрді. Кейбіреулерінің ата-аналары немесе ата-бабалары әртүрлі этникалық ортадан шыққан болуы мүмкін. Кеңес кезеңіндегі аралас некелер де осыған әсер етті.

Бұл жағдай Латын Америкасындағы мәдени араласуға негізгі бір дәрежеде ұқсайды. Бразилияда португал, африкалық және байырғы мәдениеттер араласса, Қазақстанның солтүстігінде қазақ, орыс, украин және басқа халықтардың ұзақ тарихи байланысы қалыптасты.

Тарих көрсеткендей, халықтардың қалыптасуы әрқашан күрделі үдеріс болған. Бразилия мен Аргентинадағыдай, Қазақстанның да кейбір өңірлеріндегі қазіргі демографиялық көрініс ғасырлар бойғы тарихи оқиғалардың нәтижесі.

Сондықтан солтүстік және орталық Қазақстандағы қазақтардың мәдени ерекшелігін түсіну үшін олардың тарихына, Ресей империясы кезеңіне, кеңестік көші-қон саясатына және халықтардың бірге өмір сүру тәжірибесіне назар аудару қажет.

Қорытындысында айтар болсақ, әр мемлекеттің ұлттық бейнесі оның өткен тарихымен қалыптасады. Бразилия мен Аргентинадағы аралас мәдениет қалай тарихи процестердің нәтижесі болса, Қазақстанның кейбір өңірлеріндегі мәдени және этникалық ерекшеліктер де осындай тарихи жағдайлардың жемісі болып табылады.

Бейсенғызы Ұлықбек,

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Abai.kz