Songhy uaqytta qoghamymyzda әdebiyet salasyndaghy Nobeli syilyghy turaly әngime jiyiley týsti. Ásirese, qazaq qalamgerlerining búl bedeldi marapatqa qol jetkizu mýmkindigi qanday, Nobeli syilyghy qanday enbegi ýshin beriledi, jenimpaz qalay anyqtalady, ony taghayyndauda sayasy astar bar ma degen saualdar kópting kókeyinde jýr.

Osy jәne ózge de mәselelerge baylanysty redaksiya belgili jazushy, publisist, Halyqaralyq Qazaq PEN klubynyng preziydenti Biygeldi Ghabdullinmen arnayy súhbattasqan edi.

– Biygeldi Qayyrdosúly, әngimeni eng qarapayym súraqtan bastasaq. Ádebiyet salasyndaghy Nobeli syilyghy degenimiz ne?

– Bir qaraghanda, búl óte qarapayym súraq siyaqty kórinedi. Biraq onyng astarynda talay mәn jatyr. Nobeli syilyghy – әlem әdebiyetindegi eng bedeldi marapat. Ol 1901 jyldan beri tabystalyp keledi. Osy uaqyt ishinde әdebiyet boyynsha syilyq 115 ret berildi. Tek Birinshi jәne Ekinshi dýniyejýzilik soghys jyldarynda ghana Nobeli komiyteti syilyqty tapsyrmau jóninde sheshim qabyldaghan.

Sonday-aq 2018 jyly Shvesiya akademiyasynda oryn alghan seksualdyq janjalgha baylanysty búl syilyq mýlde berilmedi. Sondyqtan Akademiya 2018 jәne 2019 jyldardyng laureattaryn bir mezgilde jariyalaugha mәjbýr boldy.

Býginge deyin әlemning 120 qalamgeri osy eng joghary әdeby marapatqa ie boldy. Alayda onyng tarihynda týrli tosyn jaghdaylar da kezdesken. Mәselen, fransuz filosofy әri jazushysy Jan-Poli Sartr Nobeli syilyghynan óz erkimen bas tartty. Óitkeni ol ómir boyy qanday da bir resmy marapattardy qabyldamaghan adam bolatyn. Al Boris Pasternak kenestik biylikting qysymymen búl syilyqtan bas tartugha mәjbýr boldy.

– Búl marapat naqty qanday jetistik ýshin beriledi?

– Búl – óte manyzdy mәsele. Kópshilik bile bermeydi: әdebiyettegi Nobeli syilyghy ózge әdeby marapattar siyaqty belgili bir kitap ýshin emes, jazushynyng әlem әdebiyetine qosqan tútas shygharmashylyq ýlesi ýshin beriledi.

Mysaly, orys tilinde jazatyn әigili belarusi jazushysy Svetlana Aleksiyevich Nobeli syilyghyn «zamanymyzdyng qayghysy men qaysarlyghyna qoyylghan kópdauysty eskertkish ispetti shygharmashylyghy ýshin» aldy. Bayqasanyz, múnda avtordyng jeke shygharmasynan góri onyng býkil әdeby múrasy baghalanghan.

Áriyne, búdan tys erekshelikter de bolghan. Toghyz jazushy Nobeli syilyghyn naqty bir shygharmasy ýshin iyelendi. Olardyng qatarynda Mihail Sholohov – «Tynyq Don», Ernest Heminguey – «Shal men teniz», Djon Golsuorsy – «Forsayttar turaly dastan», Tomas Mann – «Buddenbroktar», Knut Gamsun – «Jer nәri» romandary ýshin marapattalghan.

– Endeshe zandy súraq tuady: Nobeli syilyghyna kimder úsynyla alady?

– Kez kelgen prozashy, aqyn nemese dramaturg. Biraq eki negizgi talap bar. Birinshiden, eshkim ózin-ózi Nobeli syilyghyna úsyna almaydy. Ekinshiden, 1974 jyldan beri búl marapat qaytys bolghan adamgha berilmeydi.

Nobeli syilyghyna kandidattardy arnayy shaqyrylghan bilikti mamandar úsynady. Múnday qúqyqqa Shvesiya akademiyasynyng mýsheleri, ózge elderding akademiyalary men joghary oqu oryndarynyng ókilderi, búrynghy Nobeli laureattary, sonday-aq últtyq PEN klubtary men jazushylar úiymdary iye.

Jyl sayyn Nobeli komiytetine әlemning týkpir-týkpirinen jýzdegen úsynys kelip týsedi.

– Jenimpaz qalay anyqtalady? Osy ýderis qalay jýredi?

– Nobeli syilyghynyng laureatyn Shvesiya akademiyasynyng ómir boyyna saylanatyn 18 mýshesi anyqtaydy. Al ýmitkerlerding shygharmalaryn saralap, Akademiyagha úsynys jasaytyn júmys organy – әdette tórt-bes adamnan túratyn Ádebiyet jónindegi Nobeli komiyteti.

Laureatty irikteu – óte kýrdeli әri bir jylgha juyq uaqytqa sozylatyn kópsatyly ýderis.

Jyl sayyn qyrkýiek aiynda Nobeli komiyteti әdebiyet salasyndaghy Nobeli syilyghyna ýmitker úsynu qúqyghyna ie adamdar men úiymdargha arnayy shaqyru hattaryn joldaydy. Olar kelesi jyldyng 31 qantaryna deyin óz úsynystaryn jiberui tiyis.

Sәuir aiyna qaray komiytet úsynylghan esimderding ishinen 15–20 qalamgerdi iriktep, aldyn ala tizim jasaydy. Bir aidan keyin olardyng arasynan tórt-bes jazushydan túratyn qysqa tizim – short-paraq qalyptastyrylady.

Mausymnan tamyzgha deyin Shvesiya akademiyasynyng barlyq 18 mýshesi osy ýmitkerlerding shygharmalarymen múqiyat tanysady. Qyrkýiekte olar qayta bas qosyp, qysqa tizimge engen әrbir qalamgerding әdeby múrasyn jan-jaqty talqylaydy. Al qazan aiynda songhy sheshim qabyldanady. Jeniske jetu ýshin ýmitkerge Akademiya mýshelerining jay kópshilik dauysy jetkilikti.

– Kópshilikting kókeyinde jýrgen bir saualdy qoyghym keledi. Ádebiyet salasyndaghy eng joghary marapat – Nobeli syilyghy songhy jyldary búrynghy bedelinen aiyrylyp bara jatqan joq pa? Onyng sheshimderinen belgili bir sayasy astar bayqalmay ma?

– Búl pikirmen belgili dәrejede kelisemin. Shynynda da, júrtshylyq Nobeli syilyghynan adamzat ruhaniyatyndaghy aituly oqighany nemese oqyrmannyng jan dýniyesin silkintip, әdebiyette jana qúbylys qalyptastyratyn shygharmany kýtedi. Al songhy jyldary osy ýmitting ýdesinen shygha almay jýrgendey әser qaldyrady.

Eng aldymen, bir nәrseni dúrys týsinuimiz kerek. Nobeli syilyghy әdebiyettegi eng biyik kórkemdik jetistik ýshin ghana berilmeydi. Ol shygharmanyng taza estetikalyq dengeyine ghana qarap taghayyndalmaydy. Sol siyaqty sayasy radikalizm nemese kýndelikti qoghamdyq dau-damay ýshin de berilmeydi.

Búl mәseleni jaqsy biletin mamandardyng aituynsha, Nobeli komiyteti eng aldymen gumanistik qúndylyqtargha erekshe mәn beredi. Biraq «gumanizm» degen úghymnyng ózi óte ken, onyng naqty ólshemi joq. Sol siyaqty shygharmanyng kórkemdik qúnyn da metrmen nemese tarazymen ólshey almaysyz. Búl – әrdayym kýrdeli әri belgili bir dәrejede subektivti úghym.

Sondyqtan Shvesiya akademiyasynyng mýsheleri sheshim qabyldaghanda kóptegen faktorlardy qatar eskeredi. Genderlik tepe-tendik, әrtýrli tilder men mәdeniyetterding qamtyluy, qúrlyqtar arasyndaghy tengerim, shygharmalardyng әlem tilderine audarylu dengeyi, halyqaralyq baspasózdegi tanymaldyghy, búghan deyin alghan halyqaralyq әdeby marapattary, avtordyng әlemdik mәdeny kenistiktegi bedeli, qazirgi zamanghy qoghamdyq jәne mәdeny ýrdisterge qatynasy – múnyng bәri belgili bir dәrejede nazargha alynady.

Nobeli syilyghyndaghy sayasy astar turaly pikirler әsirese belarusi jazushysy Svetlana Aleksiyevich laureat atanghannan keyin kýsheydi. Kóptegen adamdar onyng shygharmalaryn әdebiyet deuge bola ma degen súraq qoydy. Onyng tuyndylaryn bireuler publisistika, bireuler jurnalistika dep atady, tipti búdan da ótkir pikirler aityldy.

Biraq onyng qarsylastary bir manyzdy jaytty eskermedi. Nobeli komiytetining talaptarynda laureat mindetti týrde kórkem proza jazuy tiyis degen shart joq.

Svetlana Aleksiyevichting shygharmalary әlemning negizgi tilderining bәrine derlik audarylghan. Onyng mol bibliografiyasy bar. Ol úsynghan kópdauysty derekti proza – әdeby jurnalistikanyng jana belesi. Búl jaghynan ony amerikalyq jazushy Trumen Kapotemen salystyrugha bolady.

Ol Nobeli syilyghyna deyin-aq kóptegen halyqaralyq әdeby marapattardyng iyegeri atandy. «Sekond-hend dәuiri» kitaby oqyrmandar dauys beruinde ýlken qoldau tapty. Sondyqtan onyng shygharmashylyghyn tek dissiydenttik kózqaraspen nemese sayasy oppozisiyalyq ústanymmen ghana týsindiru dúrys emes.

Aleksiyevichting kitaptary oqyrmangha óte auyr әser qaldyruy mýmkin. Keyde olar tipti múnly, qaraly kórinedi. Biraq onyng sózining quaty erekshe. Úly Otan soghysy turaly jazsyn, Chernobyli apatyn surettesin nemese Aughan soghysyn arqau etsin – bәribir shygharmalarynan adam janynyng qasireti men qaysarlyghy airyqsha seziledi.

Onyng shygharmashylyghyndaghy kópdauysty bayandau tәsili – polifoniyalyq proza – eng basty ereksheligi. Nobeli komiytetining dәl osy anyqtamany qoldanuy da kezdeysoq emes. Búl – onyng әdeby әlemining eng quatty әri eng jarqyn qyry.

– Osy arada taghy bir saual tuyndaydy. Al tórelik aityp otyrghan adamdar kimder? Olar kimge Nobeli syilyghyn beru kerek ekenin sheshetindey qanshalyqty obektivti әri kәsiby dengeyi joghary?

– Eng aldymen, eshbir qazylyqtan subektivizmdi tolyqtay alyp tastau mýmkin emes. Búghan kelisetin shygharsyz.

Endi әdebiyet salasyndaghy Nobeli syilyghynyng taghdyryn sheshetin Shvesiya akademiyasynyng mýshelerin kóz aldynyzgha elestetip kóriniz. Olar – ómirin túraqty qoghamdyq jýiede, ghasyrlar boyy qalyptasqan eurosentristik dýniyetanym ayasynda ótkizgen ghalymdar men professorlar. Ortasha jasy – elu shamasynda. Demek, olardyng әlemge, әdebiyetke, mәdeniyetke qatysty kózqarasy da tabighy týrde bizden ózgeshe.

Osynday qazylar alqasy Ábdijәmil Núrpeyisovting romandaryn, Moris Simashkonyng shygharmalaryn, Oljas Sýleymenov pen Úlyqbek Esdәuletovting poeziyasyn tolyq týsinip, әdil baghalay ala ma? Meninshe, búl óte kýmәndi.

Olar búrynghy kenestik kenistiktegi әdebiyetke kóbine kommunistik jýienin, sosialistik realizmning múrasy retinde qaraydy. Shyn mәninde, bizding klassikterding shygharmalarynda kommunistik nasihattyng júrnaghy da joq deuge bolady.

Osyny Dulat Isabekovtin, Tólen Ábdiktin, Múhtar Maghauinnin, Beksúltan Núrjekeevtin, Iranbek Orazbaevtyn, Smaghúl Elubaydyng shygharmalary turaly da aitugha bolady.

Eger әdebiyetting kórkemdik quaty túrghysynan salystyratyn bolsaq, Smaghúl Elubaydyng «Aq boz ýi» romany totalitarlyq kenestik jýie men otarshyldyqtyng adam taghdyrynda qaldyrghan jarasyn, qazirgi adamnyng posttravmalyq kýizelisin beyneleui jaghynan Nobeli syilyghynyng laureattary Aleksandr Soljenisyn men Svetlana Aleksiyevichting shygharmalarynan esh kem týspeydi.

– Jaraydy, qazylar alqasynyng subektivtiligi turaly әngimeni qoya túrayyq. Biraq osynday quatty әdebiyetimiz, daryndy jazushylarymyz bola túra, nege biz әli kýnge deyin Nobeli syilyghyna qol jetkize almay kelemiz?

– Onyng sebebi kóp.

Eng bastysy – bizding qalamgerlerdi әlem tym az biledi. Al әlemge tanyludyng birden-bir joly – sapaly kórkem audarma. Búl – jeke jazushynyng emes, memleketting dengeyinde sheshilui tiyis strategiyalyq mindet.

Mәdeniyet pen әdebiyetti sóz jýzinde emes, naqty is jýzinde qoldaytyn últtyq iydeologiya qajet. Ókinishke qaray, mәdeniyet salasynda memleketshil túlghalar bizge jii búiyra bermeydi. Bizge kezinde halyqtyng ruhaniyatyn qorghaghan Jәnibekovterdey qayratkerler kerek.

Mәdeniyetke bólinetin qarjy az emes. Biraq onyng edәuir bóligi nәtiyjesiz júmsalyp, qúmgha singen suday joghalyp ketedi.

Men Halyqaralyq Qazaq PEN klubyn basqarghan jyldary demeushilerding kómegimen qazaq әdebiyetining klassikterin AQSh pen Úlybritaniyada aghylshyn tiline kәsiby dengeyde audartu isin qolgha aldym. Sonyng nәtiyjesinde jiyrmadan astam qazaq avtorynyng shygharmalary audarylyp, AQSh pen Angliyada jaryq kórdi. Eng bastysy – búl júmystardy óz isining naghyz sheberleri atqardy.

– Endi aitynyzshy, osynday bastama memleket tarapynan qoldau tapty ma?

– Ókinishke qaray, joq.

Men Mәdeniyet jәne turizm ministri Aida Balaevagha resmy hat joldap, Qazaq PEN klubynyng kórkem audarma jobalaryn jýieli týrde memlekettik qarjylandyrudy súradym. Alayda búl úsynys biylik tarapynan eshqanday qoldau tappady.

Osynday jaghdayda qazaq әdebiyetin әlemge qalay tanytamyz? Nobeli syilyghyna qalay ýmitker bolamyz?

Ekinshi mәsele – halyqaralyq әdeby baylanystar.

Álemdik әdeby kenistikke shyghu ýshin halyqaralyq jazushylar forumdaryn jii ótkizu, sheteldik әriptestermen túraqty aralasu, olardyng tәjiriybesin ýirenu qajet.

Qazaq PEN kluby Almatyda ýsh mәrte halyqaralyq Jazushylar forumyn úiymdastyrdy. Búl jiyndar kóptegen elderding әdeby ortasynda ýlken qyzyghushylyq tughyzdy.

Bir mysal keltireyin.

1992 jyly әdebiyet boyynsha Nobeli syilyghy karib aqyny Derek Uolkotqa berildi. Sol kezde әlemdik baspasózding bәri Iosif Brodskiyding on jyl búryn jazghan bir pikirin jarysa keltirdi. Ol óz essesinde: «Qazirgi aghylshyn tilinde jazatyn aqyndardyng ishindegi eng myqtysy – Derek», – degen edi.

Nazar audarynyz: Derek Uolkot – nәsili qara nәsildi, Karib tenizindegi halqy jýz elu mynnan sәl ghana asatyn Sent-Lusiya aralynda dýniyege kelgen aqyn.

Mine, Nobeli laureatynyng sózi degen osy. Onyng pikiri Nobeli komiyteti ýshin airyqsha salmaqqa iye.

Al biz Dulat Isabekovti Nobeli syilyghyna úsynamyz, biraq týrik әdebiyetining maqtanyshy, Nobeli laureaty Orhan Pamukpen baylanys ornatyp, qoldau súraudyng ózine qauqarsyzbyz. Tili de, tarihy da, ruhany tamyry da bizge eng jaqyn qalamgerding qoldauyn paydalana almasaq, Nobeli syilyghyn armandaudyng ózi qiyn emes pe?

Ýshinshiden, Nobelige birden jete almaysyn. Oghan deyin jazushy birneshe bedeldi halyqaralyq әdeby syilyqtardyng laureaty boluy kerek. Sonyng ishinde býgingi kýni bedeli jaghynan keyde Nobeliden de joghary baghalanatyn aghylshynnyng Booker Prize syilyghy erekshe mәnge iye.

Sonday-aq әlemdik dengeydegi gazetter men әdeby jurnaldarmen tyghyz baylanys ornatyp, qazaq әdebiyeti turaly maqalalar men zertteulerding túraqty jariyalanyp túruyn qamtamasyz etu qajet.

Qysqasy, qazaq jazushylaryna Nobeli syilyghy әzirge onay búiyra qoymaydy. Búghan eshkimdi kinәlaudyng qajeti joq. Kinә – ózimizde.

Bizding túiyqtyghymyz, jergilikti dengeyden asa almauymyz, óz qabyghymyzdan shyqqymyz kelmeytini – qazaq әdebiyetining әlemdik әdeby ýderiske tolyqqandy aralasuyna әli de kedergi bolyp otyr.

– Siz jana ghana «eurosentrizm» degen úghymdy qoldandynyz. Osyghan kenirek toqtalsanyz.

– Qalay bolghanda da, býgingi әlem әdebiyetining basty halyqaralyq tili – aghylshyn tili. Eger shygharmanyz osy tilge audarylmasa, әdeby kenistikte sizding atynyzdyng ataluy óte qiyn. Qazirgi әlem әli de eurosentristik ólshemdermen ómir sýrip keledi.

Mysaly, әdebiyet boyynsha Nobeli syilyghynyng laureaty Orhan Pamuk – týrik jazushysy bolghanymen, onyng shygharmashylyghy europalyq әdeby dәstýrding arnasynda qalyptasty. Ýndistannan shyqqan Salman Rushdy de – dýniyetanymy men kórkemdik jýiesi jaghynan europalyq mәdeny kenistikting ókili.

Japon tekti Nobeli laureaty Kadzuo Isiguro da óz shygharmalaryn aghylshyn tilinde jazady. Ol alty jasynan beri Úlybritaniyada túrady jәne aghylshyn tilin ana tilindey mengergen. Onyng eng әigili «Kýnderding qaldyghy» romany әdebiyettanushylar tarapynan HH ghasyrdaghy eng aghylshyn ruhyndaghy shygharmalardyng biri retinde baghalanady.

Álemge tanymal taghy bir japon jazushysy Haruky Murakamy da aghylshyn tildi ortagha óte sәtti beyimdeldi. Úzaq jyldar boyy Úlybritaniya men AQSh-ta ómir sýrdi. Keybir shygharmalaryn aghylshyn tilinde jazdy.

Ol jyl sayyn derlik Nobeli syilyghynyng basty ýmitkerlerining qatarynda atalady, bukmekerlik boljamdarda ýnemi aldynghy oryndardan kórinedi. Alayda Kadzuo Isiguro Nobeli alghannan keyin Murakamiyding joly belgili bir dәrejede jabyldy deuge bolady. Óitkeni Shvesiya akademiyasynyng jazylmaghan qaghidalaryna sәikes, bir elding nemese bir әdeby kenistikting ókilderine syilyqty jii bere bermeydi. Sondyqtan Murakamiyding jaqyn aradaghy jiyrma-jiyrma bes jylda búl marapatqa qol jetkizu mýmkindigi óte tómen.

– Endi әngimeni Shvesiya akademiyasyndaghy atyshuly seksualdyq janjalgha búrsaq. Kópshilik onyng jay-japsaryn bile bermeydi…

– IYә, 2018 jyly Shvesiya akademiyasy búryn-sondy bolmaghan sheshim qabyldap, әdebiyet boyynsha Nobeli syilyghyn mýlde tapsyrmay qoydy. Búghan Akademiya mýshelerining biri, aqyn Katarina Frostensonnyng júbayy, fotograf Jan-Klod Arnonyng tónireginde tuyndaghan ýlken janjal sebep boldy.

2017 jyldyng qarasha aiynda on segiz әiel Arnony seksualdyq qysym kórsetti dep aiyptady. Olardyng aituynsha, múnday oqighalardyng keybiri tipti Shvesiya akademiyasyna tiyesili ghimarattarda bolghan. Al Arno ózine taghylghan aiyptardyng bәrin joqqa shyghardy.

Osydan keyin Akademiya Katarina Frostensondy úiym qúramynan shygharu mәselesin qarady. Sonymen qatar taghy bir kýrdeli mәsele anyqtaldy: Akademiyanyng keybir mýsheleri birneshe jyl boyy bolashaq Nobeli laureattarynyng esimderin qúpiya saqtau talabyn búzghany belgili boldy.

Osynyng bәri aqyry ýlken daghdarysqa úlasty. Birqatar bedeldi akademikter qyzmetinen ketti. Solardyng qatarynda Shvesiya akademiyasynyng túraqty hatshysy Sara Danius ta boldy.

Áriyne, múnday oqighalar Nobeli syilyghynyng bedeline aitarlyqtay núqsan keltirdi.

Aytpaqshy, Nobeli syilyghynyng erejesine sәikes, ýmitkerlerding kim bolghany, olardy kim úsynghany nemese laureatty irikteu qalay jýrgeni turaly mәlimetter qatang qúpiya saqtalady. Búl aqparatty tek elu jyldan keyin ghana jariyalaugha rúqsat beriledi.

– Ángimenizge kóp raqmet!

– Sizderge de raqmet!

Súqbat jýrgizgen Jәnibek Suleev

Abai.kz