Týrik qaghanatynyng biz kórip jýrgen tili 8-ghasyrdaghy tastardaghy jazu. Alayda 6-ghasyrdaghy Taspar qaghan men Niry qaghannyng eskertkishteri kóne monghol tilinde. Taspar qaghan 572-581 jyldary biylik qúrghan, Bumyn qaghannyng úly, Múqan qaghannyng inisi, ómirining sonynda buddagha sengen.

Suret: E.Kәribaydyng múraghatynan alyndy.

1-suret Búghyt jazuy (mongholsha: Bugut, latynsha: Bugut) - Mongholiyanyng Arhangay aimaghyndaghy IYh-Tamir súmynynda alghash ret tabylghan kóp tildi jazba. Jazu b.z. 584 jylymen belgilengen jәne Týrik qaghanatynyng tórtinshi qaghany Taspar qaghangha (572–581 jyldary biylik qúrghan) arnalghan.

Suret: E.Kәribaydyng múraghatynan alyndy.

2-suret eskertkish túrghan aumaqtyng tútas sureti.

Mәtini eki tilde, biri soghdy tilinde, ekinshisi kóne monghol tili(syanbi, jujan tili). Soghdy tili memlekettik tilding biri , әsirese Qashqariya men Mәuerannahrda jetekshi til, sauda-ekonomikanyng tili. Soghdysha mәtindi aitpayaq qoyayyq. Biz syanbiy-jujan tildi mәtindi taldayyq.

Mәtin:

...Tadpar Mugan qagan sa-nam cig-du

...++bi++tu Tadpar qa cog-nar oro-ga-ju++

...dig-n qa-n herte ku++ quri-r ndu-ti-ju qapa bar-ju gele-lupe-r ku

...+cu-d-par dar-p-ta taga ayu-?-?C-cu

...+++gacar haru tar-ju jar-n++

...purupu tal-u-ja-r/ju Asvar-un ordu-da

...-tu++ -un jar-va-r janti-ju

...qa-d habv-ca xa+ mede-ju++++

...-nar puneken puker-ner Tadpar tala-

...-quy nabu-d botugna-s qoniy ire-y

...qagan-u +-gtir jalva-y Tadpar +?

...-ciliA-at ken hirge-c ...

...para-n qora-pi kebir qajar-a (?)

...ol-ga-ba ku ceker-de a-qsa +

...+ -tu + kuju-tu ken-u gar-par

...++-la kobe'u-d gele-run da+hig

...+-d-un teme ingi-ner aci-sar-ju

...+++bule-ku-per qa-d qagan

Qazaqshasy:

...Taspar men Múghan qaghandary birge túrghan kezde......Taspar qaghan aqsýiekterdi kirgizdi, jәne

...búryn qaytys bolghan qaghan...barlyq kýshterimen jinalyp, ózderimen onasha, sóilesti...jaular (әskeri) bólimderden jenilgende, [olar] qorqyp,

...jerlerine bosyp barugha asyqty...

...olardyng birge jәne Isbaranyng lagerinde qatty tonaulary

...men birge [ol?] elshilerin soqqygha jyqty

...hanzadalardy alyp...bilip...

...Taspar, týlkiler men ógizderdi

...nabudy, týie siyrlaryn jәne qoylardy oljalap alady, olar...kelip,

...qaghannyn, Taspargha qosylady...

...-di-gha ainaldyrghannan keyin, halyqtan kim...

...adamdar...dala jerlerindegi u

...qabyldaugha mәjbýr boldy...jәne bos boldy...

... әr kimning kýshti qoldarymen

...X jasaydy! Úldary aitqanday...

...erkek jәne úrghashy týielerge X tiyep,

...shayqastyryp, hanzadalar [jәne] qaghanmen

Suret: E.Kәribaydyng múraghatynan alyndy.

Suret: E.Kәribaydyng múraghatynan alyndy.

3-suret. Qúiys Tolaghay bitiktasy. Týrik Niry qaghangha (Batys týrik qaghany, 588-601 jyldary el biylegen) arnalghan. Niry qaghan budda dinine kirgen. Onyng QHR, Ile aimaghy Mongholkýre audanynda qorymy men balbal tasy bar.

Mәtini:

1. Bitignar qağan değin şine budi sativa törūk,

Bitikter qaghan, tegin jana búd babasynan tórilgen (tuylghan).

2. qağan, būdi qağani uqaqu kere (el aty, kerey?) Anağai

Qaghan búd qaghanyn úghatyn kere(el aty ,bәlkim kerey) Anaghay

3. Te za-qu bod beg-ey nar bayy dolo ja qug bu

bek ter bay(bar) jeti ek De jә

4. Bitiğ chıltonar qaranu yagun twa puro chıchıla pugtug nelen

Bitik tastargha qaraghan jayda tyva(taypa~)...

5. Qaganu qatunar duge nırı qağan, tūrūk qağan

qaghannyng qatúndary, ini Niry qaghan

Bitik tastar qaraghan týrik qaghany

6. Kuş dörū tauaju kere erkin barğol parxır ıgbı j

kýsh tóró (zan) tәuәp kerey eli ústap (baru, barymta)

7. Tūgju ūqaba nar qağan qanı julaba tunu tūgūn yatua

ilgen/jeter úqqandar qaghan han...

8. irgen tu togogun putugşı sının būdisativa török qağan

Eldi jana búd atasynan tughan qaghan

9. ūş bitiğin twa par qağan törūk qağanun

bitigin tyvaqaghan tughan qaghanyn

10. pada niri qagan tūrik qağan kljı ubı jalo ba darqa jay bey

qighan Niry qaghan týrikqaghany tayap...tarqan jayy (taghdyr) eken

11. bitiğ şag pag tarqa bıti be pa

bitik chaq tarqan jazghan.

Bir ghajaby búl kóne monghol tili kóne týrik tiline úqsap ketedi, sonda 8-ghasyrdaghy týrik tili nege paryqty? Bәlkim búryn eki til bir til bolghan, keyin batystaghylary enesey, soghdy, ugýr tilderimen aralasyp paryqtala bastady ma? Joq әlde týrik qaghanatyn qúrghandar әsili syanby tildi taypa bolyp Altaygha baryp birtindep terikterge sine bastaghan, alayda elita bastapta syanbiyshe sóilep 7-ghasyrdyng sonynda týriktenip týrikshe sóilegen be? Áytpese olar ózderinen jenilgen jujandardyng tilinde nege eskertkishke jazu jazady? Súraq kóp. Búl turaly Gumiylevte dәl osy mening oiymdy aitqan eken, elita tili búryn basqa til.

Erzat Kәribay

Abai.kz