(Lu Zayfu Qytaydyng әigili әdebiyet bilgiri. Onyng ótken ghasyrdyng 80-jyldarynda jariyalaghan "Ádebetting subektiptiligi", "Adam harakterining aluan qyrlylyghy" enbekteri qytay qoghamynda zor anys qozghaghan. Mo Yani oghan "ústazym" dep ýlken qúrmet bildirgen).

2005 jyly Gonkong Uniyversiyteti Mo Yanigha «qúrmetti doktor» ataghyn berdi. Jeti jyldan keyin Mo Yan әdebiyet salasyndaghy Nobeli syilyghyn iyelendi. Uaqyt bizding uniyversiytetting kóregendigin kóp ótpey-aq dәleldedi. Mo Yannyng uniyversiytetimizge qayta keluine dәl osy talghampaz kózqaras pen senim sebep boldy. Ádebiyet salasyndaghy Nobeli syilyghy siyaqty bedeldi jýldeni alu óte qiyn. Býkil әlem eki nәrseni múqiyat baqylap otyr: birinshisi ol shygharmashylyqty jalghastyra ala ma, ekinshisi ruhany әlemi qay dengeyde degen súraq. Mo Yannyng bizding uniyversiytetke sapary onyng berik adaldyghy men joghary adamgershilik qasiyetin kórsetedi.

Eki jyl búryn Shvesiya akademiyasy Mo Yangha әdebiyet salasyndaghy Nobeli syilyghyn berdi. Búl uaqtyly kómek emes, kerisinshe qosymsha bonus boldy. Mo Yan búryn da keremet jazushy edi. Ol tabighy talant әri senim tuyn biyik kóterushi bolatyn. Degenmen, onyng marapaty qytay әdebiyetine ýlken danq әkeldi әri bizdi oilanugha iytermeledi: Mo Yan nege sonshalyqty tabysqa jetti? Onyng tabysqa jetuining qúpiyasy nede? Býgin men osy mýmkindikti paydalanyp, uniyversiytetimizding mereytoylyq saltanaty sahnasynda Mo Yannyng tabysqa jetu qúpiyasynyng ýsh týrli ekenin aitqym keledi: birinshiden, jer ananyng bergen nәri; ekinshiden, tәnirlik ruh pen magiyalyq jazu tәsilin sheber ýilestirgen «tәnirlik-magiyalyq jazu stily»; ýshinshiden, kitting ruhy, yaghny kittey aqyl-oyynyng kendigi jәne kittey batyldyghy.

Birinshiden, kóptegen úly jazushylar tua bitken talant pen kitap oqu arqyly tabysqa jetedi. Mo Yani ózining tabighy talanty men kitaptardyng nәrine de sýienedi, biraq ol jerding kýtimimen tolysty. Jerding tabighy súlulyghy men ruhany energiyasy onyng qiyalyn bayytty. Eng bastysy, onyng әkelgen erekshe azaby Mo Yandy erte eseytip, tereng әri qúshtarlyqqa toly ar-újdan berdi. Mo Yani bala kezinen bastap ashtyq pen qiyndyqqa tótep berdi, qarapayym adamdardyng beyneti men tómengi taptardyng dәrmensizdigin kórip ósti. Onyng tughan qalasy Shanidundaghy Gaomy soltýstik-shyghys qalashyghynda oryn alghan jәne býkil Qytaydy sharpyghan tәrtipsizdikter, qytay halqynyng tabandy kýresi oghan úmytylmas estelikter qaldyrdy jәne oghan tausylmas ruhany resurstar berdi. Jerananyng perzenti retinde ol odan nәr aldy, sol nәr ony jenilmeytin etti. Mo Yaninyng әdeby shygharmashylyghynyng ózgelerden bәsi joghary, sebebi onyng ashtyq pen tartqan azaby kópshilikting basynan keshkenderinen әlde qayda asyp týsedi.

Mo Yannyng tabysqa jetuining ekinshi qúpiyasy onyng «qúdaylyq jәne jyndyq ýilesiminen», onyng shaytandyq jazu stiylinen bastalady. Bir ghasyr búryn Qytaydyng eng úly jazushylarynyng biri Lu Suni «Moro poeziyasynyng kýshi turaly» enbegin jariyalap: «Qytay әdebiyetinde de Milton, Bayron jәne Shelly siyaqty dәstýrli erejelerdi, eski ýlgilerdi, barlyq dogmalardy búzugha batyldyq tanytatyn talanttar shyghuy kerek» dedi. Bir ghasyrdan keyin Qytay aqyry Mo Yani esimdi «Moro romanshysyn» dýniyege әkeldi. Ol «Ádebiyet-Qúdaydyng altyn tostaghanyna saru» dep mәlimdegen Bayron stiylindegi batyl túlgha boldy. Mo Yaninyng revolusiyalyq jәne týs taqylettes jazuy, siqyrshyday ýnemi ózgerip otyratyn stiyli, resmy tarih pen ortasha erejelerdi búzatyn bas asaulyghy – búl Lu Suni myrza bir ghasyr búryn armandaghan «shaytany qalamgerlik» edi. Dәl osy erekshe jazu stiyline baylanysty kóptegen adamdar ony týsine almaydy. Mo Yannyng shaytandyq jazu stiyli onyng tek shygharmashylyq әdisi ekenin basa aituym kerek. Búl әdisting ishinde qúdaylyq jýrek – «ýlken meyirimdilik» te jatyr.

Onyng ózi «ýlken meyirimdiliktin» neni bildiretinin saltanatty týrde týsindirdi. Ýlken meyirimdilik tek «jaqsy adamdargha» ghana emes, sonymen birge «jaman adamdargha» da janashyrlyq tanytudy; tek «basqalargha» ghana emes, sonymen qatar ózine de ayaushylyqpen qaraudy bildiredi. Onyng pikirinshe, «jaqsy» nemese «jaman», «basqalar» nemese «ózin» bolsyn, bәri ayanyshty. Basqasha aitqanda, әdebiyet tek jaqsylyq pen jamandyqty baghalaudyng utilitarlyq salasynan ghana emes, dúrys pen búrysty baghalaudyng moralidyq salasynan da asyp týsedi; ol sheksiz meyirimdilik pen janashyrlyqtyng biyik dengeyinde bolady. Mo Yannyng oiy Tolstoy men Dostoevskiyding oiymen tolyghymen ýilesedi. Búl eki әdeby alyp әdebiyetting jogharydaghy sipattalghan shynyna jetti. Sondyqtan olar zayyrly maghynada «kýnәkarlar» (jaman) dep atalatyndargha ghana emes, sonymen qatar kýnәning artynda jasyrynghan «tazalyqqa» (jaqsylyqqa) da nazar saldy, osylaysha «jannyng terendigin» ashty (Lu Suni aitqanday).

Sonynda, men Mo Yannyng kit tәrizdi úlylyghy turaly aitqym keledi. 1996 jyly men Mo Yangha osy niyetimdi bildirdim, onyng әdebiyet múhitynda kitke ainalatynyna ýmittendim. Kit beynesi Gorikiyding Tolstoy turaly essesinen alynghan, onda Gorikiy «Tolstoy múhitta ómir sýrse, sózsiz kit bolar edi» deydi. Býginde bizdi eng quantatyn nәrse – qytay iyeroglifteri men әlem әdebiyeti múhitynda shynymen de ýlken kit payda boldy. Degenmen, onyng aty Vermeerding «Mobiy-Diyk» shygharmasyndaghy Moby Dik emes, Mo Yan. Kitting ereksheligi - onyng kólemi; ol keng múhitta ýlken tolqyndaryn jútyp dem shygharady, osylaysha әrqashan ómirding úlylyghy men sәn-saltanatyn kórsetedi. Mo Yannyng әdeby shygharmashylyghy onyng jan-jaqty úlylyghymen jәne sheberlikpen sipattalady. Keybireuler ony «tek bayandaushy» dep mazaq etedi, biraq onyng úly kózqaras, úly әdebiyet jәne úly óner turaly әngimeler aitatynyn bilmeydi. Gao Sinszyani (Nobeli syilyghynyng iyegeri) birde maghan «Mo Yannyng әngimeleri úly әngime – úly әngimeleu óneri» degen edi. Múhitta eng tanymal eki iri balyq bar: kitter men akulalar. Akulalar ótkir tisteri men tyrnaqtaryna sýienedi; olar agressivti jәne joyqyn tirshilik iyeleri. Kitter, kerisinshe, jasampaz jәne ónimdi. Taghy bir aiyrmashylyghy, akulalar әrqashan top bolyp ýiirimen jýredi, al kitter múhittarda óz densaulyghy men kýshine sýienip, jalghyz kezedi. Mo Yani ózining romandar seriyasynyng alghysózinde kitterdi bylay sipattaghan: «Kitter tereng tenizde jalghyz jýzip, qatty jәne auyr tynys alyp, tolqyndardyng arasynda júptasyp, aghyndy suda qan shygharyp, akulalar tobynan jetkilikti qashyqtyqty saqtaydy».

Mo Yaninyng shygharmashylyghy kókte samghaghan pyraq siyaqty, әri tenizden sekirip ótken kit siyaqty – keng tynysty, ónimdi jәne jasampazdyqqa, daralyqqa iye. Ol әlemdik ruhtyng biyigine kóterilip, әlemdik danalyq múhitynyng terenine enedi. Ony jarqyn jetistikterimen qúttyqtap, otbasyna baqyt tileymiz!

2014-jyl, Gankong

Lu Zayfu 

Abai.kz