Últtyq qúndylyqty qayta payymdaugha ýndeytin enbek turasynda

(Asqar Úzaqovtyng «Altyn úrpaq. Últtyq mýdde – Jeti ata jauapkershiligi!» kitaby turaly)

Jeti ata – ótkenning ghana emes, býginning de mәselesi

Qazaq halqynyng tarihy jadynda erekshe oryn alatyn úghymdardyng biri – Jeti ata. Úzaq uaqyt boyy búl institut qazaq qoghamyndaghy tuystyq qatynastardy retteudin, әleumettik jauapkershilikti qalyptastyrudyng jәne últtyng genetikalyq saulyghyn saqtaudyng manyzdy tetigi bolyp keldi. Soghan qaramastan, býgingi qoghamdyq sanada Jeti ata kóbine jeti atagha deyin qyz alyspau qaghidasymen ghana shektelip týsindiriletin jaghday qalyptasty.

Shyn mәninde, Jeti ata – qazaqtyng әleumettik filosofiyasynyng ózegi. Ol adamnyng óz tegine degen qúrmetin, әulet aldyndaghy jauapkershiligin, qoghamdyq tәrtipti jәne úrpaq sabaqtastyghyn qamtamasyz etken kýrdeli mәdeny institut.

Osynday ózekti mәselege janasha kózqaras úsynghan enbekterding biri – Asqar Úzaqovtyng «Altyn úrpaq. Últtyq mýdde – Jeti ata jauapkershiligi!» atty oryssha jazylghan kitaby.

Jeti atagha janasha kózqaras

Búl kitapty oqyghan adam eng aldymen bir erekshelikti bayqaydy. Avtor Jeti atany ótkenning etnografiyalyq múrasy retinde sipattaumen ghana shektelmeydi.

Ol:

• últtyq jauapkershilik;
• qoghamdyq tәrtip;
• úrpaq tәrbiyesi;
• azamattyq sana;
• últtyq tútastyq

siyaqty úghymdardy Jeti ata institutymen baylanystyra qarastyrady.

Yaghny kitaptyng negizgi iydeyasy: «Jeti ata – tarih emes, ómirdegi jandy qoghamdyq qaghida.»

Mine, enbekting basty ereksheligi osynda.

Búl kitap nesimen qúndy?

Ghylymy túrghydan qarasaq, kitaptyng basty qúndylyghy onyng jana tarihy derekter úsynuynda emes. Onyng qúndylyghy basqada.

Avtor qoghamnyng taqtasyna mynaday súraqty alyp kelip otyr: Jeti ata qazirgi Qazaqstangha ne bere alady?

Búl – óte manyzdy súraq.

Óitkeni biz osy uaqytqa deyin:

– Jeti ata qalay payda boldy?

– Onyng shyghu tarihy qanday?

– Qazaq qoghamynda qalay qyzmet atqardy? degen mәselelerdi kóbirek zerttep keldik.

Al:

Jeti ata býgin qanday qoghamdyq qyzmet atqara alady? degen mәsele әli tolyq zerttelgen joq.

Asqar Úzaqov osy pikirtalastyng bastaluyna týrtki bolyp otyr.

Ghylym men qoghamdyq oidyng arasy

Áriyne, búl kitap akademiyalyq monografiya emes. Ondaghy kóptegen tújyrymdar qoghamdyq payymgha negizdelgen. Biraq ghylym tarihyna kóz salsaq, kóptegen ghylymy izdenister aldymen qoghamdyq oy retinde dýniyege kelgen.

Súraqty qogham qoyady.

Jauapty ghylym izdeydi.

Sondyqtan múnday enbekterdi ghylymy zertteumen bәsekeles enbek emes, ghylymy izdeniske serpin beretin qoghamdyq qúbylys retinde baghalaghan dúrys.

Mәdeniyettanu ýshin manyzdy enbek

Mәdeniyettanuda dәstýrding ómirshendigi onyng ózgermey saqtaluymen emes, jana tarihy jaghdayda jana maghynagha ie boluymen ólshenedi.

Osy túrghydan kelgende oqyrmangha Asqar Úzaqovovtyng enbegi erekshe yqylas tudyrady.

Avtor Jeti atany:

• әleumettik jauapkershilik;
• mәdeny jady;
• qoghamdyq baqylau;
• últtyq biregeylik

siyaqty úghymdarmen sabaqtastyrady.

Búl qazirgi qoghamdyq diskurstyng manyzdy kórinisi.

Qoghamdyq pikirdi qozghaghan enbek

Kitaptaghy barlyq úsynyspen kelisu mindetti emes.

Keybir pikirler tónireginde ghylymy pikirtalas ta boluy mýmkin.

Alayda eng manyzdysy – kitap oqyrmandy oilanugha mәjbýrleydi.

Últtyq qúndylyqtardyng bolashaghy turaly súraq qoyady.

Jeti ata turaly qoghamdyq pikirdi janghyrtady.

Al qoghamdyq pikirdi qozghay alghan kitaptyng ózi belgili bir mәdeny qúbylysqa ainalady.

Jana ghylymy baghytqa jol ashatyn enbek

Songhy jyldary Jeti ata instituty jónindegi zertteuler tarihy jәne etnografiyalyq sipatta jýrgizilip keledi. Býgingi kýni osy zertteulerge jana baghyt qosylatyn uaqyt jetti.

Ol – Jeti ata institutynyng qazirgi qoghamdyq diskursyn zertteu.

Búl túrghydan qaraghanda, Asqar Úzaqovtyng enbegi bolashaq zertteushiler ýshin manyzdy derekkózderding birine ainaluy әbden mýmkin.

Óitkeni kitap tarihy oqighany emes, býgingi qazaq qoghamynyng últtyq qúndylyqtardy qalay qabyldap otyrghanyn kórsetedi.

Qazaq qoghamy jana tarihy kezenge qadam basty.

Búl kezende últtyq qúndylyqtar múrajay sóresinde túratyn jәdiger retinde emes, qazirgi qoghamdyq ómirding belsendi qúramdas bóligi retinde qayta qarastyryluy tiyis.

Asqar Úzaqovtyng «Altyn úrpaq. Últtyq mýdde – Jeti ata jauapkershiligi!» atty enbegi osy qoghamdyq súranysty der kezinde kótergen kitaptardyng biri.

Ghylymy qauymdastyq búl kitaptaghy barlyq pikirmen kelispeui mýmkin.

Biraq bir nәrse anyq.

Avtor Jeti ata turaly qoghamdy qayta oilandyrdy.

Al ghylym dәl osynday oilanudan bastalady.

Serik Erghali, mәdeniyettanushy

Abai.kz