Qasymhan Begmanov poeziyasynyng konseptualdyq әlemi

Q. Begmanovtyng «Qúlaniyek, qúba tan» atty jyr kitaby últtyq jady, tarihy sana, tughan jer men adam bolmysy mәselelerin tereng tolghaytyn kórkem jinaq. Múnda lirikalyq keyipkerding ruhany izdenisi, el taghdyryna alandauynan  halyqtyng mún-múratyn jetkizetin azamattyq ýn aiqyn kórinedi.

 «Bizding auyl» óleni – aqyn shygharmashylyghyndaghy auyl taqyryby men últtyq qúndylyqtardy toghystyrghan, tarihy jady men kenistik kategoriyalaryn teng ústaghan kórkem tuyndy.

Ólende auyl jay ghana geografiyalyq meken emes, tarihy jәne últtyq jadynyng ruhany kenistigi retinde alynghan. Aqyn auyldy «Ana ózekke joghalady say baryp» dep surettey otyryp, ony tabighatpen jәne tarihpen birtútas aghza retinde beyneleydi.

«Yasauiyding kók kýmbezi kóringen» degen joldarda auyldyng ruhany shekarasyn Týrkistanmen, týrki әlemining ruhany ortalyghymen baylanystyryp, oghan kiyeli sakralidy geografiyalyq kenistik mәrtebesin beredi.

Avtorlyq tanymda Týrkistan qalasy men Qoja Ahmet Yasauy kesenesi – býkil týrki әlemining ruhany ortalyghy. Sondyqtan múnday beyne auyldyng ruhany shekarasyn keneytip, ony Úly Dala tarihymen tikeley baylanystyrady. Týrkistan – «sakraldy jer» jәne «virtualdy obraz» retinde ekshelenip, últtyq ruhtyng tiregi retinde sipattalady. Ólendegi auyl kenistigi Yasauy kýmbezi arqyly biyiktep, «ata-baba kezeni» men tarihy jadynyng simvolyna ainalady.

Auyl men Týrkistannyng arasyndaghy kórinbeytin ruhany kópir aqyn ýshin «qasiyetti asyl sezimnin» bastauy. Yasauy kýmbezi osy auyl ýshin últtyq kodtyng saqtaushysy әri tarihy sabaqtastyq qyzmetin atqarady.

Aqyn poeziyasynyng basty ereksheligi – tarihy shyndyqty sezimmen astastyryp, geografiyalyq ataulargha, ruhany mәn berui kenistikting kiyeliligimen baylanystyrady.

Auyl aqyn sanasynda jay ghana tughan jer emes, Týrkistanmen tamyrlas, «Altyn aimaq» qasiyetti qonys bolyp dәripteledi. Babayqorghan men Maydamtal sekildi ataular – aqyn ýshin «ata-baba kezenin» saqtap túrghan toponimdik simvoldardyn  tarihy detalidary.

Q.Begmanov poeziyasyna tәn «saghynysh saryny» múnda tarihy qasiretpen astarlasady.  «Baylyghy ýshin kisendelip, aidalyp, myrzalary itjekkenge qúryghan» degen joldarda HH ghasyrdaghy qazaq ziyalylary men auqattylarynyng (baylar men myrzalardyn) basynan ótken tauqymeti, repressiya qúrbandary - «itjekken» (aydau) motiyvi arqyly berilgen.

«Itjekkennen kelgen hattar saqtaldy» degen detali – auyldyng tek qasiret mekeni emes, sol qasiretti úmytpay saqtaghan tarihy múraghaty men Jәdiger – jady tiregi ekenining dәleli.

Aqyn auyl adamdarynyng ishki mәdeniyetin, últtyq minez-qúlqyn erekshe dәripteydi. Múndaghy  «Bir-birine ghaybat sózder aitpaghan» degen jol arqyly avtor auyldy ruhany tazalyqtyn, bereke men birlikting simvoly retinde kórsetedi. Al «Qasiyetti asyl sezim bauyr búl» degen tirkes últtyq qúndylyqtardyng negizi – tuystyq pen shynayy syilastyqta jatqanyn menzeydi.

Shygharma týiininde «Altyn aimaq» konsepsiyasy auyldyng aqyn sanasyndaghy «Altyn besik» jәne «Qazyna» úghymdarymen ýndes.

«Qasiretti auyl» men «Altyn aimaq» arasyndaghy әdeby kontrast qoldanysy auyl taghdyrynyng qatparlylyghyn ashady. Auyl – bir jaghynan múnly әn men jyrdyng mekeni, ekinshi jaghynan úrpaqtar sabaqtastyghy ýzilmeytin mәngilik qonys. Osy ólende auyl – qazaq halqynyng HH ghasyrdaghy tarihy tragediyasynyng kuәgeri jәne últtyq kodtyng saqtaushysy retindegi filosofiyalyq-etikalyq nysandardyng biri.

Aqyn «Qayran auyl, kóship apty-au týp-týgel» dep surettegende, tiriler auylynyng óliler mekenine (qorymgha) ainalu prosesin, yaghny kenistikting metamorfozasyn kórsetedi.

Babayqorghan baurayyndaghy zirat – aqyn ýshin últtyq jady men babalar amanatynyng shoghyrlanghan nýktesi. Múndaghy «paryz» úghymy – últtyq harakterdegi perzenttik qaryz ben ruhany sabaqtastyqtyng etikalyq iydealy.

Aqyn múny men kenistikti baylanystyryp túrghan negizgi kórkemdik detalidar – «qara jol» men «tómpeshik».

Qara jol – tiriler men óliler әlemin baylanystyratyn meditativtik kópir. Aqyn poeziyasyndaghy jol motiyvi – taghdyr, saghynysh jәne ótkenge oraludyng simvoly. Jolgha «kózin tikken bel» obrazy arqyly avtor tabighatty antropomorfizasiyalap (keyipteu), oghan adamy múng men kýtu sezimin darytady.

Zirattaghy «tómpeshik» – aqynnyng ishki qasiretining vizualdy proeksiyasy. Ol jay ghana topyraq ýiindisi emes, jýrekke «salmaq» salatyn, «shyrt úiqydan oyatatyn» psihologiyalyq shtrih qyzmetin atqarady. Ólenning songhy shumaqtaryndaghy ana molasyna kelu sәti – virtualdy obraz ben shynayy saghynysh sezimning toghysuy.

«Kýndiz esten shyqpaytyn, týnde týsten» degen joldar kórkem uaqyttyng shekarasyn joyyp, aqynnyng ishki Týs pen Óng әlemindegi saghynysh sarynyn shegine jetkizedi. Agha, ini, ana beyneleri arqyly auyl kenistigi tuystyq qatynastardyng ýzilmeytin tini retinde berilip, últtyq qúndylyqtardyng (bauyrmaldyq, qúrmet) besigi retinde dәripteledi.

Osy ýzindidegi auyl – tirilerding ghana emes, ruhtardyng da mekeni retindegi filosofiyalyq-ellegiyalyq kenistik. Qara jol men tómpeshik simvoldary arqyly aqyn tughan jerding qasireti men qasiyetin bir arnagha toghystyryp, últtyq kodtyng saqtaluyn «paryz» konteksinde ashady.

Q.Begmanovtyng búl óleng joldary aqyn shygharmashylyghyndaghy ana beynesi, taghdyr jәne jalghyzdyq motivterin kórkemdik jinaqtaudyng biyik dengeyinde kórsetedi.

Aqyn ózining ishki jan dýniyesin tabighat qúbylystarymen parallelidi týrde beyneleydi. Avtor «shulap jatqan ormandy» ózining jastyq shaghyna, tolysqan kezine balasa, anasyn sol ormandy jel men dauyldan qorghaytyn «pana qorghangha» teneydi. Ol qazaq poeziyasyna tәn antropomorfizm tәsili, múnda ana beynesi tek adam emes, býkil tirshilikting tiregi retindegi kiyeli nysan dengeyine kóterilgen.

«Taghdyr dep múnyn shaqty janbyr oghan» degen joldarda janbyr aqynnyng ishki kóz jasynyng vizualdy proeksiyasy qyzmetin atqarady. Lirikalyq keyipkerding tabighatpen meditativtik baylanysyn kórsetetin psihologiyalyq shtriyh. «Qarasha ýy ashylmaghan týndigim-ay» degen detali – shanyraqtyng qúlazyghanyn, iyesiz qalghanyn bildiretin etnografiyalyq simvol. Ashylmaghan týndik – ómirding toqtaghanyn, jaryqtyng (ruhtyn) sóngenin menzeytin kórkemdik detali.

«Úrlaghan jyldy jyl-ay, kýndi kýn-ay» degen qoldanys uaqyttyng adam erkinen tys jýrip, baghaly qazynany (anany) alyp ketkenin beyneleytin filosofiyalyq konsept.

«Ananyng amanatyn estimegen» degen joldar arqyly aqyn últtyq kodtyng búzyluyn, yaghny ana sózin, babalar ósiyetin úmytqan úrpaqtyng tragediyasyn («sormandaylar») algha tartady. Osylaysha, múnyng bәri aqynnyng qoghamdyq-moralidyq ústanymyn bildiretin didaktikalyq saryn retinde keyipteydi.

Ákeyding Qúran oquy men «kýibeng qaqqan» jayy – auyl kenistigindegi diniy-ruhany dәstýrding saqtaluyn, ólim aldyndaghy taghzym men etikalyq iydealdy kórsetedi.

Búdan bólek, ýzindide qalamger «orman», «týndik», «janbyr» siyaqty simvoldyq detalidar arqyly adam taghdyrynyng qasiretin kenistik kategoriyasymen tútastyra alghan. Aqynnyng «sormanday» boluy – onyng syrtqy baqyty men ishki «qan jylaghan» jýregi arasyndaghy әdeby kontrasttyng nәtiyjesi. Tek jeke múng emes, últtyq tamyrdan ajyrap bara jatqan ortagha aitylghan filosofiyalyq tolghau.

«Babayqorghan mýlgiydi aqsúr beyit» degen joldar arqyly aqyn tiriler әlemi men ruhtar mekenining arasyndaghy kenistik metamorfozasyn kórsetedi. Múndaghy «kóktas» pen «beyit» – tarihy jadynyng shoghyrlanghan nýktesi.

Ana beynesining «kóktasqa oiyp jazyluy» – perzenttik paryz ben últtyq harakterdegi anagha degen qúrmetting etikalyq iydealyn aishyqtaydy.

Avtor qazaq halqynyng ótkendegi aibyndy beynesi men býgingi ruhany hal-kýiin әdeby kontrast tәsili arqyly ashady. «Alpamystay aibatty ek, Qoblandyday qayratty ek» degen joldarda halyqtyng arhetiptik túlghalary men batyrlyq ruhy dәripteledi.

«Tilsiz, dilsiz kóp mәngýrt» obrazy arqyly avtor últtyq biregeylikten aiyrylu tragediyasyn, mәngýrttenuin synaydy. Múnyng bәri aqyn poeziyasyndaghy әleumettik-filosofiyalyq sarynnyng kórinisi.

Ólendegi әrbir detali últtyq ruhaniyattyng simvoly retinde qyzmet etedi.

«Qarasha ýiding týndigi men ýzdigi», «qara shanyraq», «kiyeli tabaldyryq» jay ghana zattar emes, búlar últtyq kodtyng tasymaldaushylary.

Sheneunikterding «salt-dәstýrdi balabaqshada úmytuy» men «baspaldaqty súryptan ótui» – dәstýrli qúndylyqtardyng zamanauy mansapqorlyqqa aiyrbastaluyn ruhany jútandyqty bildiretin psihologiyalyq shtrihtar.

Katonqaraghay men Altay kenistigi aqyn ýshin «qúlazyghan kýzgi kýndey» kónil-kýiding saghynysh sarynynyng filosofiyalyq-ellegiyalyq fony.

«Mәngýrttik» motiyvi men «qara shanyraq» simvoly arqyly aqyn últtyq kodtyng joghalu qaupin ghylymiy-filosofiyalyq terendikpen beyneleydi. Jetimderin jylatpaghan el edik.

Últqa qarsy múnsyzdy únatpaghan el edik,

Kónil týsse kól edik,

Has dúshpangha shól edik.

Kókbóridey kóp edik,

Elding qamyn jep edik.

Ótken shaqty qimay aitylyp túrghan óleng joldary últtyq ruhtyng asqaqtyghy men býgingi qoghamdyq-әleumettik tragediyany shendestire otyryp surettegen tereng filosofiyalyq tuyndy.

Aqyn qazaq halqynyng bolmysyn tarihy biyiktik túrghysynan sipattaydy.

Ólenning býkil kórkemdik qúrylymy әdeby kontrast tәsiline negizdelgen. Lirikalyq keyipker «el edik» degen ótken shaqtaghy aibyndy últtyq bolmysty «nege jettik biz býgin» degen býgingi ruhany ahualmen qarama-qarsy qoyady. Ótken kezeng kókbóridey kóp, aibatty, qayratty әri meyirimdi halyqtyng tútas beynesi arqyly kórinse, qazirgi uaqyt «qarashagha bergisiz qúlazyghan kýzgi kýndey» ruhany jýdeulikke úshyraghan qoghamnyng simvoldyq kelbeti retinde beriledi. Osylaysha ótken men býgindi qarama-qarsy suretteu arqyly shygharmada últtyq ruhtyng әlsireuine degen alandaushylyq pen tarihy sabaqtastyqtyng ýzilu qaupi tereng filosofiyalyq mazmúnda ashylady.

Ólendegi «qarasha ýi», «týndik», «ýzdik», «qarashanyraq» jәne «kiyeli tabaldyryq» siyaqty ataular – jay ghana túrmystyq detalidar emes, olar últtyq jady men ruhaniyattyng tasymaldaushysy bolyp tabylatyn etnografiyalyq simvoldar. Osynyng bәri, Simvoldardyng úmytyluy aqyn sanasynda últtyng qúlauymen ten.

Jazushy Oralhan Bókeyding «saghynyp, Altaygha oralghanday» boluy – ólendegi virtualdy obraz. Avtor ómirden ótken túlghanyng ruhyn Altay kenistigine qaytaru arqyly ruhany sabaqtastyqty saqtap qalugha tyrysady.

Múndaghy Altay men Katon – últtyq ruhtyng saqtalghan songhy bekinisteri retinde sipattalady.

«Eski ýi» óleninde saghynysh saryny men filosofiyalyq lirika ózara astasyp, «eski ýi» jay ghana geografiyalyq meken emes, lirikalyq keyipkerding ruhany tamyry men balalyq shaghynyng simvolyna ainalghan.

«Búl ýidi it ghana kýzetken» degen joldar ýiding bos qaluyn, yaghny ótken uaqyttyng qatygezdigin jәne jaqyndardyng (aghanyn, ananyn) joqtyghyn bildiretin psihologiyalyq shtriyh.

«Meni de joldar ghoy týzetken» degen tarmaqta jol motiyvi ómirlik tәjiriybenin, ruhany kemeldenuding jәne taghdyrdyng adamdy shyndaytyn týzetushi kýshining simvoly retinde kórinedi. Múndaghy jol lirikalyq keyipkerdi jastyq shaqtaghy ómirdi tolyq tany qoymaghan kezennen danalyq pen ruhany tolysugha jeteleytin meditativtik әri filosofiyalyq kenistik qyzmetin atqarady.

Ólendegi metaforalyq beyneleuler lirikalyq keyipkerding ómir jolyn filosofiyalyq túrghydan tanytugha qyzmet etedi. «Ol kezde jas edik, órt edik» degen tarmaqta jastyq shaqtyng asaulyghy men jalyndy bolmysyn beyneleytin ekspressivti metafora qoldanylyp, keyipkerding ótken ómirine syn kózben qarap, sol kezendegi ruhany tәjiriybesining kemshin bolghanyn (úqpaghan bolarmyn) moyyndauy kórinedi. Al «Alysqa ketkenmen, kóktemmen... taghy da kelem» joldaryndaghy kóktem obrazy janaru, qayta oralu jәne ýmit iydeyalaryn jinaqtaytyn simvol retinde kórinip, ruhany janghyru men ómirshendikting kórkemdik belgisine ainalady.

«Satpaytyn serigim – óleng ghoy» degen joldar aqynnyng poeziyagha degen adaldyghyn, shygharmashylyq múratynan ainymaytyn ruhany ústanymyn aiqyndaydy. Osylaysha óleng obrazy lirikalyq keyipkerding ómirlik serigi, senimdi ruhany tiregi jәne әdeby kulit dәrejesine kóterilgen kórkemdik konsept retinde kórinedi.

Ólendegi «Apa» beynesi – aqynnyng ishki әlemindegi eng joghary etikalyq iydeal. Ol tek ana emes, sonymen birge aqynnyng úyaty, ary jәne ony әrqashan keshirip, kýtip alatyn kiyeli kýsh retinde sipattalady.

Búl shygharmada avtor  «ýi», «jol» jәne «ólen» kategoriyalaryn biriktire otyryp, adamnyng óz bolmysyna oralu prosesin ellegiyalyq sarynda beynelegen. Ólenning teoriyalyq negizi – uaqyttyng qaytpas aghyny men ruhany qúndylyqtardyng mәngiligi arasyndaghy antiytezagha qúrylghan.

Poetikalyq jýiede ýy arhetiypi keyde mәngilik meken úghymymen sabaqtasyp, kenistik metamorfozasyna úshyraydy. «Babayqorghan baurayynda qorym bar... qayran auyl, kóship apty-au týp-týgel» tәrizdi joldarda tirshilik mekeni men mәngilik tynyshtyq kenistigining araqatynasy filosofiyalyq túrghydan beynelenedi. Búl jerde ýy men qorym arasyndaghy shekara joyylyp, tughan jer kenistigi adamnyng býkil ghúmyr jolyn qamtityn sakralidy mekenge ainalady. Osy arqyly «besikten beyitke deyingi» ómirlik sikl iydeyasy kórkemdik túrghydan jýzege asady.

Atalghan poeziyadaghy «ýi» arhetiypi jeke adamnyng mekeni ghana emes, ruhany tamyrdyn, últtyq jadtyn, ata-baba amanatynyng jәne adam bolmysynyng tútastyghyn saqtaytyn filosofiyalyq әri mәdeny kenistik retinde tanylady. «Eski ýi» – jeke taghdyr men saghynyshtyng simvoly, «qarasha ýi» – últtyq kod pen tarihy jadtyng belgisi, al «qonyr ýi» – qazaqy dýniyetanymnyng etikalyq-estetikalyq ýlgisi retinde tanylady.

Q. Begmanovtyng «Qonyr» óleni – últtyq dýniyetanymdy, aqynnyng psihologiyalyq әlemin, etnomәdeny jadyn jәne filosofiyalyq oilau jýiesin toghystyrghan tereng mazmúndy kórkem tuyndy. Ólenning poetikalyq qúrylymynda «qonyr» úghymy jay ghana týstik atau qyzmetin atqarmaydy, kerisinshe qazaq halqynyng ruhany mәdeniyetin, dýniyetanymyn, últtyq bolmysyn jәne ómirlik filosofiyasyn jinaqtaytyn mәdeny konsept, týrlik-týstik konsept, psihologiyalyq konsept әri kórkemdik simvol dәrejesine kóteriledi. Ólenning konseptualdyq jýiesi kognitivtik poetika, etnolingvistika, mәdeny semantika jәne konseptilik taldau túrghysynan qarastyrugha layyq kýrdeli kórkemdik qúrylym deuge bolady.

Ólendegi «qonyr» konseptisi eng aldymen últtyq dýniyetanym men etnomәdeny kenistikting kórkemdik kórsetkishi retinde tanylady. Aqyn ózining býkil ómirlik bolmysyn osy úghym arqyly sipattap, lirikalyq keyipkerding túlghalyq qalyptasuyn tughan ortasymen, últtyq tәrbiyemen jәne qazaqy ómir saltymen tyghyz baylanystyrady:

«Qonyr úl em, qonyr ýide erjetken,

Qonyr yrghaq jýregimdi terbetken».

Tarmaqtardaghy «qonyr úl», «qonyr ýi», «qonyr yrghaq» tirkesteri jay ghana epiytettik qoldanystar emes, qazaqtyng dәstýrli túrmys-tirshiligin, qarapayym ómir saltyn, tabighatpen ýilesimdi tirshiligin jәne últtyq tәrbiyesin bildiretin etnomәdeny simvoldargha jatady. Múndaghy «qonyr ýi» – otbasynyng jyluy men últtyq tәrbiyening besigi bolsa, «qonyr úl» – qarapayymdylyqty, kishipeyildikti, bayyptylyqty jәne qazaqy minezdi boyyna sinirgen túlghanyng kórkem beynesi. Al «qonyr yrghaq» – halyq әnderi men kýilerinin, dәstýrli ónerding jәne últtyq ruhtyng poetikalyq kórinisi retinde tanylyp, aqynnyng dýniyetanymynyng qalyptasuyna negiz bolghan ruhany ortany beyneleydi. «Qonyr» sózi últtyq bolmystyn, etnikalyq sananyng jәne mәdeny sәikestikting manyzdy konseptisine ainalady:

«Qyratynda gýl teretin qonyr qyz,

Qaldy artymda qonyr auyl, qonyr kýz».

Osy joldarda «qonyr qyz», «qonyr auyl», «qonyr kýz» obrazdary bir-birimen ózara maghynalyq baylanys qúryp, tútas psihologiyalyq kenistik jasaydy. «Qonyr qyz» – jastyq shaqtyn, alghashqy mahabbattyng jәne móldir sezimderding simvoly bolsa, «qonyr auyl» – tughan jerge, balalyq shaqqa jәne últtyq tamyrgha degen saghynyshty bildiredi. Al «qonyr kýz» – uaqyttyng ótkinshiligin, ómirding eseygen kezenin, kónildegi múng men saghynyshty tanytatyn metaforalyq obraz.

Ólende ekzistensialdyq-filosofiyalyq saryn da aiqyn bayqalady. Aqyn adamnyng ómir jolyn, ruhany izdenisterin jәne taghdyr aldyndaghy tolghanysyn «qonyr» konseptisi arqyly beyneleydi:

«Qonyr joldar alyp ketti jyraqqa,

Jauap bermey múnly qonyr súraqqa».

Tarmaqtardaghy «qonyr jol» – adamnyng ómirlik saparynyn, taghdyr jolynyng jәne ruhany izdenisining simvoly. Al «múnly qonyr súraq» – ómirding mәni, adamnyng bolmysy, uaqyt pen taghdyr turaly jauapsyz qalghan ekzistensialdyq saualdardyn kórkem kórinisi. Múndaghy «qonyr» epiyteti filosofiyalyq oidyng emosionaldyq renkin kýsheytip, aqynnyng ishki ruhany kýizelisin, ómirding mәnin izdeuden tughan tolghanysyn bildiredi. Sonymen birge shygharmadaghy «aqqan qonyr búlaq», «qonyr kesh» siyaqty obrazdar adamnyng jalghyzdyghyn, uaqyttyng toqtausyz aghysyn jәne ómirding ótkinshiligin beyneleytin simvoldyq mәnge iye. Búl beynelerding barlyghy lirikalyq keyipkerding ishki әlemindegi múng men tolghanysty terendetip, shygharmanyng filosofiyalyq mazmúnyn bayyta týsedi.

Ólenning manyzdy erekshelikterining biri – «qonyr» konseptisining mәdeniy-semantikalyq órisining kendigi. Aqyn mәtin boyynda qonyr ólen, qonyr әn, qonyr bala, qonyr dala, qonyr tau, qonyr qala, qonyr kýbi, qonyr kýpi, qonyr kempir, qonyr shal, qonyr qoy, qonyr mola siyaqty kóptegen sóz tirkesterin qoldana otyryp, birtútas últtyq semantikalyq kenistik qalyptastyrady. Búl konseptilerding barlyghy qazaq halqynyng kóshpeli ómir saltymen, túrmys-tirshiligimen, tabighatpen etene jaqyndyghymen jәne últtyq mәdeniyetimen sabaqtasyp jatyr. Ásirese túrmystyq zattardyng (kýbi, kýpi), tabighat nysandarynyng (dala, tau) jәne adam beynelerining (kempir, shal, bala) «qonyr» úghymymen qatar berilui últtyq dýniyetanymnyng tútastyghyn tanytady. Osy arqyly aqyn «qonyr» sózining leksikalyq maghynasyn keneytip, ony últtyq mәdeniyetting әmbebap kórkemdik kody dәrejesine kóteredi.

Búl mәdeniy-tanymdyq jýie aqynnyng anagha, ata-baba ruhyna jәne tarihy jadyna qatysty óleng joldarynda erekshe terendikke ie bolady:

«Qayran sheshem jatqan qonyr molagha,

Qaray jýrsin aitshy, qonyr balagha»

Búl ýzindidegi «qonyr mola» obrazy tek jerleu ornyn ghana bildirmeydi. Ol – úrpaqtar sabaqtastyghynyn, ata-baba ruhyna taghzym etudin, últtyq tarihy jadtyng jәne ruhany tamyrdyng simvoly. Al «qonyr bala» – sol ruhany múrany jalghastyrushy keyingi buynnyng kórkem beynesi.

Ólenning konseptualdyq qúrylymynda «mún» konseptisi de erekshe oryn alady. Qazaq dýniyetanymynda qonyr ýn, qonyr kýi, qonyr dauys úghymdary tereng sezimdi, sabyrly kýizelisti, ishki tolghanysty bildiretini belgili.

Osy últtyq tanym aqyn poeziyasynda jana kórkemdik sipatqa ie bolady.

Avtordyng «Jyrgha qosty qonyr múndar sýiep kep» degen joldary «qonyr» úghymynyng jay ghana týstik belgi emes, psihologiyalyq kategoriyagha ainalghanyn kórsetedi.

Qazaq dýniyetanymynda «qonyr» úghymy tek sabyrlylyq pen qarapayymdylyqtyng belgisi emes, sonymen birge tereng ruhany mazmúngha ie emosionaldyq kategoriya retinde tanylady. Últtyq mәdeny sanadaghy «qonyr ýn», «qonyr kýi», «qonyr dauys» úghymdary syrtqy baysaldylyqtyng astaryndaghy tereng sezimdi, ishki tolghanysty jәne sabyrly múndy bildiredi.

Osy erekshelik shygharmashylyq jýiede de kórinis tauyp, «qonyr» týs vizualdy sipattan góri psihologiyalyq jәne filosofiyalyq mәnge ie bolady.

Aqynnyng poetikalyq әleminde «mún» men «qonyr» konseptileri psihologiyalyq parallelizm tәsili arqyly sabaqtasyp, adamnyng ishki jan kýiin tabighat qúbylystarymen ýndestiredi. Syrtqy әlem men lirikalyq túlghanyng ruhany ahualy arasyndaghy búl baylanys shygharmanyng emosionaldyq terendigin arttyrady. Mәselen, «qonyr kýz» beynesi tek tabighy mezgil kórinisi emes, uaqyttyng ótkinshiligin, ómirding ózgermeli sipatyn, saghynysh pen múngha toly kónil kýidi bildiretin simvoldyq obraz retinde tanylady. Al «múnly qonyr súraq» tirkesi «qonyr joldarmen» jýrip ótken lirikalyq túlghanyng taghdyr, ómir mәni, adam bolmysy turaly jauap izdegen ekzistensialdyq tolghanysyn tanytady.

«Janymdy baurap mening túratyn mún... Qarshadaydan jyr jazghan qazaghym dep» degen joldarda múnnyng negizgi bastauy jeke bastyng ómirlik qiyndyqtarynda emes, tughan halyqtyng taghdyry men últtyq ruhaniyat aldyndaghy jauapkershilikte jatyr. Lirikalyq túlghanyng «múnly aqyndyq taghdyry» onyng últtyq bolmysymen, ósken ortasymen jәne ruhany tamyrlarymen tyghyz baylanysty.Sonymen birge múng konseptisi jeke bastyng kýizelisi ayasynan shyghyp, halyqtyng tarihy jadymen, últtyq taghdyrmen jәne qoghamdyq bolmyspen sabaqtasqan kýrdeli filosofiyalyq kategoriya dengeyine kóteriledi. Osy baylanysty tarihiy-mәdeny jad túrghysynan qarastyrugha bolady.

Qaratau men Hantaghy ónirlerining tarihyn suretteu barysynda el basynan ótken auyr kezender, jaugershilik zamandar, Kenesary dәuirining tarihy oqighalary jәne halyqtyng múnly kóshteri eske alynady. Múnday beynelerdegi múng – jeke sezim emes, etnikalyq jadtyng kórkem kórinisi.

«Abadan» obrazy arqyly últtyq ruhtyn, erlik dәstýrding jәne kóne mәdeny qúndylyqtardyng әlsireuine degen ókinish bayqalady. Búl beyne tughan jerden aiyrylu, ata-baba amanatyna adal bolu, tarihy sabaqtastyqty saqtau siyaqty últtyq mәselelerdi jinaqtaydy.

Qazirgi qoghamdyq mәseleler shygharmashylyq jýiedegi múng konseptisining әleumettik mazmúnyn terendete týsedi. Múnda múng әleumettik әdiletsizdikke, halyqtyng túrmys jaghdayyna jәne biylik pen qogham arasyndaghy qarym-qatynasqa qatysty azamattyq alandaushylyq týrinde kórinedi.

«Qonyr» týs qazaq dýniyetanymynda qarapayymdylyqty, tabighilyqty, sabyrlylyqty bildiretin etnomәdeny simvol retinde tanylady. Osy túrghydan alghanda, «momyn» beynesi әlsizdikti emes, últtyq minezdegi tektilik pen baysaldylyqty bildiredi. «Qonyr kiyem, sýiegen momynym-ay» degen joldar arqyly lirikalyq subekt ózining ruhany tiregi men halyqtyq bolmysynyng ózara baylanysyn kórsetedi.

Ólendegi: «Momynymnyng qolynda myltyq emes, aiyr túr»

degen tarmaq әleumettik-filosofiyalyq mazmúny tereng kórkemdik detali retinde tanylady. Múndaghy «ayyr» – enbek adamynyn, beybit tirshilikting jәne adal enbekting simvoly. Onyng «myltyqqa» qarama-qarsy qoyyluy antiytezalyq qúrylym jasap, halyq tabighatynyng zorlyqqa emes, enbekke negizdelgenin kórsetedi.

Búl ólenning әleumettik qarsylyq konteksinde berilui halyq sabyrynyng sheksiz emes ekenin anghartady. «Ayyr» obrazy osy túrghyda qarapayym zattyq detali shenberinen shyghyp, әleumettik narazylyqtyn, halyqtyq ruhtyng jәne azamattyq ústanymnyng kópqabatty simvolyna ainalady. Osy arqyly avtor qoghamdaghy әleumettik jauapkershilik mәselesin kóterip, qarapayym halyqtyng ýnin estuding manyzyn kórkemdik túrghydan jetkizedi.

Q.Begmanov poeziyasyndaghy «Mún» konseptisi Qantar oqighasy túsynda ózining sharyqtau shegine jetip, jeke aqyndyq tolghanystan jalpyúlttyq tragediyalyq dengeyge kóteriledi. Aqynnyng «Qazaqstan aghyl-tegil jylap túr, Ei, dýniye, mún-zaryna qúlaq týr» degen joldary – halyqtyng jan aiqayyn әlemdik kenistikke jariya etken ekzistensialdyq maniyfest ispetti.

Ýzindide aqyn últtyq qasiretting auqymyn kýsheytu maqsatynda giyperbola, keyipteu jәne apostrofa siyaqty kórkemdik tәsilderdi ózara sabaqtastyra qoldanady. Aqyn Qazaqstandy jansyz geografiyalyq kenistik retinde emes, sezinetin, kýizeletin, qayghyratyn tiri organizm beynesinde suretteydi. Osy túrghydan alghanda, «aghyl-tegil jylau» beynesi – jeke adamnyng qayghysyn emes, tútas últtyng shegine jetken ruhany kýizelisin, qoghamdyq qasiretin jinaqtaytyn giyperbolalyq metafora. Búl kórkemdik tәsil tragediyanyng emosionaldyq quatyn arttyryp, halyq basyna týsken auyrtpalyqtyng auqymyn әserli jetkizedi. Sonymen qatar aqynnyng «Ey, dýniye» dep bastalatyn ýndeui apostrofa tәsilining kórinisi. Lirikalyq keyipkerding býkil adamzatqa, әlemdik qauymdastyqqa qarata til qatuy últtyq tragediyanyng shekarasyn keneytip, ony jalpyadamzattyq gumanistik mәsele dengeyine kóteredi. Osy arqyly aqyn ózin halyqtyng mún-múqtajyn, janayqayyn jetkizushi azamattyq ýn iyesi әri ruhany mediator retinde tanytady.

Aqynnyng «Appaq qary qyp-qyzyl bop qan bolghan» degen joldarynda «aq» týs tazalyqtyn, beykýnәliktin, beybit ómirding simvoly bolsa, «qyp-qyzyl qan» zorlyq-zombylyqtyn, qasiretting jәne últtyq tragediyanyng belgisi retinde kórinedi. Avtor óz poeziyasyndaghy «qonyr» jәne «aq» týstermen tanbalanghan ruhany әlemning qandy shyndyqpen betpe-bet kelgenin әserli beyneleydi. Aqyn shygharmalarynda Qantar oqighasy ótken dәuirlerdegi el basyna týsken nәubettermen, jonghar shapqynshylyghy, azattyq kýresi jәne Kenesary dәuirindegi tarihy syn-qaterlermen maghynalyq túrghydan ýndesedi. Múnday tarihy parallelizm qazirgi qoghamdyq qasiretti últ tarihyndaghy ýzilmegen tragediyalyq jelining jalghasy retinde qabyldaugha mýmkindik beredi.

Q.Begmanovtyng Qantar oqighasyna arnalghan ólenderindegi negizgi iydeyalyq múrat – halyqtyng múnyn kórkemdik túrghydan beyneleu arqyly qoghamdyq sanagha, biylikke jәne jalpy qoghamgha manyzdy ruhani-azamattyq ýndeu jasau.  Shygharmada últtyq biregeylikti saqtau iydeyasy erekshe oryn alady. Aqyn qayghy men qasiret jaghdayynda da halyqty ruhany әlsireuge nemese bodandyq psihologiyagha boy aldyrmaugha ýndeydi. Kerisinshe, últtyq birlikti, eldik sanany jәne tarihy jauapkershilikti saqtay otyryp, el taghdyry ýshin júmyla әreket etu qajettigin algha tartady. Sondyqtan aqyn poeziyasyndaghy «mún» әlsizdikting nemese dәrmensizdikting belgisi emes, últtyq ruhty oyatatyn, qoghamdyq janarugha jeteleytin jәne tarihy sanany janghyrtatyn ruhany kýsh retinde kórinedi. Búl shygharmalarda aqyndyq missiya mәselesi de aiqyn angharylady. Avtor óz bolmysyn halyq taghdyrynan bólip qarastyrmay, qanday qoghamdyq syn-qater tuyndasa da elmen birge boludy aqyndyq әri azamattyq paryz dep tanidy.

Kones formyQantardaghy Almaty kóshelerindegi «appaq qardyng qyp-qyzyl qangha ainaluy» – poeziyadaghy «qonyr múnnyn» jalpyúlttyq tragediyagha úlasqan sәtin tanytatyn kórkem beyne. Múndaghy múng – memleketting tútastyghy men halyqtyng amandyghyna alandaghan jýrekting ýni.

Aqyn poeziyasyndaghy týster qaqtyghysy men metaforalyq qoldanystar Qantar oqighasynyng tragediyalyq sipatyn ashuda negizgi kórkemdik qúral qyzmetin atqarady. Búrynghy «qonyr» (sabyrly, dәstýrli) әlem men Qantardyng «qyzyl» (qasiretti) shyndyghy arasyndaghy qarama-qayshylyq týster kontrastary jәne «appaq qar men qyp-qyzyl qan» metaforasy arqyly tereng ashylady. Qantar oqighasyn surettegende dәstýrli qazaq tanymyndaghy tazalyq pen pәktikting simvoly – «appaq qar» obrazy qoldanylady. Búl aq týs shygharmashylyq túlghanyng «jana jaughan aq qarday kirshiksiz» sәbiylik, perishtelik bolmysymen de ýndesedi. Alayda osy pәktik belgisining «qyp-qyzyl qangha» ainaluy últtyq qasiretting shegine jetkenin bildiretin ótkir metaforagha ainalady. «Aq» pen «qyzyl» týsterining qarama-qarsylyghy qoghamdaghy beybit tirshilikting kenetten kýirep, «appaq» ýmitterding qandy shyndyqpen betpe-bet kelgenin anghartady.

«Basyna qanday qiyn is týsse de,
Halyqpen birge bolghan úly aqyndar».

Búl joldarda halyq taghdyrynan shet qalmau, elding múnyn jyrlau – shygharmashylyq túlghanyng basty paryzy ekeni aiqyndalady.

Aqyn jadynda әleumettik әdiletsizdikke, halyq pen biylik arasyndaghy alshaqtyqqa qatysty azamattyq kózqaras terendey týsedi. Búghan «Ey, jas әkim, qarayla, mynau elge qayyr qyl,
Momynymnyng qolynda myltyq emes, aiyr túr» degen joldar dәleldeydi. Aqynnyng azamattyq ústanymy «Jasyrmaymyn sheneunik, únamaydy keyde isin» degen tarmaqta da anyq kórinedi. «Elim deytin... sheksiz sýier úlyng bar, El qorghaugha sapqa kelip túryndar» degen joldarda aiqyn kórinis tabady.

Poetikalyq jýiede jol ekzistensialdyq tandau men ruhany izdenisting simvoly retinde kórinedi. Lirikalyq keyipker óz ómirine qayta ýnilip, jýrip ótken jolyn saralaydy, dúrys baghytty izdeydi. «Izdegendi bayqamastan óttim be? Qasqa jol dep, basqa jolmen kettim be?» degen ritorikalyq súraqtar adamnyng óz ómirine esep beruin, tandauy ýshin jauapkershilik sezinuin bildiretin ekzistensialdyq refleksiya. Múndaghy «qasqa jol» – dúrys baghyttyn, tarihy dәstýrdin, әdilet pen ruhany temirqazyqtyng simvoly bolsa, «basqa jol» – adasu, kýmәn jәne ómirlik qatelikting metaforasy. Osy arqyly jol úghymy adamnyng moralidyq tandauynyng kórkem ólshemine ainalady.

Avtor jol adamnyng minezin qalyptastyratyn, ony ruhany túrghydan kemeldendiretin kýsh retinde beyneleydi. «Meni de joldar ghoy týzetken» degen tarmaqtarda jol ómir mektebi, tәjiriybe kenistigi retinde sipattalyp, túlghanyng ruhany ósuining negizgi faktory qyzmetin atqarady. Jol motiyvi adamnyng ózin-ózi tanu ýderisimen tyghyz sabaqtas.

Poetikalyq mәtinderdegi jol semantikasy últtyq tarihpen jәne tarihy jadpen tereng baylanysta beriledi. «Esim hannyng eski joly», «Qasym hannyng qasqa joly» siyaqty intermәtindik obrazdar qazaq memlekettiligining qúqyqtyq jәne ruhany negizderin bildiretin mәdeny kod retinde kórinedi.

Jol motiyvining últtyq bolmyspen baylanysy últtyq genetikalyq jady konsepsiyasy arqyly terendey týsedi. «San ghasyr halqymnyng joldary, sanamda, qanymda, jýrekte» degen tarmaqtardaghy sana – qan – jýrek ýshtaghany últtyq bolmystyng intellektualdyq, biologiyalyq jәne ruhany qabattaryn biriktiretin poetikalyq modeliding biri. Múnda jol úghymy halyqtyng tarihy tәjiriybesi men ruhany múrasyn adamnyng tabighatyna singen mәdeny kod retinde tanytady. Osylaysha jol jeke túlghanyng ghana emes, tútas últtyng tarihy jadyn saqtaytyn arhetiptik beynege ainalady.

Poetikalyq kenistikte jol úghymy aksiologiyalyq, yaghny qúndylyqtyq oppozisiya arqyly da ashylady. «Auyr jol» men «jenil jol» qarama-qarsylyghy arqyly adam ómirining moralidyq ólshemderi aiqyndalady. «Auyr jol» – enbekke, namysqa, ar-ojdangha jәne ruhany kemeldenuge bastaytyn baghyt. «Auyr joldy tandagham, jenil jolda baqyt joq» degen tújyrym shygharmashylyq túlghanyng azamattyq kredosyn bildiredi. Al «jenil jol» – jalghan qúndylyqtardyn, ruhany әlsizdikting jәne uaqytsha rahattyng simvoly. Sondyqtan adamnyng ómir joly syrtqy jetistiktermen emes, ishki moralidyq ústanymymen baghalanady.

«Joldar» óleninde búl motiv keyipteu tәsili arqyly antropomorftyq sipat alady: «Joldar qashady, qaladan shygha sap». Múnda jol tiri organizm sekildi qozghalyp, adam taghdyrynyng belsendi qatysushysyna ainalady. San tarmaqqa bólingen joldar labirint arhetiypimen ýndesip, ómirdegi san aluan tandau mýmkindikterin bildiredi. Árbir jol – jeke taghdyrdyng simvoly. Lirikalyq keyipkerding óz jolyn izdeui adamnyng ómir boyghy ruhany saparyn, ekzistensialdyq izdenisin beyneleydi. Labirint arhetiypi әrbir tandaudyng jauapkershilik jýkteytinin kórsetedi: bir jol jaryqqa bastasa, ekinshisi ruhany adasugha nemese ómirlik tyghyryqqa alyp kelui mýmkin.

«Qara jol» simvoly poeziyalyq jýiede erekshe semantikalyq salmaqqa iye. Ol halyqtyng ortaq taghdyrynyn, tarihy jadynyng jәne adam ómirining ýnsiz kuәgerining beynesi retinde kórinedi. «Qara joldan súrarsyn, ary-beri jýz ótken» degen tarmaqtarda jol adamzat tarihyn, últtyng jýrip ótken izin saqtaytyn mәngilik kenistik retinde sipattalady. Búl obraz qazaq dýniyetanymyndaghy «ata jol», «ómir joly», «aq jol» siyaqty dәstýrli konseptilermen sabaqtasyp, últtyq mәdeny kodtyng kórkem reprezentasiyasyna ainalady.

Sayasatta qiytúrqy jol, aila kóp,

Jýzimdi kep jelpip ótti mayda lep.

On altymda elden ketip izdegem,

Qasym hannyng qasqa joly qayda dep.

Elden ketip, bosqa sapar shektim be?

Kókiregimde qalmapty eski, kek mýlde.

«Sayasatta qiytúrqy jol, aila kóp» degen tarmaqta aqyn sayasat әlemining kýrdeli tabighatyn metaforalyq beyneleu jәne baghalauyshtyq leksika arqyly ashady. Múndaghy «qiytúrqy jol» tirkesi – sayasattaghy jasyryn әreketterdi, әdiletsiz amaldardy bildiretin konseptualdyq metafora. Al «ayla kóp» degen qoldanys biylik qatynastaryndaghy esepke qúrylghan әreketterdi tanytatyn semantikalyq baghalauysh komponent retinde kórinedi.

Búl tarmaq arqyly lirikalyq keyipker sayasat kenistigindegi moralidyq qayshylyqtardy ashyp, qoghamdyq qúbylysqa aksiologiyalyq túrghydan bagha beredi.

«Jalghan» úghymy dәstýrli qazaq dýniyetanymyndaghy ótkinshi, uaqytsha ómir maghynasynda júmsalady. Osy fәny dýniyede adamnyng shynayy tiregi syrtqy baylyq pen qoghamdyq mәrtebe emes, onyng ruhany beriktigi, adamdyq qasiyeti men ishki senimi ekeni aiqyndalady. Búl oy Abaydyng «Ózine sen, ózindi alyp shyghar, enbeging men aqylyng eki jaqtap» degen filosofiyalyq ústanymymen sabaqtas. Túlghanyng ómir jolyndaghy eng basty jauapkershiligi – óz isi men tandauy ýshin ózi esep beruinde.

Osy túrghydan alghanda, jalghyzdyq adamdy әlsizdikke emes, kerisinshe, ishki ruhany quatyn tanugha jeteleytin kemeldenu joly retinde kórinedi. Ol túlghany óz kýshine senuge, enbek pen bilimge sýienuge, sonday-aq Jaratushygha degen imanyn nyghaytugha baghyttaydy. Demek, jalghyzdyq – dәrmensizdik emes, adamnyng ózin-ózi tәrbiyelep, ruhany biyikteuge úmtylatyn ishki izdenis kenistigi.

Lirikalyq keyipkerding «dauyl jyndanyp soqqanda» syrtqy qorghanyshtan emes, ózining ishki týisigi men sanasynan kýsh izdeui de osy iydeyamen baylanysty. Múnda adamnyng ómirlik qiyndyqtargha qarsy túrar negizgi qaruy – materialdyq mýmkindik emes, ruhany túraqtylyq pen ishki senim ekeni kórsetiledi.

Konsept shygharmalarda jeke túlghanyng ghana emes, qoghamnyng ruhany ahualymen de sabaqtastyrylady. «Milliondardyng ortasynda jalghyzdyqtan jabyqtym» degen joldar kópshilik arasyndaghy ruhany oqshaulanudy beyneleydi. Adam ainalasynda qansha adam bolghanymen, eger ortada shynayy qúndylyqtar men ruhany ýndestik bolmasa, ol ózin jalghyz sezinui mýmkin. Osy arqyly әleumettik jәne ekzistensialdyq jalghyzdyq úghymdary toghysady.

«Shuly shahar», «ósek», «sauda-sattyq», «satylghandar men satqandar», «qaqpan qúrghandar» sekildi beyneler qoghamdaghy moralidyq daghdarystyng kórkem belgileri retinde tanylady. Lirikalyq keyipker osynday ortada ózining adaldyghyn, ar-ojdanyn jәne ruhany tazalyghyn saqtaugha úmtylghandyqtan, kópshilikten alshaqtaydy. Onyng jalghyzdyghy – qoghamnan qashu emes, ruhany qúndylyqtardy joghaltpau jolyndaghy sanaly tandau.

Sonymen birge búl jalghyzdyq túlghalyq qaysarlyqtyng kórinisi. Lirikalyq keyipker ózin «jasyq jan» retinde emes, ruhany biyiktikke úmtylghan, «júmaqtay bir belesting tóbesine» kóterilgen túlgha retinde tanytady. Onyng daralyghy kópshilikke erumen emes, ózining ar-ojdangha negizdelgen jolyn tandauymen anyqtalady.

Osy iydeya «amal dәpteri», «perishteler», «aq tan», «júmaqtay bir beles» siyaqty simvoldyq beyneler arqyly terendey týsedi. Búl obrazdar adamnyng ruhany jauapkershiligin, ómirlik tandauyn jәne ishki kemeldenu jolyn aiqyndaytyn birtútas filosofiyalyq jýie qúraydy.

«Amal dәpteri» simvoly adamnyng ruhany tazalyghy men ómirlik esebining ólshemi retinde beriledi. «Mansabyng saghan kómektespeydi, amal dәptering bylghansa» degen joldarda dýniyelik ataq, mansap, baylyq sekildi uaqytsha qúndylyqtar men mәngilik ruhany aqiqattyng ara-jigi ajyratylady. Búl úghym adamnyng ómir boyy jasaghan әreketterinin, izgi niyeti men adamdyq qasiyetterining simvoldyq kórinisi. Eshqanday lauazym men materialdyq jetistik taza emes amaldyng ornyn toltyra almaydy degen oy aitylady.

«Tarazylanar istegen isin, esep beresing týbinde» degen iydeya ómirding týpki mәni adamnyng syrtqy jetistigimen emes, ruhany sapasymen ólshenetinin kórsetedi. Osy tústa jalghyzdyq adamnyng Jaratushy aldyndaghy jeke jauapkershiligi retinde týsindiriledi. Adam búl dýniyeden ótkende ózimen birge ataq pen baylyqty emes, jasaghan amalyn, bilimin jәne adamdyq bolmysyn alyp ketedi.

Búl oy sopylyq dýniyetanymmen de ýndesedi. «Jaman isting barlyghynan sopydayyn tyiyldyq» degen joldar ruhany tazarugha, nәpsini jenuge jәne ishki kemeldikke úmtylysty bildiredi. Múndaghy jalghyzdyq – kýizelis emes, adamnyng ózin tanuyna jәne Jaratushygha jaqyndauyna bastaytyn ruhany jol.

Al «aq tan» simvoly osy ruhany izdenisting nәtiyjesinde payda bolatyn janarudyng belgisi retinde kórinedi. «Alaulaghan aq sәuleli aq tandar» tirkesi ýmittin, әdiletting jәne tazalyqtyng simvolyn bildiredi. Búl beyne qoghamdaghy qarama-qayshylyqtargha, ruhany jútandyqqa qarsy qoyylyp, jaqsylyq pen shyndyqtyng jenisine degen senimdi tanytady. Aq tang – adamnyng ishki qaranghylyqtan shyghyp, ruhany janghyrugha bet búratyn kezeni.

«Júmaqtay bir beles» simvoly túlghanyng ruhany kemeldik dengeyin beyneleydi. «Shyqqam tóbesine júmaqtay bir belestin» degen joldardaghy beles – jay ghana kenistik emes, ómir tәjiriybesi men ruhany izdenis nәtiyjesinde jetken biyiktikting metaforasy. Búl beyne lirikalyq keyipkerding qiyndyqtardy jenip, óz ústanymyn saqtaghanyn kórsetedi. «Orta joldan sheginetin men jasyq jan emespin» degen joldar onyng qaysar minezi men azamattyq bolmysyn aiqyndaydy. Aqyn shygharmalaryndaghy jalghyzdyq konseptisi adamnyng jeke múnymen shektelmeydi. Ol túlghanyng ruhany izdenisin, qoghamdyq ortadaghy moralidyq ústanymyn, Jaratushy aldyndaghy jauapkershiligin jәne ózin-ózi jetildiru jolyn beyneleytin filosofiyalyq kategoriya.

Qazirgi qazaq poeziyasynda últtyq dýniyetanym men filosofiyalyq oilau jýiesin sabaqtastyra jyrlap jýrgen kórnekti qalamgerlerding biri – Q.Begmanov. Onyng shygharmashylyghyna tәn basty erekshelikterding biri –qarapayym túrmystyq qúbylystar men zattardy tereng kórkemdik maghynagha ie etip, olardy últtyq jadpen, tarihy sanamen jәne adam bolmysynyng filosofiyalyq mәselelerimen baylanystyra beyneleui.

Poeziyasynda «jol», «dala», «qara shanyraq», «jel» sekildi últtyq mәdeny kodqa ainalghan úghymdarmen qatar, kýndelikti ómirde qarapayym kórinetin zattardyng ózi kýrdeli simvoldyq mazmúngha ie bolady. Osynday kórkemdik izdenisting aiqyn ýlgisi – «Shýberek» óleni.

Shygharmada «shýberek» úghymy ózining bastapqy túrmystyq maghynasynan keneyip, adam ómirining tútas filosofiyalyq modelin bildiretin kórkem konsept dengeyine kóteriledi. Ólendegi osy obraz adamnyng dýniyege kelui, ómir sýrui, әleumettik bolmysy, ruhany tazalyghy jәne ómirden ótui siyaqty irgeli mәselelerdi bir arnagha toghystyratyn әmbebap simvol qyzmetin atqarady.

«Adam kórki – shýberek, shýberekke orandym» degen tarmaq shygharmanyng iydeyalyq ózegin qúraydy. Múndaghy «shýberek» adamnyng syrtqy kiyimin ghana emes, onyng ómirlik qalpyn, taghdyryn jәne adamdyq bolmysyn bildiretin simvoldyq mәnge iye. Qazaq dýniyetanymynda kiyim adamnyng әleumettik jaghdayyn ghana emes, tәrbiyesin, mәdeniyetin jәne ruhany dengeyin tanytatyn belgi retinde qabyldanady. Sondyqtan búl obraz adamnyng syrtqy beynesinen góri, onyng ishki bolmysyn tanytatyn kórkem nyshan retinde kórinedi.

Óleng barysynda «shýberek» úghymy birneshe maghynalyq qabattan ótip, birtindep keneyedi. Alghashynda qarapayym túrmystyq zat retinde tanylghan búl beyne shygharma jelisinde adamnyng býkil ómir jolyn qamtityn filosofiyalyq simvolgha ainalady. Onyng maghynalyq evolusiyasy: itkóilek → kiyim → túrmystyq zat → kebin tizbegi arqyly kórinedi. Osy simvoldyq qozghalys bir ghana zattyq obraz arqyly adamnyng dýniyege keluinen bastap, ómir sýru kezenin jәne mәngilik sapargha attanuyn beyneleytin tútas ómir siklin jasaydy.

Ólenning basty erekshelikterining biri – «shýberek» obrazynyng arhetiptik sipat aluynda. Búl beyne adamnyng ómir bastauynan songhy saparyna deyingi kezenderdi baylanystyratyn әmbebap simvoldyq mәnge iye.

«Shýberekten alghashqy itkóilegim tigilgen» degen jol arqyly adamnyng dýniyege kelgen sәti últtyq etnografiyalyq úghymmen sabaqtastyrylady. Qazaq dәstýrindegi itkóilek – nәrestening ómirge kelgenin bildiretin qasiyetti nyshandardyng biri. Al shygharma sonyndaghy «Ketedi adam ýsh-tórt kez appaq týsti kebinmen» degen tarmaq shýberek beynesin ómirding songhy kezenimen baylanystyrady.

Ólenning negizgi filosofiyalyq ózegi – adamnyng fәny dýniyedegi ótkinshi ghúmyry men ómirding shekteuliligi.

«Ýsh-tórt kezdey shýberek әketering ómirden» degen jol arqyly adam dýniyeden ótkende materialdyq baylyq pen ataq-mansap emes, sanauly ghana kebinmen attanatyny kórsetiledi.

Sóitip, oy shygharmadaghy ekzistensialdyq mazmúndy terendetedi. Biylikting uaqytsha, baylyqtyng túraqsyz, ataq-danqtyng ótkinshi ekenin kórsetu arqyly adamnyng shynayy qúndylyghy materialdyq iygiliktermen emes, onyng ruhany bolmysymen ólshenetini aiqyndalady. Ómir sonynda adammen birge qalatyn eng basty múra – adamgershilik, ar-újdan jәne ruhany tazalyq.

«Qarday appaq arym bar» degen jol osy iydeyanyng qorytyndysy ispetti. Múnda «aq» týs tazalyqtyn, adaldyqtyng jәne ruhany kemeldikting simvolyna ainalady. «Appaq kebin» men «qarday appaq ar» úghymdarynyng ýndestigi shygharmanyng moralidyq-filosofiyalyq mazmúnyn kýsheytedi.

Shygharmada birqatar kórkemdik tәsilder qoldanylghan. Konseptualdyq simvolizm arqyly «shýberek» qarapayym zattyq maghynasynan shyghyp, adam ómirining filosofiyalyq modelin bildiretin kórkem konseptke ainalady. «Adam kórki – shýberek» tarmaghy leytmotiv qyzmetin atqaryp, mәtinning iydeyalyq tútastyghyn qamtamasyz etedi.

Antiyteza tәsili arqyly materialdyq jәne ruhany qúndylyqtar qarama-qarsy qoyylady. Al qayyq, kebin, aq mata beyneleri metaforalyq jýie qúrap, ómir, ólim jәne ruhany tazalyq mәselelerin terendete týsedi. «Shýberek», «ýsh-tórt kez» tirkesterining qaytalanuy shygharmanyng emosionaldyq әserin kýsheytse, ritorikalyq súraqtar lirikalyq keyipkerding ishki tolghanysyn ashady.

Ólenning kompozisiyalyq qúrylymy «shýberek» obrazynyng maghynalyq damu jolyna negizdelgen. Birinshi kezende ol kýndelikti túrmysta qoldanylatyn qarapayym zat retinde tanylady. Ekinshi kezende onyng semantikalyq ayasy keneyip, adam taghdyrymen baylanysty filosofiyalyq simvol dengeyine kóteriledi. Ýshinshi kezende shýberek kebin beynesine ainalyp, ómir men ólim turaly tereng filosofiyalyq qorytyndy jasaugha mýmkindik beredi.

Osy damu barysynda qarapayym túrmystyq detali últtyq dýniyetanymmen sabaqtasqan jalpyadamzattyq simvol dәrejesine kóteriledi.

Shygharmadaghy shýberek – ómirding ótkinshiligining ghana emes, últtyq jadtyn, adamdyq tazalyqtyng jәne ruhany qúndylyqtardyng simvoly. Negizgi iydeya – adamnyng shynayy múrasy baylyq pen ataq emes, onyng ary, adamgershiligi jәne el aldyndaghy adaldyghy.

Q.Begmanovtyng «Túyaq serpu» tolghauy – qazaq halqynyng tarihy jadyndaghy qasiretti kezenderdi kórkem beyneleytin tarihiy-filosofiyalyq lirika ýlgisi. Shygharmada Sozaq kóterilisi oqighasy naqty tarihy derek retinde ghana emes, últtyq sananyng jaraqaty, halyq taghdyrynyng tragediyalyq tәjiriybesi retinde suretteledi. Avtor tarihy oqighany jeke bir kezenning shenberinde qaldyrmay, ony últtyq jadynyng kórkem rekonstruksiyasy dengeyine kóteredi.

Tolghaudyng negizgi iydeyalyq ózegin qasiret, tarihy әdilet, últtyq namys jәne halyq taghdyry konseptileri qúraydy. Shygharmadaghy lirikalyq subekt ótken tariyhqa ýnilu arqyly últtyng ruhany jarasyn tanugha úmtylady. Búl túrghydan alghanda, tuyndy memorialdyq poetikagha negizdelgen, yaghny úmyt qalghan tarihy oqighalardy eske alu, qúrban bolghandardy ruhany túrghydan aqtau maqsatyn kózdeydi.

Tolghaudyng alghashqy joldaryndaghy:

«Qasiretti qara pyshaq qayraldy,

Qara búlt Qarataudy ainaldy,

Qara qoydyng ayaqtary baylandy» degen tarmaqtarda qara týs simvolikasy erekshe kórkemdik qyzmet atqarady.

Qazaq dýniyetanymynda qara týs tek qayghynyng belgisi emes, sonymen qatar auyr tarihy kezendi, synaqty, qasiretti uaqytty bildiretin mәdeny kod. Múnda «qara pyshaq», «qara búlt», «qara qoy» obrazdary arqyly tragediyalyq ahual aldyn ala dayyndalady.

Osylaysha, ýzindide allegoriyalyq beyneleu men simvoldyq detali qatar qoldanylady. «Qara qoy» – naqty mal beynesinen góri momyn halyqtyng jinaqtalghan simvoly. Qoy obrazy qazaq tanymynda juastyq pen kónbistikting belgisi bolsa, onyng «ayaghynyng baylanuy» halyqtyng erkindigining shekteluin, zorlyqqa úshyrauyn bildiredi. «Túyaq serpu» metaforasy – últtyq qarsylyqtyng simvoly retinde shygharma atauynyng negizgi konseptualdyq ózegin qúraydy. Múndaghy «túyaq» obrazy syrttay әlsiz, qorghansyz bolyp kórinetin tirshilik iyesining songhy mýmkindigin, shegine jetken qarsylyghyn bildiretin simvoldyq mәnge iye. Avtor osy metafora arqyly momyn halyqtyng tabighy sabyrlylyghy men tózimining shegi bar ekenin, tarihy әdiletsizdik pen zorlyqqa tap bolghan jaghdayda onyng da qarsylyq kórsetuge mәjbýr bolatynyn beyneleydi. Osy túrghydan alghanda, «túyaq serpu» – jeke әreket emes, últtyq namys pen halyqtyq ruhtyng oyanuyn tanytatyn kórkemdik konsept retinde kórinedi.

Sonymen qatar «Momynym-ay, eng songhy ret túyaghyn
Serpip qaldy... ketti ýzilip jipteri» degen joldarda halyqtyng tragediyalyq taghdyry beynelenedi. Múndaghy «ýzilip ketken jip» – adamnyng ómirimen qatar, tarihy sabaqtastyqtyn, qalypty tirshilikting búzylghanyn bildiretin simvoldyq obraz.

Búl jerde antiytezalyq qúrylym bayqalady: bir jaghynda – «momyn halyq», ekinshi jaghynda – «qaruly kýsh». Avtor osy qarama-qarsylyq arqyly biylik zorlyghy men halyqtyng dәrmensiz jaghdayyn ashady.

Tolghaudaghy negizgi kórkemdik tәsilderding biri – tarihy parallelizm. Avtor Sozaq kóterilisin jeke oqigha retinde emes, qazaq halqynyng ghasyrlar boyghy kýres tarihynyng jalghasy retinde qarastyrady.

Al «Qara jipting ýzilgen sol úshynan
Bastalady sayyn qazaq dalasy» degen joldarda tarihy sabaqtastyq iydeyasy beriledi. «Qara jip» – halyq basynan ótken qasiretterdi baylanystyratyn simvol. Ol bir jaghynan ýzilisti bildirse, ekinshi jaghynan jana tarihy kezenning bastaluyn menzeydi.

Tolghaudaghy Qaratau, Sozaq, Baba-Ata, Suyndyq sekildi meken ataulary jay ghana geografiyalyq nysandar emes, kórkem jaghdayattyng qyzmetin atqarady. M.Bahtinning jaghdayat teoriyasy túrghysynan qaraghanda, kenistik pen uaqyt shygharmada ajyramas birlikte beriledi.

Sozaq kenistigi – tarihy qasiretting kuәgeri bolghan sakraldy meken. Aqyn búl jerlerdi tiri tarihy jad iyesi retinde beyneleydi: «Qan tókti qyzylyng da, aqtaryng da».

Múnda jer beynesi antropomorftyq sipat alady. Yaghny tabighat pen kenistik adam taghdyrymen sabaqtasyp, últtyq tragediyanyng kuәsine ainalady.

Tolghauda «mola» konseptisi erekshe filosofiyalyq maghynagha iye. Mola – tek óliler mekeni emes, tarihy ýnsizdiktin, úmyt qalghan taghdyrlardyng simvoly.

«Ýnsizdik aiqaylaydy, shaqyrady, Eleusizdeu molalar jatyr әni» degen joldarda oksumorondyq tәsil bayqalady. «Ýnsizdikting aiqaylauy» arqyly avtor tarihy shyndyqtyng syrttay tynysh bolghanymen, ishki mazmúny jaghynan óte auyr ekenin kórsetedi. Mola beynesi jәne ólim jaghdayatyn tolghauda tereng filosofiyalyq-simvoldyq mәnge iye. Múndaghy «mola» úghymy tarihy ýnsizdiktin, úmyt qalghan taghdyrlardyng jәne halyq jadynda saqtalghan qasiretti oqighalardyng kórkem belgisi retinde tanylady. «Ýnsizdik aiqaylaydy, shaqyrady, / Eleusizdeu molalar jatyr әni» degen joldarda oksumorondyq tәsil qoldanylyp, syrtqy tynyshtyq pen ishki qasiretting qarama-qayshylyghy ashylady. «Ýnsizdikting aiqaylauy» arqyly avtor tarihy shyndyqtyng úzaq uaqyt boyy kómeskilengenimen, onyng ruhany salmaghy men halyq sanasyndaghy janghyryghy joyylmaghanyn kórsetedi.

Molalar arqyly aqyn ótken dәuirdegi qúrbandar taghdyryn eske týsirip, olardyng ýnsiz qalghan múnyn býgingi úrpaq sanasyna jetkizedi. Nachalo formyKones formy

Tolghaudaghy naqty ru-taypa attary (Bojban, Manghytay, Sanghyly, Tama, t.b.) jay ghana tizim emes. Búl – sol kezdegi joyylyp bara jatqan qazaqtyng dәstýrli әleumettik qúrylymynyng «tiri kartasy». Avtor osy esimder arqyly tragediyanyng tek jeke adam emes, tútas bir qauymdastyq dengeyinde bolghanyn kórseteditereng filosofiyalyq-simvoldyq mәnge iye. Múndaghy «mola» úghymy tek qana óliler mekeni retinde emes, tarihy ýnsizdiktin, úmyt qalghan taghdyrlardyng jәne halyq jadynda saqtalghan qasiretti oqighalardyng kórkem belgisi retinde tanylady.

Shygharmada aqyn beynesi tek baqylaushy emes, tarihy shyndyqty jetkizushi túlgha retinde kórinedi. Onyn: «Tolghamau búl tarihty kýnә maghan,
Jyrlamau búl tarihty kýnә saghan».

Aqyn tarihty jyrlau arqyly etikalyq mindetin oryndaydy. Ótkendi úmytpau – últtyq sanany saqtaudyng sharty retinde tanylady.

Tolghaudaghy «qara týs», «túyaq serpu», «mola», «Qaratau», «Sozaq» sekildi obrazdar simvoldyq jýie qúrap, halyq taghdyrynyng tragediyalyq kartinasyn jasaydy.

Alash bop jelbiredi sary ala tu» degen jol – kóterilisting tek ashtyqqa qarsy emes, últtyq azattyq iydeyasymen (Alash Orda múrasymen) baylanysty bolghanyn aiqyndaytyn sayasy messedj. Tolghaudaghy «Alash» iydeyasy men «sary ala tu» simvolikasy – búl kóterilisting sayasy jәne ruhany dengeyin kórsetetin eng manyzdy detalidar. Alash iydeyasy men sary ala tu simvolikasy ózara tyghyz sabaqtasyp, kóterilisting biyik ruhyn aiqyndaydy. Avtor «Alash bop jelbiredi...» degende, Sozaq kóterilisin tek ashtyqqa narazylyq emes, últtyq bostandyq jolyndaghy kýres retinde beynelep, 1917 jylghy Alash Orda iydeyalarynyng halyq jadynda óshpegenin kórsetedi.

Al búl kýresting aibary bolghan «sary ala tu» – handyq dәuirden kele jatqan memlekettilik pen ata-baba aruaghynyng nyshany. Ejelgi týrki tanymyndaghy qasiyetti sary týsti tudyng jelbireui halyqtyng últtyq namysy men kegining oyanyp, erkindik ruhynyng repressiyadan joghary túrghanyn pash etedi. Múnday obrazdar momyn halyqtyng «túyaq serpuin» jay ghana ólim aldyndaghy qimyl emes, últtyq dengeydegi sayasy qarsylyqqa kóteredi.

Qazaq poeziyasynda óz ornyn oiyp túryp alghan,  patriot, últtyq ruhtyng nyghaya beruin kóksegen, sol jolda ayanbay ter tókken, salt-dәstýrdi ardaq tútyp, óser úrpaqqa amanattauda azamattyq pozisiyasy myqty, el men jer tanudan jalyqpay izdenetin Qasymhan aqyn biyl Abay atyndaghy Memlekettik syilyqqa ýmitker bolyp, baq synauda.

Qasymhan Begmanov elimizding eng bedeldi syilyghyna shynymen layyq aqyn!

Gauhar Baltabaeva

Filologiya ghylymdarynyng doktory,

Abai.kz