«لامالاردىڭ قاندى قىرعىنى»
وسىنداي ۇرەيلى اتاۋمەن اتالعان موڭعول رومانى اقيقاتتىڭ ناعىز ءوزى ەكەن.
از كۇننەن بەرى جازۋشى، اۋدارماشى اباي ماۋقاراۇلى اعامىز مونعول تىلىنەن قازاق تىلىندە سويلەتكەن موڭعوليا مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ جانە حالىقارالىق «الەكو» ادەبي سىيلىعى يەگەرى تسەندين دورجگوتوۆتىڭ «لامالاردىڭ قاندى قىرعىنى» اتتى تاريحي رومانىن تۇشىنا وقىپ شىقتىم. توگىلىپ تۇرعان ءتول ءتىلى مەن كوز الدىعا كوركەم فيلمدەي كورىنەتىن جاندى وقيعالارعا ەلتىپ توقتاۋسىز ءبىر دەممەن وقىپ شىقتىم دەسەم دە بولادى. وسى بوتەن ەلدىڭ رومانىن ءوز تىلىمدە وقىعاندا قازاق ەلىندەگى سوناۋ 1920–1930 جىلدارداعى مولدالار، قوجالار، يشاندار مەن احۋنداردىڭ قۋعىن-سۇرگىنى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى ەكەن. موڭعوليادا بۋددا لامالارى مەن بايلارىن «ەسەرگۋ» (وكىمەتكە قارسىلار) دەپ جاريالاپ، جاپپاي ۇستاپ اتسا، قازاقستاندا سول ەلدىڭ يەسى بولعان اقسۇيەكتەرى مەن ءدىني، رۋحاني زيالىلارىن «باي-قۋلاقتار»، «پانيسلامشىلار»، «الاشورداشىلار»، «ۇلتشىلدار»، «كونتررەۆوليۋتسيونەرلەر» دەگەن جالامەن قۋعىندادى. سوندىقتان، دورجگوتوۆتىڭ بۇل رومانى قازاق وقىرمانى ءۇشىن بوتەن حالىقتىڭ عانا ەمەس، ءوز تاريحىمىزدىڭ دا كوركەم شەجىرەسىندەي كوڭىلگە ۇيالادى.
«لامالاردىڭ قاندى قىرعىنى» رومانىندا اۆتور جەكە ادامداردىڭ تاعدىرىن سۋرەتتەۋ ارقىلى ءبىر حالىقتىڭ ءدىني سەنىمىن مۇلدە جويىپ جىبەرۋ سۇرقيا ساياساتتىڭ استارىن اشىپ بەرەدى. ءسويتىپ، ءدىن وكىلدەرى لامالاردى جويۋ ارقىلى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءبىر ەلدىڭ رۋحاني الەمىن كۇيرەتىپ، نەگە بولسا سوعان كونە بەرەتىن قاراڭعى توبىردى عانا قالدىرۋدى ماقسات ەتكەن الاپات اپاتتى سۋرەتتەيدى. مىنە، موڭعوليادا توقسانىنشى جىلعى دەموكراتيالىق وزگەرىستەن كەيىن، بىردەن كۇيرەپ قالعان رۋحانياتتى قايتا قالپىنا كەلتىرۋدى جاڭاشىل زيالى قاۋىمى قولعا العان ەدى. سونىڭ ءبىرى جازىقسىز جازالانعان ءدىني ەليتانىڭ باسىنا تۇسكەن جويقىن قىرعىندى اشكەرەلەگەن روماننىڭ جارىققا شىعۋى بولدى. وسى رومان شىعا سالا قايتا-قايتا باسىلىپ، جەتپىس جىل اقيقاتتان ماقۇرىم قالعان حالىق وتكەن شىندىقتى ءبىلىپ رۋحاني كوزى اشىلا باستاعان. ال، جاڭا قالىپتاسقان دەموكراتيالىق ۇكىمەت اتاقتى روماننىڭ دۇمپۋىمەن موڭعوليا ەلىندە ۇستالىپ اتىلعان جەتپىس مىڭداي لاما، ءتورت مىڭداي سول ەلدەگى قازاقتاردىڭ مولدالارىن رەسمي تۇردە اقتاپ، ارتىندا قالعان ۇرپاقتارىنا اقتاۋ كۋالىگىن بەرىپ ميلليونداعان توگروگ اقشالاي قۇن تولەگەنىن ەستىدىك.
ال، تاۋەلسىزدىك العان قازاقستاندا ءدال وسىلايشا بۇل تاقىرىپقا تىكەلەي قالام تارتقان ەشبىر قالامگەردىڭ بولماعانى وكىنىشتى. تەك قانا، اۋقىمدى رەپرەسسيا مەن جاپپاي اشتىقتى بايانداعان جەكەلەگەن شىعارمالار عانا جازىلدى. سماعۇل ەلۋبايدىڭ «اق بوز ءۇي» رومانى، دۋلات يسابەكوۆتىڭ «قىل كوپىرى»، تۇرسىنجان شاپايدىڭ «تامۇق»، سوڭعى جىلدارى جازىلعان مۇنايدار بالمولدانىڭ «قىرىق جىلعى قىرعىن»، سوۆەت جىلدارىندا باندى اتانعان قازاقتىڭ باتىرلارى تۋرالى «ءيمانجۇسىپ»، «ەرعالي» تۋىندىلارى مەن «ون ءتورت» رومانىن اتاۋعا بولادى. ءدىن وكىلدەرىنىڭ قۋدالانۋى تاريحشى تالاس وماربەكوۆتىڭ ەڭبەكتەرىندە مولدالار مەن يشانداردىڭ قۋدالانۋى جان-جاقتى قاراستىرىلسا، مامبەت قويگەلديەۆ الاش كەزەڭى مەن سوۆەتتىك قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى زەرتتەۋلەرىندە ءدىني ەليتانىڭ تاعدىرىنا توقتالادى ياعني ءدىني ەليتانىڭ قايعىلى تاعدىرى تاريح عىلىمىندا عانا رەسمي تۇردە قاراستىرىلعان.
ال تسەندين دورجگوتوۆ «لامالاردىڭ قاندى قىرعىنى» رومانىندا ءوزىنىڭ تۋعان ناعاشى اعاسى اگۆاان اتتى جاس لامانىڭ تاعدىرىن سۋرەتتەيدى. ءوزى بالا كۇنىنەن ەستىپ ەسىنە ساقتاعان وقيعالار مەن امان قالعان كوزى ءتىرى لامالاردىڭ ەستەلىكتەرىن نەگىزگە الىپ جازعان شىنايى وقيعالارعا تولى تاريحي رومان.
روماننىڭ باستالۋىنداعى «ەستەن كەتپەس ەلەس» اتتى ارناۋلى تاراۋدا قايعىلى تاعدىرلارىنا مويىنسۇنعان موماقان لامالاردى ماشيناعا تيەپ اپارىپ يەن ورماننىڭ اراسىندا اپارىپ وقبۇركىشتى قارشا بوراتىپ قىرىپ سالادى. وق تيگەن لامالار ءبىرىن ءبىرى قۇشاقتاي تەڭسەلىپ، قىزىل جامىلعىلارى جەلىبىرەپ، اقىرعى ساتتە اسپانعا قادالا قاراپ، دۇعا جاساعان حالدە ارعى دۇنيە اتتانىپ جاتقان ەشبىر جازىقسىز ءدىن وكىلدەرىنىڭ ءحالى ەستەن كەتپەستەي ەتىپ سۋرەتتەلگەن.
سول قىرعىندا، قاندى توڭكەرىستىڭ قولداۋشىسى لۋۆسانبالدان دەگەن اپەرباقان بەلسەندى ءوزى سونومپيل دەگەن سۇلۋ قىز ءۇشىن ىشتەي باقتالاس بولىپ جۇرگەن اگۆاان لامانى جەكە اپارىپ اياق-قولىنان كەزەك-كەزەك اتىپ ازاپتاپ ولتىرەدى. قانى ساۋلاپ جاتقان لاما سوندا لۋۆسانبالدانعا ايانىشپەن قاراپ: «ساعان جانىم اشىپ تۇر، اۋىر كۇنا ارقالادىڭ عوي. ەندى، ءولىم الدىندا سەنەن وتىنەرىم بايكۇنا قىز سونومپيلگە تيسپەشى، ءوز جايىندا ءومىر ءسۇرسىن!» دەۋى، لامانىڭ رۋحاني ادامگەرشىلىگىن پاش ەتكەن وتە عاجاپ كورىنىس بولىپ وقىرماندى باۋراپ الادى.
روماننىڭ باستالۋىندا بۋددا اۋليەسى زونحوۆتىڭ تاۋ شىڭىنا قاشالىپ ويىلعان الىپ بەينەسى سۋرەتتەلەدى. زونحوۆ بۋددا ءدىننىڭ ەڭ بيىك وكىلى، تاۋ بەتىنە ۇزاق جىلداردان وشپەي كەلە جاتقان اۋليە كەسكىنى، قاراپايىم حالىقتىڭ ارقا سۇيەر رۋحاني كۇشى بولىپ تۇرعانىن كورگەن قىزىل كوممۋنيستەر بىردەن وشىرۋگە كىرىسەدى. بىراق وشىرە المايدى، بەتىن بەس جۇلدىزدى قىزىل تۋدىڭ بەينەسىندە باتتاستىرا بويايدى، الايدا جاڭبىر مەن جەل، اششى كۇننەن از ۋاقىتتان سوڭ اۋليە بەينەسى تاۋ قاپتالىندا قايتادان جارقىراپ كورىنىپ تۇرادى. حالىق بۇعان ىشتەي سيىنىپ دۇعا جاساپ جۇرەدى.
ودان كەيىنگى «اق ءولىمنىڭ جولى مەن ارام قاشقىندىق جولى» اتتى تاراۋدا اگۆاان گاۆج (تيتۋل) لامانىڭ ىشكى جان دۇنيەسى كورىنىس بەرەدى. ول وكىمەتتىڭ جازاسىنان ءوزىننىڭ ولەتىنىن انىق بىلگەن سوڭ، اۋىلداعى قارتايعان اكە-شەشەسىنە قوشتاسۋعا كەلەدى. اكە-شەشەسى جالعىز ۇلىنا الىستاعى تۋىستارىنا قاشىپ كەتىپ جانىن قۇتقارۋىن قانشا ايتسا دا، وتىزعا جاڭا كەلگەن سۇيىكتى ۇلى ءوز دىنىنە ادالدىعىن ساقتايدى. «اكە، مەن دە ءوز دىن جولداستارىممەن بىرگە بولعانىم ءجون. جانىمدى امان الىپ قالامىن دەسەم، ولاردىڭ سەنىمىنە ساتقىندىق جاساعان بولمايمىن با؟ بۇرحاننىڭ شاكىرتتەرى نە جاساسا مەندە سونى جاسايىنشى!» دەيدى. امالى تاۋسىلعان اكە كورشىسىنە بارادى، ول ۇيدەگى ۇلىنىڭ بالا عاشىعى ارقىلى جالعىزىن ولىمنەن امان الىپ قالۋدى جاس قىزعا مەزىرەت ەتەدى. سۇلۋ دا اقىلدى سونومپيل كۇندىز كەلىپ اگۆاانعا جولىعىپ، اكەسى ايتقان الىستاعى تۋىسىنا قول ۇستاسىپ بىرگە كەتۋدى، قالعان ومىرىندە قارا حالىق رەتىندە عۇمىر كەشۋدى وتىنەدى. الايدا، اگۆاان گاۆج جۇرەگىن ەلجىرەتكەن جاس سۇلۋدىڭ ۇسىنىسىن قابىلداۋعا ار-ۇياتى جىبەرمەيدى. امالى قۇرىعان عاشىعى ۇياتتان ءجۇزى ورتەنە وتىرىپ، وزىنەن ءبىر ۇرپاق قالدىرىپ كەتۋىن وتىنەدى، تۇندە كەلۋىن تىلەيدى. ايتسەدە، ءناپسىسى مەن پەندەشىلىك ارماننان ءدىني سەنىمىن جوعارى قويعان جاس لاما سول ءتۇنى عيباداتحاناسىنا كەتىپ قالادى. سودان كەيىنگى «اقبوز ات» تاراۋىندا كەشتى زورعا باتىرىپ ءتۇنى بويى عاشىعىن كۇتكەن قىزدىڭ نازىك سەزىمى، الىپ-ۇشقان جۇرەك ءدۇرسىلى، سىرتتاعى ءيتتىڭ ءۇرىسى، اتتىڭ ءدۇبىرى كوشپەندى ءومىردىڭ تاپ-تازا تىرلىگىن، ساعىنىشىن ساز قىلىپ شەرتەدى. جىگىتىنىڭ كەتىپ قالعانىن بىلگەن قىز ازانمەن جولعا شىعىپ، تىم قۇرىعاندا اگۆااننىڭ كوزىنە ءبىر كورىنىپ قوشتاسىپ قالعىسى كەلەدى. عيباتحاناعا بارعاندا ماشيناعا تيەلىپ جاتقان لامالاردىڭ ىشىنەن جىگىتىن سوڭعى رەت كورىپ كوڭىلى ايىقپاس مۇڭعا باتادى.
اگۆاان لامانىڭ سابىرلىلىعى مەن ىشكى تازا جان-دۇنيەسى ارقىلى اۆتور رۋحاني قۇندىلىقتاردى كۇشپەن جويۋعا كەلمەيتىن، ونىڭ ولمەيتىن قۇبىلىس ەكەنىن شىنايى وقيعالارمەن دارىپتەيدى. لامانىڭ رۋحى تانىنەن بولىنگەن سوڭ دا ءوز شاكىرتتەرىنە ءجيى كەلەدى، كادىمگى تىرىدەي كوزگە كورىنىپ، ارشاسىن تۇتاتىپ، دۇعاسىن وقىپ، دەم سالىپ ارالاپ جۇرەدى، رۋحاني ءپىر رەتىندە روماننىڭ سوڭىنا دەيىن تىرىلەرمەن بىرگە بولادى.
ءدىني ءبىلىم الىپ جاتقان، ەكى شاكىرت وسى ازاپتى ولىمنەن قاشىپ امان قالعانمەن ۇستازدارى ايتقان ولاردىڭ قياناتقا تولى يت ءومىرى باستالادى. تۋۆاان دەگەن شاكىرت لاما زاماننىڭ وزگەرىسىنە بەيىمدەلىپ ءىشى دە سىرتى دا باسقا ادامعا اينالادى. سوڭىندا تۋۆاان ىشكى ىستەردىڭ زاڭدى وكىلى بولىپ قىزمەت اتقارادى. «ارقاسىندا مىلتىق، اۋزىندا دۇعا» اتتى تاراۋدا تۋۆااننىڭ جوعارىدان كەلگەن بۇيرىقتى ورىنداۋ ءۇشىن كىناسىز، مومىن ءوز حالقىن ءوزى وققا بايلايتىن بيشارا ءحالى باياندالادى.
موڭعول تايپاسى ەجەلدەن ءتاڭىر، شامان ءدىني سەنىمدەرىن ۇستانعان اساۋ حالىق ەدى. سول ءتول مىنەزىن ساقتاعان ادام رەتىندە لامالىقتان ءجاي ادامعا اينالعان بانزىردىڭ جىگىتتىك ءىس-ارەكەتتەرى وقىرماندى سۇيسىندىرەدى. ول ءوزىن ۇستاپ الىپ كەتىپ بارا جاتقان بيلىك وكىلىن ۇرىپ جىعىپ، قول-اياعىن بايلاپ دالاعا تاستايدى، ولتىرۋگە تولىق مۇمكىندىگى بولسا دا ۇستازدارىنان ەستىگەن ادام ءولتىرۋدىڭ وتە اۋىر كۇنا ەكەنىن ءبىلىپ ءتىرى تاستاپ كەتەدى. ءوزى وگي كول دەگەن كولدىڭ جاعاسىنداعى بيىك جارتاستىڭ شەتىنە بارىپ كيىم-كەشەگىن، ات-ابزەلىن سوندا قالدىرىپ بوتەن جاققا قاشىپ كەتەدى. ءىش ىستەر ونى كولگە ءتۇسىپ ءولدى دەپ، ىزدەۋسىز قالدىرادى.
«شايتانداردىڭ وينى» اتتى تاراۋدا وتارلاۋشى ورىستاردىڭ موڭعول جەرىندەگى تەرگەۋشى وكىلدەرى سۇراققا العان ادامدى اياۋسىز تەۋىپ قابىرعاسىن قاۋساتۋ ادەتىن، وكتەم سويلەپ، قورقىتىپ ۇركىتەتىن، سۇراقسىز اتاتىن جاۋىزدىعىن دا دەرەكتى جاندى وقيعالارمەن جەرىنە جەتكىزە بايانداعان. لۋۆسانبالدان سياقتى شاش ال دەسە باس الاتىن اپەر-باقان، جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ بەلسەندىلەرىنىڭ ادامشىلىقتان جۇرداي سويقان ارەكەتى قاراپايىم حالىقتى ابدەن شارشاتادى. روماننىڭ اقىرىندا حالىقتىڭ قارعىسىنا ۇشىراعان ول سۋىرعا قۇرعان قاسقىر قاقپانعا اياعىنان قابىلىپ يەن دالادا ىزدەۋسىز ولەدى.
وسى رومانداعى قاراپايىم انالار مەن ايەلدەردىڭ ايانىشتى تاعدىرىنا قوعامدا بولعان اۋقىمدى رەپرەسسيانىڭ زالالى جان-جاقتى اشىلعان. عاشىعىنان، جارىنان، بالاسىنان، اكەسىنەن ايىرىلىپ اۋىر قايعىعا باتىپ، مۇڭ شولىندە قالعان ادامدارمەن بىرگە جۇرگەندەي بولىپ وقىرمان رەتىنە جان ازابىنا تۇسەسىڭ.
بۇل قالامگەر دورجگوتوۆتىڭ ءوز كەيىپكەرلەرىن پسيحولوگيالىق تۇرعىدا تەرەڭ بىلگەنىن، تانىعانىن عانا ەمەس، ادامزات باسىنان كەشكەن وسىناۋ تاريحي قۇبىلىستىڭ وشپەس سيمۆولى رەتىندە بەرە بىلگەنىن پاش ەتەدى.
دورجگوتوۆتىڭ بۇل كىتابىنىڭ باستى جەتىستىگى - كەيىپكەرلەردى تاريحي وقيعانىڭ كۋاگەرلەرى رەتىندە عانا ەمەس، لامالاردىڭ قىرعىنى ءبىر الەۋمەتتىك قاۋىمنىڭ تۇگەل جويىلۋى ارقىلى، حالىقتىڭ تاريحي جادىن، مادەني كودىن جانە رۋحاني ساباقتاستىعىن كۇيرەتۋ رەتىندە كورسەتە بىلگەندىگى.
ەگەر، ءبىزدىڭ قازاق قالامگەرلەرى ەلىمىزدە بولعان ءدىن وكىلدەرىنىڭ جاپپاي قۋدالانۋىن سۋرەتتەيىن كىتاپتى قولعا السا بۇدان كەم ەمەس، تالاي تاعدىرلاردى قايتا اشىپ، حالقىمىزدىڭ رۋحاني جادىن وياتار ەدى، دەمەكپىن.
نۇرحالىق ابدىراقىنۇلى، جازۋشى، اۋدارماشى
Abai.kz
