Almatyda Qúryltaydyng zang shygharushy biylikting jana arhiytekturasyn qalyptastyrudaghy róli talqylandy
Býgin Almaty qalasynda QR Preziydenti janyndaghy Qazaqstannyng strategiyalyq zertteuler institutynyng úiymdastyrumen «Qúryltay – zang shygharushy biylikting jana arhiytekturasynyng negizi» atty saraptamalyq alang ótti.
Is-sharagha memlekettik organdardyng ókilderi, jetekshi taldau ortalyqtarynyng mamandary, ghylymy qauymdastyq, joghary oqu oryndarynyng ókilderi, qoghamdyq úiymdar men sarapshylar qatysty.
Saraptamalyq alang júmysyn bastay otyryp, QR Preziydenti janyndaghy Qazaqstannyng strategiyalyq zertteuler institutynyng diyrektory Jandos Shaymardanov Qúryltaydyng qúryluy ashyqtyq, kәsibiylik jәne keng qoghamdyq qatysu qaghidattaryna negizdelgen zang shygharushy biylikting jana modeline kóshudi bildiretinin atap ótti. Onyng aituynsha, Qúryltaydyng alghashqy saylauy konstitusiyalyq reformany is jýzinde jýzege asyrudyng manyzdy kezenine ainalyp, janartylghan ókildi biylik jýiesining tolyqqandy júmysyn qamtamasyz etedi. Búl memleket pen qogham arasyndaghy ózara is-qimyldyng jana modeline kóshuge mýmkindik beredi. Múnda negizgi róldi quatty sayasy instituttar, saraptamalyq sýiemeldeu jәne azamattardyng keninen qatysuy atqarady.
Is-sharanyng alghashqy sessiyasy Qúryltaydyng konstitusiyalyq transformasiyasyna, onyng zang shygharu ókilettikterin damytugha, zang jobalaryn әzirleu tetikterin jetildiruge jәne zang shygharu qyzmetin saraptamalyq sýiemeldeudi kýsheytu mәselelerine arnaldy.
Qazaqstan Respublikasy Ádilet viyse-ministri Daniyeli Vaisov Qúryltaydyng konstitusiyalyq transformasiyasynyng negizgi baghyttaryn tanystyryp, onyng jana ókilettikteri men memlekettik biylik jýiesindegi ornyna jan-jaqty toqtaldy.
Viyse-ministrding aituynsha, saylau janartylghan zannama negizinde ótedi: Qúryltaydyng barlyq 145 deputaty birynghay jalpyúlttyq saylau okrugi boyynsha partiyalyq tizimder arqyly saylanady. Múnday tәsil sayasy partiyalardyng rólin kýsheytip, bәsekelestikti jekelegen kandidattardan baghdarlamalargha, iydeyalargha jәne memlekettik sayasatty iske asyru ýshin újymdyq jauapkershilik arqalaytyn sayasy komandalargha qaray baghyttaydy.
Filosofiya, sayasattanu jәne dintanu institutynyng diyrektory Aygýl Sәduaqasova Qúryltay partiyalyq qúndylyqtar men jalpyúlttyq mýddelerdi toghystyratyn tiyimdi alangha ainala alatynyn atap ótti. Onyng aituynsha, memleketting qazirgi damu kezeni memleket, sayasy partiyalar, sarapshylar qauymdastyghy, azamattyq qogham jәne ónirler arasyndaghy túraqty ózara is-qimyldy talap etedi.
Sarapshy saylau memlekettik biylikting birden-bir bastauy – halyq ekendigin aiqyndaytyn konstitusiyalyq qaghidatty is jýzinde jýzege asyratyn negizgi tetik ekenin atap ótti. Sondyqtan azamattardyng dauys beruge belsendi qatysuy jana ókildi organnyng qoghamdyq legitimdiligin nyghaytuda sheshushi mәnge iye.
Euraziyalyq integrasiya institutynyng diyrektory Orazghaly Selteev qazaqstandyqtardyng elektoraldyq kónil kýiine arnalghan әleumettanulyq zertteu nәtiyjelerin tanystyrdy. Saualnama derekterine sәikes, azamattardyng 72,1%-y Qúryltay deputattarynyng saylauyna qatysugha dayyn ekenin bildirgen. Búl qoghamnyng aldaghy saylau nauqanyna joghary qyzyghushylyq tanytyp otyrghanyn kórsetedi.
Sarapshynyng aituynsha, múnday joghary kórsetkish qoghamnyng zang shygharushy biylikting jana modeline zor qyzyghushylyq tanytyp otyrghanyn kórsetedi jәne saylaugha qatysu dengeyi aldynghy parlamenttik saylaumen salystyrghanda joghary bolady degen boljam jasaugha mýmkindik beredi. Onyng pikirinshe, azamattardyng joghary elektoraldyq belsendiligi bolashaq Qúryltaydyng qoghamdyq legitimdiligin nyghaytatyn manyzdy faktorgha ainalyp, elding sayasy jýiesin odan әri damytugha qatysugha dayyn ekenin aighaqtaydy.
Pikirtalas barysynda sarapshylar әleumettanulyq zertteulerding sayasy partiyalardyng qazirgi belsendiligi azamattardyng qoghamdyq kónil kýiine yqpal etip otyrghanyn atap ótti. Mәselen, QR Preziydenti janyndaghy QSZY men Euraziyalyq integrasiya institutynyng saualnamalary «Aq jol» men «Respublica» partiyalarynyng onshyl elektorat ýshin bәsekege týsip jatqanyn jәne әzirge olardyng mýmkindikteri shamalas ekenin kórsetedi.
Sonymen qatar, solshyl baghyttaghy elektorattyng qoldauyna ýmitker JSDP men QHP partiyalarynyng reytingteri de bir-birine jaqyn – tiyisinshe 3,6% jәne 3,5%. Sarapshylardyng pikirinshe, búl olardyng әleumettik ritorikasynyng edәuir úqsastyghymen jәne eki partiya arasyndaghy aiyrmashylyqtardyng әzirge saylaushylardyng basym bóligi ýshin aiqyn bolmauymen baylanysty boluy mýmkin.
Parlamentarizm institutynyng Jariya qúqyq jәne memlekettik basqaru ortalyghynyng basshysy Sholpan Saymova zang shygharu ýderisin ghylymiy-taldamalyq sýiemeldeuding manyzdylyghyna toqtaldy.
Women in Tech Kazakhstan úiymynyng jetekshisi Ásem Bolatjan óz bayandamasyn Qúryltaydaghy genderlik ókildik mәselesine arnady. Sarapshynyng pikirinshe, zang shygharushy biylikting jana modeli men partiyalyq jýiening janaruy kәsiby kadrlyq rezervti qalyptastyrugha qosymsha mýmkindik beredi. Sonymen qatar, sayasy partiyalar býginnen bastap әielderding kәsiby ósuine, partiyalyq qyzmetke, mәslihattar, qoghamdyq kenester men saraptamalyq alandardyng júmysyna teng dәrejede qatysuyna jaghday jasauy qajet. Onyng aituynsha, zannamalyq kýn tәrtibi qalyptasatyn dengeylerde әielderding keninen ókildik etui Qazaqstannyng jana sayasy jýiesining kemeldigin aiqyndaytyn manyzdy kórsetkishterding birine ainalady.
Ekinshi sessiyada qatysushylar parlamentterding qoghammen ózara is-qimylynyng halyqaralyq tәjiriybesin, qoghamdyq qatysudyng qúqyqtyq tetikterin, sifrlyq servisterdi damytu jәne memleket pen azamattar arasyndaghy túraqty dialogtyng jana formattaryn talqylady. Sessiyany Filosofiya, sayasattanu jәne dintanu institutynyng Salystyrmaly sayasy zertteuler ortalyghynyng jetekshisi Aydar Ámrebaev jýrgizdi.
QR Últtyq ghylym akademiyasynyng Bilim beru jәne qoghamdyq damu ghylymdary ortalyghynyng jetekshisi Jenisbek Tólen parlamentterding qoghammen ózara is-qimylynyng halyqaralyq tәjiriybesine sholu jasady. Ol Shveysariya, Finlyandiya, Úlybritaniya jәne Ontýstik Koreya mysalynda zang shygharushy instituttargha degen senimning azamattardyng memlekettik sheshimderdi talqylaugha qatysu mýmkindikterimen tikeley baylanysty ekenin kórsetti.
Qazaqstandyq qoghamdyq damu instituty basqarma tóraghasynyng orynbasary Azamat Bayghaliyev Qúryltay saylauyna arnalghan partiyalyq tizimderding qalyptastyryluyna qatysty zertteu nәtiyjelerin tanystyrdy. Ol kandidattardy baghalauda olardyng mediadaghy tanymaldylyghymen qatar kәsiby qúzyrettiligi men ónirlik ókildigine de erekshe mәn beru qajettigin atap ótti.
Sarapshynyng aituynsha, partiyalargha saylau nauqanyna dayyndalu ýshin bes aigha juyq uaqyt berildi. Osy kezende olar baghdarlamalaryn janartyp, kandidattardy ishki irikteuden ótkizip, jana sayasy jýiening talaptaryna sәikes partiyalyq komandalaryn qalyptastyrdy. Onyng pikirinshe, qazirgi saylau nauqany sayasy bәsekelestikting joghary dengeyin kórsetip, Qazaqstandaghy partiyalyq jýiening odan әri damyp kele jatqanyn aighaqtaydy.
Ál-Faraby atyndaghy Qazaq últtyq uniyversiytetining professory Alua Ibraeva Qúryltay qyzmetine qoghamdyq qatysudyng qúqyqtyq tetikterin institusionaldyq túrghydan bekituding manyzdylyghyn atap ótti.
Sarapshynyng aituynsha, zamanauy Qúryltay memleket pen qogham arasyndaghy túraqty dialog alanyna ainaluy tiyis. Múnda azamattar óz úsynystaryn aityp qana qoymay, olardyng sheshim qabyldau barysynda qalay eskeriletinin de kóre aluy qajet. Onyng pikirinshe, qoghamdyq qatysu mýmkindikteri neghúrlym keng bolsa, azamattardyng ókildi instituttargha jәne qabyldanatyn zandardyng sapasyna degen senimi soghúrlym joghary bolady.
Almaty qalasynyng Azamattyq aliyansynyng tóraghasy Qayyrjan Ábdiqalyqov túraqty qoghamdyq dialogty halyqpen jýieli konsulitasiyalarsyz, ýkimettik emes úiymdardy, jastardy, ghylymy qauymdastyqty jәne ónirlerdi keninen tartusyz damytu mýmkin emestigin aitty.
Ol zannamalyq bastamalardy ashyq talqylau, qoghammen túraqty keri baylanysty qamtamasyz etu jәne azamattardy sheshim qabyldau ýderisine keninen tartu qoghamdyq senimdi nyghaytudyng әri demokratiyalyq instituttardy odan әri damytudyng manyzdy sharttary ekenin atap ótti.
Ál-Faraby atyndaghy Qazaq últtyq uniyversiytetining agha oqytushysy Aygerim Jýnisova sifrlyq Qúryltay tújyrymdamasy men e-Parlament modelin engizu jónindegi úsynystaryn tanystyrdy. Ol zang jobalaryn sýiemeldeuding birynghay sifrlyq jýiesin qúrudy, zang shygharu ýderisining barlyq kezenining ashyqtyghyn qamtamasyz etudi, azamattardyng sifrlyq qatysu tetikterin damytudy jәne zannamalyq bastamalar men qoghamdyq úsynystardy taldauda jasandy intellekt tehnologiyalaryn qoldanudy úsyndy.
Saraptamalyq alang júmysyn qorytyndylay kele, qatysushylar Qúryltaydyng qalyptasuy konstitusiyalyq reformany is jýzinde jýzege asyrudyng bastalghanyn bildirip, Qazaqstandaghy ókildi biylikti damytudyng jana kezenine jol ashatynyn atap ótti. Sarapshylardyng pikirinshe, aldaghy saylau eldegi dәiekti sayasy janghyrudyng manyzdy qadamyna ainalyp, «Kýshti Preziydent – Yqpaldy Qúryltay – Esep beretin Ýkimet» modelin odan әri nyghaytugha yqpal etedi.
Sarapshylar partiyalyq baghdarlamalar arasyndaghy bәsekege, zang shygharu ýderisining ashyqtyghyna, azamattardyng keninen qatysuyna, kәsiby saraptamalyq sýiemeldeuge jәne zamanauy sifrlyq tehnologiyalargha negizdelgen jana jýie memlekettik instituttargha degen qoghamdyq senimdi arttyrugha mýmkindik beretinin atap ótti. Sonymen qatar azamattardyng dauys beruge belsendi qatysuynyng manyzy erekshe ekeni aityldy. Óitkeni joghary saylau belsendiligi jana ókildi organnyng qoghamdyq legitimdiligin qamtamasyz etip, qoghamnyng elding odan әri damuyna qatysugha dayyn ekenin kórsetedi.
Abai.kz