(ليۋ زايفۋ قىتايدىڭ ايگىلى ادەبيەت بىلگىرى. ونىڭ وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىندا جاريالاعان "ادەبەتتىڭ سۋبەكتيپتىلىگى", "ادام حاراكتەرىنىڭ الۋان قىرلىلىعى" ەڭبەكتەرى قىتاي قوعامىندا زور اڭىس قوزعاعان. مو يان وعان "ۇستازىم" دەپ ۇلكەن قۇرمەت بىلدىرگەن).

2005 جىلى گونكونگ ۋنيۆەرسيتەتى مو يانعا «قۇرمەتتى دوكتور» اتاعىن بەردى. جەتى جىلدان كەيىن مو يان ادەبيەت سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىن يەلەندى. ۋاقىت ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كورەگەندىگىن كوپ وتپەي-اق دالەلدەدى. مو ياننىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمىزگە قايتا كەلۋىنە ءدال وسى تالعامپاز كوزقاراس پەن سەنىم سەبەپ بولدى. ادەبيەت سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعى سياقتى بەدەلدى جۇلدەنى الۋ وتە قيىن. بۇكىل الەم ەكى نارسەنى مۇقيات باقىلاپ وتىر: ءبىرىنشىسى ول شىعارماشىلىقتى جالعاستىرا الا ما، ەكىنشىسى رۋحاني الەمى قاي دەڭگەيدە دەگەن سۇراق. مو ياننىڭ ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە ساپارى ونىڭ بەرىك ادالدىعى مەن جوعارى ادامگەرشىلىك قاسيەتىن كورسەتەدى.

ەكى جىل بۇرىن شۆەتسيا اكادەمياسى مو يانعا ادەبيەت سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىن بەردى. بۇل ۋاقتىلى كومەك ەمەس، كەرىسىنشە قوسىمشا بونۋس بولدى. مو يان بۇرىن دا كەرەمەت جازۋشى ەدى. ول تابيعي تالانت ءارى سەنىم تۋىن بيىك كوتەرۋشى بولاتىن. دەگەنمەن، ونىڭ ماراپاتى قىتاي ادەبيەتىنە ۇلكەن داڭق اكەلدى ءارى ءبىزدى ويلانۋعا يتەرمەلەدى: مو يان نەگە سونشالىقتى تابىسقا جەتتى؟ ونىڭ تابىسقا جەتۋىنىڭ قۇپياسى نەدە؟ بۇگىن مەن وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ، ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ مەرەيتويلىق سالتاناتى ساحناسىندا مو ياننىڭ تابىسقا جەتۋ قۇپياسىنىڭ ءۇش ءتۇرلى ەكەنىن ايتقىم كەلەدى: بىرىنشىدەن، جەر انانىڭ بەرگەن ءنارى; ەكىنشىدەن، تاڭىرلىك رۋح پەن ماگيالىق جازۋ ءتاسىلىن شەبەر ۇيلەستىرگەن «تاڭىرلىك-ماگيالىق جازۋ ستيلى»; ۇشىنشىدەن، كيتتىڭ رۋحى، ياعني كيتتەي اقىل-ويىنىڭ كەڭدىگى جانە كيتتەي باتىلدىعى.

بىرىنشىدەن، كوپتەگەن ۇلى جازۋشىلار تۋا بىتكەن تالانت پەن كىتاپ وقۋ ارقىلى تابىسقا جەتەدى. مو يان ءوزىنىڭ تابيعي تالانتى مەن كىتاپتاردىڭ نارىنە دە سۇيەنەدى، بىراق ول جەردىڭ كۇتىمىمەن تولىستى. جەردىڭ تابيعي سۇلۋلىعى مەن رۋحاني ەنەرگياسى ونىڭ قيالىن بايىتتى. ەڭ باستىسى، ونىڭ اكەلگەن ەرەكشە ازابى مو ياندى ەرتە ەسەيتىپ، تەرەڭ ءارى قۇشتارلىققا تولى ار-ۇجدان بەردى. مو يان بالا كەزىنەن باستاپ اشتىق پەن قيىندىققا توتەپ بەردى، قاراپايىم ادامداردىڭ بەينەتى مەن تومەنگى تاپتاردىڭ دارمەنسىزدىگىن كورىپ ءوستى. ونىڭ تۋعان قالاسى شاندۋنداعى گاومي سولتۇستىك-شىعىس قالاشىعىندا ورىن العان جانە بۇكىل قىتايدى شارپىعان تارتىپسىزدىكتەر، قىتاي حالقىنىڭ تاباندى كۇرەسى وعان ۇمىتىلماس ەستەلىكتەر قالدىردى جانە وعان تاۋسىلماس رۋحاني رەسۋرستار بەردى. جەرانانىڭ پەرزەنتى رەتىندە ول ودان ءنار الدى، سول ءنار ونى جەڭىلمەيتىن ەتتى. مو ياننىڭ ادەبي شىعارماشىلىعىنىڭ وزگەلەردەن ءباسى جوعارى، سەبەبى ونىڭ اشتىق پەن تارتقان ازابى كوپشىلىكتىڭ باسىنان كەشكەندەرىنەن الدە قايدا اسىپ تۇسەدى.

مو ياننىڭ تابىسقا جەتۋىنىڭ ەكىنشى قۇپياسى ونىڭ «قۇدايلىق جانە جىندىق ۇيلەسىمىنەن»، ونىڭ شايتاندىق جازۋ ستيلىنەن باستالادى. ءبىر عاسىر بۇرىن قىتايدىڭ ەڭ ۇلى جازۋشىلارىنىڭ ءبىرى لۋ سيۋن «مورو پوەزياسىنىڭ كۇشى تۋرالى» ەڭبەگىن جاريالاپ: «قىتاي ادەبيەتىندە دە ميلتون، بايرون جانە شەللي سياقتى ءداستۇرلى ەرەجەلەردى، ەسكى ۇلگىلەردى، بارلىق دوگمالاردى بۇزۋعا باتىلدىق تانىتاتىن تالانتتار شىعۋى كەرەك» دەدى. ءبىر عاسىردان كەيىن قىتاي اقىرى مو يان ەسىمدى «مورو رومانشىسىن» دۇنيەگە اكەلدى. ول «ادەبيەت-قۇدايدىڭ التىن توستاعانىنا سارۋ» دەپ مالىمدەگەن بايرون ستيلىندەگى باتىل تۇلعا بولدى. مو ياننىڭ رەۆوليۋتسيالىق جانە ءتۇس تاقىلەتتەس جازۋى، سيقىرشىداي ۇنەمى وزگەرىپ وتىراتىن ءستيلى، رەسمي تاريح پەن ورتاشا ەرەجەلەردى بۇزاتىن باس اساۋلىعى – بۇل لۋ سيۋن مىرزا ءبىر عاسىر بۇرىن ارمانداعان «شايتاني قالامگەرلىك» ەدى. ءدال وسى ەرەكشە جازۋ ستيلىنە بايلانىستى كوپتەگەن ادامدار ونى تۇسىنە المايدى. مو ياننىڭ شايتاندىق جازۋ ءستيلى ونىڭ تەك شىعارماشىلىق ءادىسى ەكەنىن باسا ايتۋىم كەرەك. بۇل ءادىستىڭ ىشىندە قۇدايلىق جۇرەك – «ۇلكەن مەيىرىمدىلىك» تە جاتىر.

ونىڭ ءوزى «ۇلكەن مەيىرىمدىلىكتىڭ» نەنى بىلدىرەتىنىن سالتاناتتى تۇردە ءتۇسىندىردى. ۇلكەن مەيىرىمدىلىك تەك «جاقسى ادامدارعا» عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە «جامان ادامدارعا» دا جاناشىرلىق تانىتۋدى; تەك «باسقالارعا» عانا ەمەس، سونىمەن قاتار وزىڭە دە اياۋشىلىقپەن قاراۋدى بىلدىرەدى. ونىڭ پىكىرىنشە، «جاقسى» نەمەسە «جامان»، «باسقالار» نەمەسە «ءوزىڭ» بولسىن، ءبارى ايانىشتى. باسقاشا ايتقاندا، ادەبيەت تەك جاقسىلىق پەن جاماندىقتى باعالاۋدىڭ ۋتيليتارلىق سالاسىنان عانا ەمەس، دۇرىس پەن بۇرىستى باعالاۋدىڭ مورالدىق سالاسىنان دا اسىپ تۇسەدى; ول شەكسىز مەيىرىمدىلىك پەن جاناشىرلىقتىڭ بيىك دەڭگەيىندە بولادى. مو ياننىڭ ويى تولستوي مەن دوستوەۆسكيدىڭ ويىمەن تولىعىمەن ۇيلەسەدى. بۇل ەكى ادەبي الىپ ادەبيەتتىڭ جوعارىداعى سيپاتتالعان شىڭىنا جەتتى. سوندىقتان ولار زايىرلى ماعىنادا «كۇناكارلار» (جامان) دەپ اتالاتىندارعا عانا ەمەس، سونىمەن قاتار كۇنانىڭ ارتىندا جاسىرىنعان «تازالىققا» (جاقسىلىققا) دا نازار سالدى، وسىلايشا «جاننىڭ تەرەڭدىگىن» اشتى (لۋ سيۋن ايتقانداي).

سوڭىندا، مەن مو ياننىڭ كيت ءتارىزدى ۇلىلىعى تۋرالى ايتقىم كەلەدى. 1996 جىلى مەن مو يانعا وسى نيەتىمدى ءبىلدىردىم، ونىڭ ادەبيەت مۇحيتىندا كيتكە اينالاتىنىنا ۇمىتتەندىم. كيت بەينەسى گوركيدىڭ تولستوي تۋرالى ەسسەسىنەن الىنعان، وندا گوركي «تولستوي مۇحيتتا ءومىر سۇرسە، ءسوزسىز كيت بولار ەدى» دەيدى. بۇگىندە ءبىزدى ەڭ قۋانتاتىن نارسە – قىتاي يەروگليفتەرى مەن الەم ادەبيەتى مۇحيتىندا شىنىمەن دە ۇلكەن كيت پايدا بولدى. دەگەنمەن، ونىڭ اتى ۆەرمەەردىڭ «موبي-ديك» شىعارماسىنداعى موبي ديك ەمەس، مو يان. كيتتىڭ ەرەكشەلىگى - ونىڭ كولەمى; ول كەڭ مۇحيتتا ۇلكەن تولقىندارىن جۇتىپ دەم شىعارادى، وسىلايشا ارقاشان ءومىردىڭ ۇلىلىعى مەن ءسان-سالتاناتىن كورسەتەدى. مو ياننىڭ ادەبي شىعارماشىلىعى ونىڭ جان-جاقتى ۇلىلىعىمەن جانە شەبەرلىكپەن سيپاتتالادى. كەيبىرەۋلەر ونى «تەك بايانداۋشى» دەپ مازاق ەتەدى، بىراق ونىڭ ۇلى كوزقاراس، ۇلى ادەبيەت جانە ۇلى ونەر تۋرالى اڭگىمەلەر ايتاتىنىن بىلمەيدى. گاو سينتسزيان (نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى) بىردە ماعان «مو ياننىڭ اڭگىمەلەرى ۇلى اڭگىمە – ۇلى اڭگىمەلەۋ ونەرى» دەگەن ەدى. مۇحيتتا ەڭ تانىمال ەكى ءىرى بالىق بار: كيتتەر مەن اكۋلالار. اكۋلالار وتكىر تىستەرى مەن تىرناقتارىنا سۇيەنەدى; ولار اگرەسسيۆتى جانە جويقىن تىرشىلىك يەلەرى. كيتتەر، كەرىسىنشە، جاسامپاز جانە ءونىمدى. تاعى ءبىر ايىرماشىلىعى، اكۋلالار ارقاشان توپ بولىپ ۇيىرىمەن جۇرەدى، ال كيتتەر مۇحيتتاردا ءوز دەنساۋلىعى مەن كۇشىنە سۇيەنىپ، جالعىز كەزەدى. مو يان ءوزىنىڭ روماندار سەرياسىنىڭ العىسوزىندە كيتتەردى بىلاي سيپاتتاعان: «كيتتەر تەرەڭ تەڭىزدە جالعىز ءجۇزىپ، قاتتى جانە اۋىر تىنىس الىپ، تولقىنداردىڭ اراسىندا جۇپتاسىپ، اعىندى سۋدا قان شىعارىپ، اكۋلالار توبىنان جەتكىلىكتى قاشىقتىقتى ساقتايدى».

مو ياننىڭ شىعارماشىلىعى كوكتە سامعاعان پىراق سياقتى، ءارى تەڭىزدەن سەكىرىپ وتكەن كيت سياقتى – كەڭ تىنىستى، ءونىمدى جانە جاسامپازدىققا، دارالىققا يە. ول الەمدىك رۋحتىڭ بيىگىنە كوتەرىلىپ، الەمدىك دانالىق مۇحيتىنىڭ تەرەڭىنە ەنەدى. ونى جارقىن جەتىستىكتەرىمەن قۇتتىقتاپ، وتباسىنا باقىت تىلەيمىز!

2014-جىل، گانكونگ

ليۋ زايفۋ 

Abai.kz